Monday, October 19, 2020

Resensie | Johann Lodewyk Marais – Ondertussen | Naledi, 2020

Johann Lodewyk Marais - Ondertussen. Naledi, 2020. ISBN: 978 1928518556

Resensent: Joan Hambidge

 

Johann Lodewyk Marais is 'n produktiewe en bekroonde digter wat terugbeweeg in Ondertussen na jeugherinneringe van die Oos-Vrystaatse landskap. Daar is reisverse deur Afrika en Europa. Liefdesverse en lykdigte. Ekologiese besinnings. Fragmente en langer verse. En politieke verse van langer terug en resente opstootjies.

 

Marais is eweneens samesteller van bundels oor die ekologie: Groen: Gedigte oor die omgewing (1990) en Ons klein en silwerige planeet: Afrikaanse, Nederlandse en Vlaamse gedigte oor die omgewing (1997, saam met die Amsterdamse digter en letterkundige Ad Zuiderent) en 'n bloemlesing róndom die gedig Winternag 100 wat in 2006 verskyn het. 

 

Die somer is ’n dag oud (1983), sy debuut, is bekroon met die Ingrid Jonker-prys en vir Diorama (2010) ontvang hy 'n SALA-toekenning. Daar is reeds elf digbundels op sy kerfstok en die leser bly bewus van 'n digter wat kennelik besig is om te bou aan 'n oeuvre waarin elke digbundel 'n onderdeel vorm.

 

Marais se verse is bekend om hul subtiliteit en suggestie. Die klein tersyde wat 'n mens altyd bybly: grootouers wat beskryf word róndom 'n skildery wat hulle nooit kon bekostig nie; 'n plaas in Harrismith waar die jeugherinneringe ópgevang word in 'n murasie; gesprekke met Pablo Neruda wat in die jongste bundel sluit met 'n vers wat Lorca en Neruda aktiveer. 'n Gedig oor Diego Maradona.

 

Landskapgedigte, so weet ons, handel dikwels oor 'n spanning tussen die buitelandskap en die binnelandskap. Die reisvers aktiveer 'n opposisie tussen bekend en onbekend. Die liefdesvers registreer (dikwels) 'n spel tussen verlange oor wat was en nou nie meer is nie.

 

Hierom die “ondertussen” van die digbundel se titel wat liminaliteite en oorgange aktiveer soos uitgespel in COVID-19: 

 

op die drumpel tussen lewe 

en nielewe het 'n organisme getalm 

 

Die bemoeienis met ekologiese kwessies (soos in AvesIn die bloute en Insektarium en ander gedigte) is opvallend en hy hou hom besig met “dinge”. Hierom dan die verwysing na J.H.H. van den Berg, die metabletikus se siening dat virusse en pandemies verband hou met ander sake. Toe Freud die onbewuste “ontdek” het, was Robert Louis Stevenson besig om Strange Case of  Dr Jekyll and Mr Hyde te skryf. Marais is fenomenologies aan die werk. Hy karteer jeugherinneringe en daar is 'n opvallende sirkelgang. 'n Soort mandala dus.

 

'n Mens sou hierdie bundel Jungiaans kon benader en nagaan hoe die digter hier tot heling en klaarheid kom.Van die oopsluit van herinneringe met die vader se bos sleutels (soos die programgedig “Sleutels” waarsku) tot die slotgedig “Ode” wat inspeel op Neruda en natuurlik, die vertaler, Uys Krige in Spaanse dans.

 

Harrismith, Afrika, Europa en die Ooste word in reisverse opgeteken. Dit word geplaas teenoor lykdigte en liefdesverse. In die lykdig oor die nooit volprese sinoniem-optekenaar en rymsamesteller, Louis Eksteen (wat hy waardig en hoflik as u aanspreek), skryf hy:

 

Die dood het baie/min sinonieme.

 

In Johann de Lange se jongste bundel Die meeste sterre is lankal dood, 'n tydgenoot, is daar soos by Marais 'n vers vir Elsa Joubert. Hier is daar 'n identifikasie met haar as reisiger, 'n tema wat regdeur Marais se digkuns loop. “Vroue van Bakavu” gee blyke van die digter se uitmuntende vormbeheer van die villanelle, 'n moeilike digvorm met 5 tersette wat sluit met 'n kwatryn.

 

Alles word in terme van die digkuns bepaal. In “Mate” word dit meer as mates neem vir klere; dit word 'n vers waar “presisie geld”. Hiermee bewys die digter sy vernuf om die tegelykertydsaspek van 'n gedig weer te gee: oënskynlik oor iets buite die waarnemer, maar ook implisiete ars poetica.

 

Die gesprek met Van Wyk Louw is eweneens hier aanwesig. Die debuut het dit reeds aangekondig en in die vers “Herinnering” is hierdie digter eweneens besig om in “sterre-en-helderte” na te skryf. “Versugting” is 'n palinode van Louw se bekende 

gedig “H. Petrus” in Tristia:

 

My land, my dor, verlate land:

iets wens olywe groei in jou:

dat alles klein, Latyns, gaan word

en kalk-wit kerkies bou.

