Charl J. F. Cilliers – Dark Hole of the Moon (2016)

Charl J. F. Cilliers – Dark Hole of the Moon. Malgas Publishers, 2016. ISBN 978 0 620 604 39 0

Resensent: Joan Hambidge

Behind the View (2014), Grains of Sand (2013), Karoo: Haiku Variations (2012),  The Journey (2010) Collected Poems (2008) is van die bundels (en een bloemlesing) van die digter en vertaler Charl J. F. Cilliers al gepubliseer het en waaroor ek geskryf het.

Hierdie digter moet sy eie werk publiseer, omdat die posisie van die Engels-Suid-Afrikaanse digters bedenklik is. Net ‘n handvol word uitgegee en verdwyn vinnig as hulle nie deur die buitelandse mark opgeraap word nie. En daar, weet ons, is die snobisme groot. Indien jy as Engelse digter nie die pad van die little magazine en digkuns-voordragte geloop het nie, is jy onbekend. En digters uit die VSA en al die ander voormalige kolonies word nie geag as relevant nie.

Anders is dit gestel met Afrikaanse digters, ofskoon ook net ‘n handvol gesalfdes dit “maak” in die Lae Lande...

Dark Hole of the Moon vergestalt die digter se liefde vir die mono no aware, oftewel, die skoonheid in die verganklikheid of efemere. Cilliers is ‘n uitstekende beoefenaar van die haikoe, kwatryn en cinquaine, aldrie digvorme wat enorme beheersing opeis van die digter. Cilliers is telkemale bewus van die ónmoontlikheid van besegging en dat woorde die digter in die steek mag laat. Hierdie onmag - verwoord onder andere in “Basket” (41) - gee dan aanleiding tot etlike verse wat handel oor die skryfproses en die stiltes wat dit impliseer. Die soeke na ‘n werklikheid agter die werklikheid is immers iets wat die digkuns voortstu; hier in navolging van Paul Ėluard dat daar ‘n ander wêreld bestaan wat opgesluit is in hierdie een.

‘n Mens sou dan hierdie gedigte kon tipeer as die metafisika van die Oomblik of die Efemere ... Dalk ook die Kortstondigheid. Die digter is bewus daarvan dat ons nie as Westerlinge die haikoe-vorm met sy tegelykertydsaspek (waar simbool en ding een word) kan bemeester nie, maar dit net kan verwésters.

Die nostalgie van die ouer persoon word ook hier besê in die Bloemfontein van die digter se jeug wat weer saampraat met Robert Frost se gedig oor oor die twee paaie in ‘n woud. Want die digkuns vang iets op van ‘n werklikheid wat verby is; die gedig word ‘n weergawe of representasie van daardie (indertydse) ervaring.

“Spilt milk” (102) handel oor meer as melk wat val: breaking-of-the-vessels en die wete dat die skerwe iets word van die pyn wat die spreker ervaar:

and felt pain shine

a far, dark exploding star.

Die terugkyk of terug-blik (“in the cold fridigity of the past tense”, 88) word in die gedig “Verdict” besê: ons vind telkens ‘n opname van ‘n lewe, ervarings, verydelde drome, geliefdes afgestaan aan die dood waar woorde niks beteken nie. Die digkuns werk nie met diagramme nie, weet die digter te vertel, want ons is uitgelewer aan ‘n lewe sonder ‘n teks ... dit staan alles immers reeds opgeteken in Shakespeare.

In “Ballad of the Unbeliever” (79) word daar na die epifanie verwys. Ofskoon die spreker ongelowig mag wees, is hy op ‘n ander manier uitgelewer aan die epifaniese moment en word hy ‘n waarsêer in woorde.

Die digter sluit aan by die Simboliste: ‘n mantis, ‘n geitjie, die natuur word simbole wat sy idees dra. “Self-erased poem” (55) is selfs postmodernisties in die metarefleksie rondom die digkuns wat kompeteer met die werklikheid wat groter en boeiender is, maar as die digter ‘n pen vind wat werk, kan hy iets hiervan neerpen.

Dieselfde geld die “Cloud studies” vir John Constable waar gedig en indruk een word (49).

“The Shot” (52) is ‘n knap ars poetica waar die digter gekonfronteer word met sy eie maakwerk: ‘n mens vergeet die bedoeling van die vers, maar die impak is altyd sterk en oorweldigend.

Poet

With beguiling verses I must try

to scheherazade the nights away,

for truth be told: we know we die

when we have nothing more to say.  (47)

Delikaat, aangrypend - klein gedigte wat lank in die gemoed bly steur en nawerk:

in the pain

in the pain of dis-

integration God reveals

a broken wholeness (33)

Vir die leser is daar ‘n insigryke nawoord oor die haiku en die verplasing na die Engelse wêreld ...

Vir verdere besprekings, goegeloer hier: Woorde Wat Weeg/ Charl J.F.Cilliers - Behind the view (2014)

© Joan Hambidge

Joan Hambidge - Oorlog & Vrede (BBC, 2016)

I

War and Peace, die 2016 televisiereeks van die BBC, het ek op my rekenaar bestudeer. Dit is gebaseer op Leo Tolstoi se beroemde en klassieke roman Oorlog en vrede en gee uiteraard ‘n gekondenseerde weergawe van die komplekse roman.