 

So klink Marais se “Versugting”:

 

My geil, versaakte kontinent:

Iets wens olienhout groei in jou

dat alles Afrikaans sal bly

en kerk, tempel en moskee hou.

 

“Die lig boots die metrum van 'n vers na”, artikuleer hy verder sy bemoeienis met die digkuns in “Vuurtoringrit”.  

 

Waarom net W.S. by 'n gedig? Of wil die digter juis die leser uitdaag om die interteks reg in te skat?

 

Waar die laaste twee bundels dikwels te gestroop en spaars was, is hierdie bundel oorvloedig en aangrypend vir al in die jeugherinneringe. Die gedigte oor Afrika veral is besonders. As historikus gee hy dan 'n besonder interessante perspektief op Afrika wat 'n gesprek met Opperman aktiveer.

 

Daar is 'n handvol uitstaande verse in hierdie ryp, beleë digbundel.

 

(Hierdie resensie word geplaas met vriendelike vergunning van Beeld)

Tuesday, October 13, 2020

Resensie | Catullus, vertalers Richard Whitaker & Douglas Reid Skinner | Crane River, 2020

Catullus: Selected Lyric Poems - Samestellers en vertalers:  Richard Whitaker & Douglas Reid Skinner. Crane River, 2020. ISBN 9780620888387

Resensent: Joan Hambidge

 

I

Hierdie vertalings van Catullus is deur die gerekende klassikus Richard Whitaker – hy het Grieks en Latyn aan die universiteite van die Witwatersrand, Oxford en St Andrews studeer, en is tans Emeritus Professor van Klassieke Tale by die Universiteit van Kaapstad – en die digter Douglas Reid Skinner bekend om sy manjfieke vertalings van onder meer Marco Fazzini (2020), en ook vir sy redakteurswerk by die AVBOB-projek.

 

As digter word Skinner hoog geag (Woorde Wat Weeg | McGregor Poësie fees 2019 | McGregory Poetry festival 2019. Besoek 11 Oktober 2020)


Hierdie leser het dié teks letterlik in een sitting deurgelees. 88 bladsye gevul met gedigte vol humor, melancholie, wreedhede en kritiek op mededigters.

 

95

After nine winters and nine harvests since he began, 

         my friend Cinna, finally, has published his Zmyrna— 

while disgusting Hortensius has vomited up

          five hundred thousand verses in just one year.

 Zmyrna will reach even Satrachus, deep-channelled river, 

          and Zmyrna will still be read by distant generations. 

The Annals of Volusius, however, will perish in its Paduan

          birthplace, fit only for wrapping mackerel and chips.

 

Die grappige modernisering is skreeusnaaks – domestisering van die gegewe in die vertaalteoretikus Venuti se terme. Die teks word "huis toe" gebring sodat die leser dit kan verstaan.

 

95

Zmyrna mei Cinnae nonam post denique messem 

          quam coepta est nonamque edita post hiemem, 

milia cum interea quingenta Hortensius uno

          <versiculorum anno putidus evomuit.>

 Zmyrna cavas Satrachi penitus mittetur ad undas, 

          Zmyrnam cana diu saecula pervoluent.

at Volusi annales Paduam morientur ad ipsam 

          et laxas scombris saepe dabunt tunicas.

 

Die werk van Catullus word hier vertaal met die Latyn aan die linkerblad en die vertalings aan die regterkant. 

 

Ek doseer tans Tristia en die invloed van Latyn op hierdie digter se denke en skryfstyl is alombekend. Boonop lees die uwe elke dag Latyn sommer vir ontspanning om altyd die oorsprong van woorde na te speur. 'n Goeie breinoefening soos blokkiesraaisels. Op skool was Latyn 'n verpligte skoolvak tot standerd sewe, maar ongelukkig het 'n nuwe plattelandse skool dit nie tot matriek aangebied nie. Daarna was daar kort kursusse in Latyn. En een oor Catullus deur wyle Suretha Bruwer.

 

Die meeste lesers ken die volgend een van Catullus:

 

85

Odi et amo. quare id faciam, fortasse requiris?

        nesci, sed fieri sentio et excrucior.

85

I loathe and I love her. How so? you might ask. 

    I don’t know, I just feel it and I’m crucified.

 

II

Wie was Catullus presies? Hy het geleef 84 - 54 VC en word beskou as een die grootste liriese digters. Inderdaad gryp die gedigte mens aan. Jy lag soms hardop oor die opmerkings oor mede-digters (wat bewys dat gedigte literatuurkritiek-in-aksie is), ander kere voel jy ontroer oor die komplekse emosies oor die geliefde Lesbia wat hy haat én liefhet. Daardie odi et amo. Jy sien iets van die tyd raak en hoe mense geleef het.

 

Catullus het die tradisie van sowel die Romeinse as Griekse digkuns goed geken en sy gedigte speel in op verwysings na sy precursors in Harold Bloom se terme. (Die endnote help die leser om van die verwysings te snap.)