Hierdie reeks is waarskynlik een van die mees tydige tekste wat sterk resoneer met die politieke onrus en omwentelinge wat ons tans beleef. Dit is aan die begin gesitueer in Rusland in die jaar 1805 en die verandering in die Russiese geskiedenis tydens die Napoleontiese oorlog. ‘n Tyd van prinse en landhere, van ‘n spanning tussen dienskneg en landheer teen die doek van groot politieke omwentelinge.

Teenoor die groter politieke en sosiale onrus, is daar die kleiner menslike dramas. Liefde, verraad. Ouers wat kinders laat trou met iemand van aansien (en dus met geld) teenoor ‘n kind wat hom hierteen verset en in liefde glo.

Wanneer die knorpot Prins Nikolai Bolkonsky (vertolk deur Jim Broadbent) sy seun dwing om vir ‘n jaar van sy geliefde weg te bly, beland sy in die kloue van ‘n emosieswendelaar. Andrei kan Natasha se indiskresie nie vergewe nie en ná sy dood is dit die goeie Pierre wat haar versorg en met haar trou. Pierre kom tot inkeer: hy vind begrip by die Vrymesselaars wat hom leer ander mense te dien en weg te beweeg van eie behoeftes. 'n Mens mag net wraak neem, word hy geleer, as jou wraak die vyand tot ander insigte bring.

Die reeks wys ook op die verhouding tussen baas en slaaf, die konsep van lyfeienis en uiteraard is die genderdiskoers geweldig belangrik in hierdie film. Vrouens is onderdanig aan mans. Hulle word verneder en weet niks nie (Bolkonsky snou sy dogter dit toe) en 'n vrou wat 'n seksuele oortreding begaan word verwerp deur die gemeenskap. Nastasha dra swaar aan haar "ontugtige" verhouding met die pierewaaier wat haar verlei. Pierre se losbandige vrou, Helene, word weens haar buite-egtelike swangerskap verminder deur die Russiese gemeenskap. Vroue wag op mans en hul identiteit word deur hul mans se status bepaal. Sy sterf ook tragies aan ‘n oordosis; waarskynlik omdat sy nooit buite haar eie behoeftes kan beweeg nie. Sy is ook die een wat haar broer Anatole voorstel aan Natasha in ‘n bose verleidingspel, wel wetend dat hy reeds getroud is.

II

In dieselfde tydperk wat ek hierdie ongelooflik aangrypende reeks bekyk, gee ek lesings oor Bahktin (1895 - 1975) en begryp ek vir die eerste keer die volle betekenis van die begrip liminaliteit of oorgang. Hierdie reeks wys op die oorgang van die ou orde na die nuwe wêreld waar alle mense as gelykes behandel word. Die chronotoop (te wete tyd en ruimte) van die film word eg weergegee.  Al hierdie konsepte staan opgeteken in David Lodge se Modern Criticism and Theory: A Reader (1988). Dis kostuums is tydsgetrou (in hierdie opsig is dit 'n periodedrama) en die herkenbare Russiese stede word oortuigend uitgebeeld. Varke en hoenders loop deurmekaar op 'n plasie. 'n Besoeker aan die Russiese landskap sal die Hermitage herken.

Ofskoon die fokus die verhouding tussen Pierre, Natasha en Andrei behels, is dit polifonies in aanbod. Die kyker word blootgestel aan die mores van die tyd en verskillende sub-verhale is merkers van hierdie verhaal. Die pierewaaier, Anatole verloor sy been in die oorlog en Andrei vergewe hom.

Word Helene “gestraf” vir haar roekelose liefdesontrou?

III

Die spel van Jim Broadbent as die onredelike vaderfiguur is uitstekend. Greta Scacchi (uitgespreek Skakki) as Countess Natalya Rostova gee 'n besondere vertolking van 'n vrou wat saam met haar man al hul besittings verloor en haar eie kouse moet stop. Die eens beeldskone Scacchia is in hierdie rol oud en opgepof. Gillian Anderson daarenteen, as Anna Pavlovna Scherer is beeldskoon en kil.

IV

Die politieke verandering word deur 'n verskietende komeet gesimboliseer.

Die kyker ervaar die impak van hoe 'n vuur Moskou verwoes het en die koue in St Petersburg. Veral die Veldslag van Austerlitz en Borodino word uitstekend gekarteer. Napoleon word gefnuik deur sy onvermoë om te kan oorleef in 'n koue Russiese winter.

Die impak van briewe (wat deur ander gelees word), kom ook te berde. Geliefdes ontvang briewe wat ‘n diensmeisie lees sodat sy vir Natasha kan waarsku oor die ellende waarop sy afstuur. Dit was ook ‘n tyd van die tweegeveg.

Pierre daag Dulokhov uit tot ‘n tweegeveg omdat hy sy vrou, die hartelose Helene wat verskeie minaars het, verlei het. Pierre is die oorwinnaar.

Die hele reeks beweeg tussen opposisies: Rusland / Frankryk; liefde / smart; wraak / vergifnis; oorlog / vrede.

Dit is ‘n uitstaande reeks wat hierdie kyker vir bykans drie weke lank oor en oor gekyk het. Die spel is uitmuntend. Die film se nougesette oorlogformasies verdien eweneens vermelding. Soos die danstonele. En die Russies wat gesing word.

Die akteurs praat in hul gemaklike aksente – hier is geen faux-Russies of -Frans te hore nie.

© Joan Hambidge

Joan Hambidge - ‘Mockingbird’ se Lee bewys steeds statuur

Harper Lee is op 19 Februarie oorlede.

Die verloop van tyd het nie die ontslape skrywer Harper Lee se roman To kill a Mockingbird ingehaal nie, skryf Joan Hambidge.

Dit het meer as 40 miljoen eksemplare verkoop en is in meer as 40 tale vertaal.

Die boek het ’n Pulitzer en die Presidential Medal of Freedom verower en kan as ’n moderne klassieke roman beskou word.

Dit is die verhaal van Scout en Jem en hul blik op rassediskriminasie wanneer hul vader, Atticus Finch, ’n swart man, Tom Robinson, op ’n aanklag van verkragting moet verdedig. Die vrou se klag, so argumenteer Atticus, het gespruit uit haar skuldgevoelens omdat sy ’n swart man wou soen.

Hy word egter deur die jurie skuldig bevind, hardloop weg en word per ongeluk doodgeskiet. Die kinders is aanvanklik vreesbevange vir die buurman Boo wat hulle uiteindelik red wanneer Bob Ewell wraak neem en die kinders op Allerheiligeaand (Halloween) probeer beseer.

Die hof beslis dat Ewell deur sy eie mes gedood is, maar die leser besef dat dit waarskynlik Boo was. Alles speel af in die dertigerjare in die verbeelde Maycomb, Alabama.

Die rolprentweergawe (1962) met Gregory Peck is deur Robert Mulligan geregisseer en bly ’n juweel van prent.

Dit begin met ’n simboliese boksie met figuurtjies en ’n horlosie daarin geberg.

Deur die jare moes Lee skinderstories trotseer dat sy nie die skrywer van hierdie roman was nie, maar eerder haar briljante jeugvriend, Truman Capote. (Is die maatjie Dill byvoorbeeld gegrond op ­Capote, of nie?)

Go set a Watchman het ver­lede jaar media-opslae gemaak en onmiddellik is die twee boeke teen mekaar afgespeel.

In my bespreking vir Die ­Burger (8 Augustus 2015) het ek daarop gewys dat ’n mens dit as twee afsonderlike tekste moet benader. Twee tekste, waarvan die een uit ’n jeugperspektief op rassespanninge en haat kommentaar lewer, en die ander uit ’n volwasse blik.

Lee was haar lewe lank die gevangene van die suksesverhaal van haar roman. En haar vriendskap met die komplekse en grensoorskrydende Capote het haar ook in die spervuur laat beland wat oorspronklikheid betref.

Uiteraard het Capote haar heel waarskynlik van raad bedien en voorgestel dat sy die belewenisse van ’n kind ondersoek, soos hy in The Grass Harp (1951) gedoen het.

Capote het dit as sy gunstelingwerk uitgesonder – dit is egter ’n sentimentele werk en ’n mens besef dat Lee haar juis teen sentimentaliteit verweer het.

To kill a Mocking Bird is gegrond op ’n werklike insident, net soos Capote se In Cold Blood ’n werklike moordsaak ondersoek.

Eersgenoemde teks word deur vertelstrategieë briljant in ­bedwang gehou; laasgenoemde teks is “new journalism” en ­gebruik joernalistieke tegnieke om die verhaal te laat voortstu.

Inderdaad was hulle jeugvriende en Capote was openlik homoseksueel, terwyl Lee se gendervoorkeure (Scout) vanselfsprekend is.

Albei ondersoek die komplekse verhouding tussen ’n Alabama-jeug en ’n volwasse lewe in New York – voortdurende spanning dus tussen die Diep Suide en ’n metropool-bestaan van vryheid, wég van die Bybelse voorskrifte van die jeug.

To kill a Mockingbird word elke jaar in Monroeville opgevoer en die hofsaal is as ’n museum vir besoekers bewaar.

Skynbaar was Lee gaande oor die fliek Capote met wyle Philip Seymour Hoffman in die hoofrol en Catherine Keener as Lee, die mede-reisiger wat Truman van raad moet bedien en teen woestelinge moet beskerm.

Wat ’n skrywer is Lee steeds.

Sowat drie jaar gelede was dit ’n susterskind se matriekvoorgeskrewe teks in ’n Johannesburgse privaatskool. Ek lees dit weer en help die jongeling (se ma) met die struktuur van die boek.

Toe vergelyk ek dit met Capote se eerste werke en weet hy het dit (Go set a Watchman) beslis nie geskryf nie.

© Joan Hambidge