 

Propertius het van hom gesê:

 

Sexy Catullus also wrote erotic poetry

that made Lesbia even more famous than Helen. 

 

Lesbia is die pseudoniem van ene Clodia, 'n verbastering van Claudia, omdat haar ouers simpatie had met gewone mense. Catullus wat die stylfigure en retoriese strategieë goed onder die knie had, skryf vir en oor haar. Sy was ouer as hy en kennelik 'n baie wyse dame oor wie se doen en late allerlei skinderstories die rondte gedoen het. Cicero moes sy vriend Caelius in 56 VC verdedig oor insinuasies van pogings tot vergifting deur dié vrou. Dit het weer tot gevolg gehad dat sy "aangekla" is deur die orator van 'n bloedskendige verhouding met haar broer en dat sy moontlik haar man vergiftig het.

 

Waar of vals? Onmoontlik om te bepaal, maar ons weet Caelius was 'n opponent ...

 

Hierdie inligting is 'n obiter dictum, want wanneer ons fokus op die gedigte vind ons dieselfde psigologiese ambivalensie as in Petrarca se verse oor Laura. Norman O. Brown het immers beweer dat Petrarca haar "ontdek" het sodat hy kon dig in verse van liefde en verlating. Dieselfde geld die liefdesverse in Tristia waar die geliefde eroties besing word, maar ook weggegaan het en 'n silwer herberg in die sneeu bewoon.

 

Brown (1913 - 2002), 'n Amerikaanse klassikus en teoretikus, het insiggewende studies oor klassieke tekste geskryf soos Life Against Death: The Psychoanalytical Meaning of History (1959). Verder het hy mitologiese tekste gebruik om moderne kultuur te begryp en toeganklik te maak.

 

Die vertalers Richard Whitaker &  Douglas reid Skinner wys daarop dat Catullus in sy gedigte oor Lesbia die Saffiese stanza aanwend (vier reëls wat metries dieselfde is opgevolg deur 'n korter een). Gedigte 51 en 11 dan. Ons word verder ingelig oor die epyllion en hendekasillabes (Grieks vir 11 sillabes). En dat 'n manuskrip in 1300 in Verona gevind is. Gelukkig is dit gekopieer en bewaar. 116 gedigte. Met metabesinnings oor die funksie van die digkuns in gedig 50:

 

we had a ball scribbling in my notebooks

 

multum lusimus in meis tabellis

 

Wat 'n wonderbaarlike boek.  Richard Whitaker het ook die Iliad en Odusseia gelokaliseer in sy vertalings en dit word voorgeskryf aan vele universiteite. Mag hierdie boek dieselfde pad loop.

 

Pauci ex eis.

 

Saturday, October 10, 2020

Gedig | Joan Hambidge - Wallace Stevens | 2020

 

Jou sonderlinge staproete vind ons 

deesdae op die internet asof  

'n weergawe van hoe jy

soggens van huis na werk en terug beweeg

het na 'n studeerkamer met uitgestalde woorde 

op die eikelessenaar tussen werkseise: 

Not Ideas about the Thing but the Thing Itself ...

In 'n kladboek staan daar neergekrabbel:

Poetry represents failure ...

My blouversameling met jou gedigte

dra my deur hierdie virale dae:

The cry is part. My solitaria

Are the meditations of a central mind.

I hear the motions of of the spirit and the sound

Jou dae as versekeringsbaas in Hartford, Conn.

verklap dispute nes jou handtastelikhede

met Hemingway en Robert Frost.

Kennis van die afbeelding word nou

die nuwe-normaal, Mister Stevens.

Misverstand en misère met 'n vader,

vrou se apartleef én maagkanker,

maak Harmonium uiteindelik ongedaan.

'n Verering met 'n posseël in 2012

laat my wonder saam met Nick Cave  

hoe het jy verby hierdie troebelhede gekom

op jou verlate roetes op land en oor see:

And the waves, the waves were soldiers moving ...?


Monday, October 5, 2020

Resensie | Johann van der Walt – Parlement van uile | Naledi, 2020

Johann van der Walt - Parlement van uile. Naledi, 2020. ISBN 978 1928 518310

Resensent: Joan Hambidge

 

Hierdie debuut van die digter Johann van der Walt (uitgegee deur Naledi) heet Parlement van uile wat uiteraard Jeanne Goosen se 'n Uil vlieg weg (1971) oproep. En Sarina Dönges se In die tyd van uile (2004). Dit is 'n bundel wat getuig van baie lees en nadink oor die poësie. Uile as draers van wysheid; as aankondigers van die dood.

 

Dit is bekroon met die Ingrid Jonker L'Art Poétique-kompetisie van 2019, wat helaas iets anders as die gesogte Ingrid Jonker-prys is. Op die agterblad word ons ingelig dat dit "moderne benadering" gee tot die poësie en gedigte word "op 'n oorspronklike en teatrale wyse deurgegee". Ons word uitgedaag tot introspeksie en dan: die bundel daag die grense van die Afrikaanse poësie uit ...

 

Verder ignoreer dit reëls en "kloof sy unieke plek in die spektrum oop".

 

Met hierdie groot basuinwoorde tel jy die bundel op en wonder: wié het hierdie blakerteks geskryf?

 

Met 'n eerste lees het hierdie leser baie kanttekeninge gemaak en mooi beelde en pragtige flitse aangestip. Maar as geheel raak die meeste verse nog kant nog wal. Dit kort vormtug en gedigte beweeg alte dikwels verby die slot wat moet sluit. En terloops: die vrye vers het ánder bindmiddele wat die gedig laat "werk" soos klank, herhalende beelde, ensomeer.

 

En dis jammer dat 'n keurder of werkswinkel nie die verse wat ontspoor, kon regruk nie. 'n Digter met talent word bepaald nie 'n guns bewys met só 'n debuut nie.


Poësie breek reëls (kyk maar na gert vlok nel of Gilbert Gibson of verder terug na e.e. cummings), maar bittermin hiervan vind 'n mens aanwesig in hierdie gedigte. Johann van der Walt hét talent, maar bly weg van die uitgesponne beeld wat jy vir die leser verduidelik.

 

En daardie foefieslaaid-triek soos in "hoe om 'n digter te vermoor" waar die reël oor die bladsy afwentel, werk nie. 

 

'n Handvol mooi verse is daar wel. Beelde wat bly woeker in die onthou: 


toekoms lê kompak soos 'n sigaretboks in my hempsak


die groot maluti's staan spookagtig op die einder

argaïese pieke onder versiersuiker toegestrooi


hulle eet die winter uit leë potte


die verf gerasper tot vaalgroen parmesaanskilfers


bo my spoeg die son sy siklus


"die laaste dans" is goed soos "skoolverlaterskamp". Nes "sneeu" en "waar ek ook al gaan" en "sy dra die somer waar sy ook al gaan". Netjies en kompak.

 

Op bladsy 37 is 'n spasiefout.

 

Daar woed telkemale 'n polemiek op Facebook van diegene wat meen hoofstroomdigters is nydig en poësie moet toeganklik wees vir almal. Daarvoor gaan lees ons Boerneef of "Klipwerk".

 

Naledi speel 'n belangrike rol om digters wat nie by die hoofstroom kan uitgee nie, te publiseer.  Dis net jammer dat met elke goeie bundel daar drie minderes volg. Hierdie jong digter kán 'n bundel saamstel, maar hopelik sal hierdie aanwysings leiding gee vir 'n volgende een. Dis nooit lekker om 'n bespreking te skryf en iemand te ontmoedig nie, maar 'n gedig is nie net 'n stuk uitgesponne emosie nie.

 

(Hierdie resensie word geplaas met vriendelike vergunning van Beeld)

Wednesday, September 30, 2020

Resensie | Hennie Meyer – Winkel van wanklanke | Protea, 2020

Hennie Meyer – Winkel van wanklanke. Protea, 2020. ISBN: 978-1-4853-1031-0

Resensent: Joan Hambidge 

Hennie Meyer het in Nuwe stemme 4 gedebuteer. Sy gedigte in Nuwe Stemme (2010) het nie dieselfde impak gemaak as wat die solodebuut nou doen nie. 'n Mens moet die hele bundel sien, vashou en waardeer as 'n kunsobjek. In 2007 neem Meyer deel aan die Sasol Nuwe Handtekeninge-kompetisie met die konkrete gedig "Onder die Belt". 

 

Hierdie bundel is soos Willem Boshof se KykAfrikaans (2003) waar die kyker (leser) die boek anders beleef as die installasie. Die gedig-as-installasie kry 'n ander betekenis wanneer dit binne-in 'n boek beland. 

 

Daar is 'n lang tradisie van konkrete poësie en soos language poetry, daag dit die grense van taal/betekenis/interpretasie uit. Behendige digters van konkrete poësie skryf byvoorbeeld 'n gedig oor 'n vlinder wat soos 'n vlinder lyk. Of 'n diamant wat lyk soos een. Die dinglikheid van die woord word vooropgestel.

 

Elke soort gedig eis sy eie leesstrategie op: die verbale ikoon (well wrought urn) vra vir 'n ander manier van lees as die politieke of maatskaplike vers waar die spreker eksegeties aan die woord is.

 

Hennie Meyer is ook beeldende kunstenaar en hierdie interne gesprek word voortdurend geproblematiseer. In 2004 het hierdie leser in 'n kunsgalery in Kuba 'n installasie gesien en so het ek hieroor indertyd geskryf:

Vir my is een van die interessantste skilderye ‘n beeld van ‘n skoonmaker wat besig is om ‘n vloer te vee. In sy hand hou hy ‘n besem en dan ondertoe is daar ‘n regte mop! Asof die kunswerk ‘n inspraak op die lewe wil maak.

Wat maak oom Kallie hier?

 

Daar is 'n gekskeerdery met die vernames van die Afrikaanse letterkunde soos 

 

Yolande

Yolande

wys my jou tande

 

en:

 

Pa

Ek is so jammer

Dat ek was

wat Pa wou hê

ek moet wees (54).

 

Staan TT / vir Tieties? (56).

 

Die uwe word as digter en kritikus opgestuur in 'n dertigrandnoot en die sleutel vir die oopmaak van hierdie gedigte is debunking.

 

'n Hele paar keer het 'n bulderlag deur my gedreun veral met die volgende een:

 

'n Beter geil

is in die sotste wyn

'n vrolik snaar

op elke trein (57). 

 

Spelend word hier heerlik en opsetlik "misdoen in die skoene van die grotes". Skakels na die webwerf laat die tekste oopwaaier na ander (oneindige) betekenisse. Il n'y a pas de hors-texte word tot emblemata verhef. Hulle aan Derrida en die addenda.

 

Maar as kunsobjek is dit voortreflik uitgegee in die spel met die wit-in-die-poësie (kopknik aan Mevrou Geggus), variasies op 'n gedig en selfs 'n braille-teks. Ander een is so klein dat jy 'n vergrootglas moet optel. Tina is 'n uittrek-vers wat konsertina word wat die ou boeregrap aktiveer van die ou man wat in die hospitaal is en die geskokte nursie wat vra waarom staan daar oom op sy oempabaloelie?

"Dit was eers klopdisselboom van Potchefstroom..."

 

Picasso, Escher, Jackson Pollock, Klee en vele ander kunstenaars word op 'n wonderlike wyse ontmasker of eerder: ontskoen (11).

 

In die gedig "Verskoning" weet hy wat die kritici se besware sal wees oor sy gedigte en hierom skryf hy dat die romantiek van rym verruil is vir rumatiek (76). "Rondeel onderdeel" (59) is 'n slim woordspel met alles wat in die woord rondeel getap kan word: oordelend, onderlondener, oorledene, ronde dele, onderdele ...

 

"Ui" (74) speel in op Opperman se woordspeletjies in Kuns-mis.

 

Ek stel my voor hierdie digter lag oor my resensie en dink hy het my uitgevang, omdat ek geleerderig skryf oor sy bundel. Immers is "Riemtelegram van rym" (60) 'n uitnodiging vir die spelers. "Ek gee vir jou die see" waarop almal mag voortborduur; net soos Johan van Wyk wat op 'n dag in 'n eksperiment "Vroegherfs" opgesnipper het en die reëls arbitrêr saamgesnoer het in 'n nuwe betekenislose vers. Met hierdie bundel weet ons nou dat die postmodernisme inbeweeg het in die metamodernisme.

 

Monday, September 28, 2020

Resensie | Ryan Pedro – Pienk ceramic-hondjies | Kwela, 2020

 

Ryan Pedro – Pienk ceramic-hondjies. Kwela, 2020. ISBN 9780795709869

Resensent: Joan Hambidge

 

As Judith Butler verwys het na "performing gender" kan ons hier praat van "performing race". Ras, klas en identiteit word hier onder die soeklig geplaas in die aangrypende debuut pienk ceramic hondjies. Met die voorblad ontwerp deur Nathan Trantraal.

 

Ceramics op die kop. Die broosheid en breekbaarheid van alles word so uitgedra. Antjie Krog noem dit tereg 'n weerlose en aangrypende debuut met 'n nuwe generasie wat aan die woord is. Trantraal wys op die "craftmanship" en die invloed van hip-hop. En die "furniture" in die "hys" wat rondgeskuif word.

 

Dit is verse wat ook in gesprek tree met Adam Small in "ons is nie meer mense wat sing nie" en die digter betree met die hele skare van nuwe bruin digters soos Ronelda Kamfer, Lynthia Julius en Jolyn Phillips, o.a. 'n nuwe ruimte in die digkuns.

 

Praatverse wat die boodskap voorop stel teenoor die verbale ikoon wat werk met ironie en implikasie. Dit is praatverse met sterk beelde. Slotte tref jou goedskiks tussen die oë. 

 

In die slotvers "by die barbershop" - vir my pa - word dit 'n volgehoue gesprek met die vader en die kultuur van barbiere. Ons hoor Joe Barber ook saampraat, daardie wonderlike stuk teater at ons twintig jaar gelede wakker geskud het. In hierdie gedig word die vader aangespreek en in die derde strofe word dit 'n selfgesprek en soos in Lynthia Julius se Uit die kroes word hare 'n belangrike sosiale en kultuurkode.

 

Die barbershop is hier 'n manlike ruimte waar die jong seun ingelyf word in die manlike orde.

Monday, September 21, 2020

Resensie | Jen Thorpe - The Fall | Kwela, 2020

Jen Thorpe - The Fall. Kwela, 2020. ISBN: 9780795709579

Resensent: Joan Hambidge

Hierdie roman speel in op die #Rhodes Must Fall / Fees Must Fall-beweging. Dit is 'n hoogs leesbare teks wat die impak van hierdie opstand weergee. Etienne van Heerden het dit aangepak in Die biblioteek aan die einde van die wêreld wat nog nie genoegsaam vertelling geword het nie en té na aan die dokumentasie gestaan het. Ook met 'n stywe skeut suspension of disbelief.

 

By Jen Thorpe vind 'n mens 'n vertelling van binne-uit en 'n gefiksionaliseerde en dikwels fantasieryke gegewe. Hector, die protagonis, word teenoor Thuli, die antagonis geplaas. Die angs, paranoia en onsekerheid van die spelers word effektief weergegee in 'n binnespraak waar verskillende vertellers aan die woord gestel word.

 

Die sementblok – waar Rhodes se standbeeld eens gestaan het – is in die afwesigheid steeds aanwesig. Hierdie leser het die beweging eerstehands aan UCT ervaar waar alles begin het en na ander kampusse uitgekring het. Studente se eise teenoor die owerhede se reaksie het tot dispute en opstand gelei. Daardie “underground root system of a forest” – soos dit op bladsy 312 opgesom het – het menige persoon uit 'n intellektuele gemaksone gelig en vele debatte oor postkolonialisme is en word steeds gevoer. Dekoloniseer ons voorgeskrewe werk, was van die eise. Ons is van Afrika en waarom moet ons betaal vir ons studies?

 

In die korona-tydvak het ons beweeg na 'n volgende vlak: aanlynklasse en verdere begrip vir studente se vrae oor waarom sekere boeke op hul voorgeskrewe lyste land.

 

Die moderne dosent weet ook dat tydens die 1968-opstande in Parys hoe dramaties denke verander het in die Linguistiek, Sosiologie en Literatuurteorie. Jacques Lacan het in 1968 sy seminaar onderbreek en met Daniel Cohn-Bendit in gesprek getree. Hier het hy dan die idee gekry om die meesternarratief te analiseer teenoor die diskoers van histerie, die Universiteit en die analis.

 

Die boek het 'n vliegoog-vertelling: elke storie ondermyn of bevestig die voorafgaande soos in William Faulkner se As I lay dying (1930).

 

Met die studenteopstande is dit dieselfde gesteld: daar is verskillende perspektiewe hierop van diegene wat die gooi van uitskot en die verwydering van beelde problematies vind en 'n miskenning van die geskiedenis tot diegene wat dink dit is reg. 

Die waarheid het immers altyd drie kante. En hierdie boek bewys daar is dalk meer. Van Hector se wit tekkies tot die einde. By die lees van hierdie boek het die verskillende perspektiewe iets van die problematiek opgevang.  Hector en sy meisie, Sindiwe teenoor Thuli, 'n heldersiende karakter wat gevare raaksien; die joernalis, ene Helen; Noné, die president; Ray, die minister van polisie en Adnan. Die roman het dus 'n sterk feministiese onbewuste en kritiseer die "fallostyne", met ander woorde, 'n blinde manlike orde. Dus is die titel dubbelsinnig: #Fees Must Fall maar ook 'n kritiek op die fallologosentriese orde.

Kan ons asseblief nou 'n swart vrouekarakter 'n ander naam as Thuli gee? Sewe dae se simboliese betekenis word ook geaktiveer.

Sarah Lotz se shout ("breathtakingly imaginative, original and entertaining") op die voorblad is ietwat oordrewe, maar 'n belangrike boek is dit wel. Bepaald vir die moderne dosent wat 'n roman oor hierdie tydvak wil voorskryf.

(Hierdie resensie word geplaas met vriendelike vergunning van Beeld)

Sunday, September 20, 2020

Resensie | Louis Esterhuizen - Die gladde stiltes in glas | 2020

Louis Esterhuizen: Die gladde stiltes in glas. Protea, 2020. ISBN 978-1-4853-1155-3

Resensent: Joan Hambidge

 

In hierdie jaar lewer Johann de Lange, Johann Lodewyk Marais en Louis Esterhuizen, digters uit die tagtigerjare, wat verskillende vorme van die digkuns ondersoek en in gesprek met die groot tradisie van skryf.

 

Die digter en resensent Nini Bennett (wat haar onderskei as 'n deeglike stipleser as resensent op die Versindaba) het die volgende oor die bundel geskryf: “Hierdie bundel betrek glas as uitgebreide metafoor in al sy betekenisassosiasies, byvoorbeeld, lig, water, klip, rots, sterre, prismas, kristal, ensovoort. Glas is sterk, dog broos en breekbaar. Verse oor die natuur, die liefde en die aard of besinnings oor poësie as ambag – oftewel Ars poëtikale poësie – vind hul beslag … dit is duidelik dat ’n ervare digtershand hier werksaam is en dat die manuskrip konseptueel, sowel as in die fynere detail, deurdag en afgerond is.”

 

Inderdaad. Hierdie bundeltitel aktiveer Simon Vestdijk se De glancende kiemcel (1950) waar hy skryf oor die wese van die digkuns en verskillende vorme en hoe die titel reeds die leser neem na bepaalde temas en motiewe. Esterhuizen se gedigte het nog altyd sterk gewerk met die bundel as eenheid. Selfs bundels waar die eerste gedig en laaste gedig in 'n sirkelgang funksioneer. Daar was al gedig oor water, oor die oog, oor skaak. Nou werk hy met glas. En dit herinner ons aan Petra Müller se pragtige gedig oor glas in Die aandag van jou oë.

En glas in Covid-inperking is ironies genoeg uiters relevant: Consul het aangekondig dat hulle nie meer kan glas kan vervaardig nie weens die verbod op drank.

Op die voorblad van hierdie bundel is daar waterdruppels wat oor die glasoppervlak loop; agterop word 'n gedig geplaas met so sluit:"Kyk, ons reis / begin / met son".

 

Binariteite of opposisies rig die gedigte. En word dan ondermyn. Die spreker praat met sy toehoorder (hier die geliefde, maar ook die leser) in afdelings wat heet Steierwerk, Buiteligmusiek en Grondwaarts.

 

Die afdeling Buiteligmusiek ('n Komposisie met tema en variasie in veertig bewegings) aktiveer die aspek van klank waaroor Vestdijk uitgebreid skryf. Die motto van Arvo Pärt is belangrik, omdat hy sy musiek vergelyk met wit lig wat alle kleure bevat. Net 'n prisma kan kleure verdeel en hierdie prisma mag die gees van die luisteraar wees. Die leser moet dan haarself oorgee aan die musikaliteit van hierdie afdeling wat begin:

 

Die volmaakte akkoord is

'n gloeidraad in 'n glasbol ...

 

Hierna word die digkuns - en die soeke na die volmaakte gedig "veilig hier, agter die ruit / van 'n gedig" - wat waarsku dat die wit in die gedig die longe is (Geggus se studie word so ingebring in die gedig) waar die digter assosiatief tyd, die liefde en waarnemings gebruik as beeldmateriaal.

 

Want elke gedig se hart is herinnering, word ons gewaarsku as "reisgesante".

 

In my eksemplaar word Buiteligmusiek herhaal teen die einde as 'n aparte afdeling. 'n Bonus, want die leser kyk dan na hierdie bundel as sogenaamde narsistiese poësie en die dubbelbollens van gedigte (aldus Patricia Waugh en Linda Hutcheon). Wat hierdie leser terugneem na "Aanloop tot 'n gedig wat nooit geskryf kan word nie") wat die geweld van hierdie land in oënskou neem.

 

In "Winterlied" word David Lean se film Dr Zhivago (1965) beskou: met Lara se tema en die geliefde (en lesers) wat nooit werklik kan verstaan wat die inspirasie alles inhou nie. Met die yskristalle wat Omar Shariff sien ...

 

Die digter skryf eweneens in "Blindekol" oor die seisoene van in ingeperkte visie

 

In Blindness and insight skryf Paul de Man oor die blindekol van lees:"'Critics' moments of greatest blindness with regard to their own critical assumptions are also the moments at which they achieve their greatest insights" (109) in Blindness and Insight: Essays in the Rhetoric of Contemporary Criticism (Oxford University Press, 1971).

 

Inderdaad is die leesaksie gekoppel aan die aporia (the self-engendered paradox) aldus De Man wat soos Geoffrey H. Hartman daarop wys dat die leesaksie "beyond formalism" moet beweeg in Criticism in the Wilderness (1980).

 

Dit is 'n bundel waarin die digter blyke gee van vormbeheer en gesprekke (implisiet met ander digters) en waarin sy verse losser gestruktureer is as in vorige bundels. Daar is vele metagedigte en besinnings oor die digkuns - dieselfde geld De Lange (Die meeste sterre is lankal dood) en Marais (Ondertussen) se onlangse bundels. 

 

Melancholie is 'n bergstroom -

die dwaalgang van water tussen klippe,

dit wat ons altoos

 

na onder neig

 

om leegtes mee te vul

en altyd weer terug

na die moeë metrum van 'n gedig.

 

("Swaartekrag").

 

Inderdaad is melancholie 'n swaartekrag, 'n swart draad wat regdeur hierdie elfde bundel loop.


(Hierdie resensie word geplaas met vriendelike vergunning van Fine Music Radio)

Gedigte | Joan Hambidge - Twee verse | 2020

 Die groot Tempel 

Jdl

 

Is jy 'n Sondagdigter?, vra jy

op 'n keer. Neffens die Hanoi-stasie

sonder jou reisend voortvlugtend

tot in die Tempel van Letterkunde Van Mieu

en die Ba Din sq.

By die St. Josef Katedraal

neem ek 'n taxi tot by die Hanoi-stasie

na besoeke aan tempels en museums.

Wanneer begin 'n gedig?

Dalk die aand in die Hanoi-operahuis

'n paar blokke ver van die strafjaart.

Vreemde name en plekke en gewoontes

the making strange of things

beland in my notaboek vir 'n boodskap

aan jou, my toeverlaat en praatpendant.

In die katedraal onthou ek die saamsing

en voorlees uit Die Bybel, 'n geskenk

van my moeder toe geloof gehul 

was in voorskrif en bedompigheid

en 'n prediker gevind later

in 'n gasgevulde motor en in my jeug

dikwels die leviete voorgelees

met my vader die beskermheer

bid toe-oog vir ons Sondagmaal

waar die horlosie op die kerktoring

se wysters nou stilstaan 

in 'n Sabbat geroep chủ nhật,

chúa nhật soos die ander Sondagdigter

sondig sonderling hom oorgee aan 'n wandeling

in New Haven, Connecticut. 



***



Prosopopeia

 

vir Johan Myburg

 

By al die meesters

van dié onsigbare bedryf

staan dit opgeteken

dat jy moet buikspreek

jou lyf laat verdwyn 

soos 'n ratse koggelmander

 

met dakpansgewyse skubbe

en skerp punte

vir beskerming soos 

'n opgeblase keel om klanke

metries ritmies uit te koggel

om almal net weer lie te maak

 

te verdwyn in 'n bamboesstok

vir die sluikhandel van versreëls

of snags die huis se stilte

te jukstaponeer of uit 'n verre land

te dig oor die dor verlate land

sonder olywe en veels te min katedrale

 

wat naby is word ver

selde meer as 'n fragment

wat koggel-koggel uit die vergeetboek

van onthou vergeet 

agtervolg deur 'n rotskoggelmander

in die woestyn herinner

 

aan 'n kleurvolle pantserkoggelkopper

wat in Tanzanië snags onverwags

teen my spring en swart deeltekens

uitspoeg teen die wit muur 

swewend tot in hierdie gedig

asof hy beunhaas net vir my

 

Monday, September 7, 2020

Resensie | Hugo Claus – Die verdriet van België (Vertaal deur Daniel Hugo) | Protea, 2020

Hugo Claus – Die verdriet van België (Vertaal deur Daniel Hugo). Protea, 2020. ISBN 978-1-4853-0766-2 (gedrukte boek) | ISBN 978-1-4853-1194-2 (e-boek)

Resensent: Joan Hambidge

 

Vertalings is glo verraaiers. Die vertaler moet afwesig of onsigbaar wees. Moet die vertaling die teks huis toe bring of eerder tuis bly en getrou bly aan die oorspronklike weergawe?

 

Dit is drie van die bekendste mantras oor die vertaalproses. En vertalings – soos Uys Krige ons geleer het via sy Spaanse dans – is om 'n ander man se bruid deur 'n sluier te soen. Dit het hy by 'n Italiaanse vertaler "geleen". 

 

Lawrence Venuti, die gedugte vertaalteoretikus, onderskryf laasgenoemde twee uitsprake. Ons sou nie kon bestaan sonder vertalings nie, en groot vertalers is bekend om hul  monnikewerk: 'n onbaatsugtige diens aan die letterkunde. Agterna sal cognoscenti altyd meen hierdie vertaling is beter as daardie een. D.M. Thomas is bv. telkemale gelooi oor sy Russiese vertalings. Hier te lande vertaal Daniel Hugo sowel poësie as prosa.

 

En ons weet wel dat die geslaagde vertaling dans in die nuwe taal. Die Vlaamse skrywer Hugo Claus se klassieke Die verdriet van België beslaan oor die 700 bladsye en is deur Daniel Hugo vir ons gedomestikeer. Hierdie teks is áldaar allemansgoed soos J van Melle se Bart Nel of Etienne Leroux se Sewe dae by die Silbersteins by ons is.

 

In die Lae Lande ken almal daardie roman van Claus, 'n veelsydige, prolifieke én briljante skrywer, gebore in 1929 oorlede in 2008. Digter, skrywer, filmmaker en in sy dae ook getroud met Sylvia Kristel van Emmanuelle-faam. In 1922 benoem vir die Nobelprys en in die Lae Lande talle kere bekroon, o.a. met die Belgiese Staatsprys.

 

Sommige lesers kan nog Nederlands en Vlaams lees, maar 'n hele geslag jong lesers het ongelukkig nie meer daardie voorreg gehad om die taal en haar grammatika baas te raak nie. Nog minder die konsep van "valse vrienden" te begryp, met ander woorde, begrippe wat dieselfde klink, maar verskillende betekenisse het in die twee tale. Ons dink nou maar aan die woord neuk. Of eventueel. Op Litnet is daar 'n rubriek wat dit onderhoudend verduidelik.

 

Louis Paul Boon, Hugo Claus, Jan Wolkers en Reve is my gunstelinge uit die Lae Lande. Claus se roman is 'n grootse stuk komposisie soos 'n Bolano-roman. Hier word die impak van die oorlog op die gesin Seynaeve ondersoek. Meelopers of kollaboriste wat met die Nazi's meegewerk het in die hoop dat Vlaandere onafhanklik sou word van Wallonië. Die Duitsers verloor egter die oorlog en die geskiedenis draai teen die verraaiers. Die noorde teen die suide; Vlaams teenoor Frans, met Brussel die middelpunt as 'n tweetalige stad. België se taalverdelings is eweneens relevant vir ons land waar daar ook divisies en spanninge róndom taal heers.

 

Die roman lewer eweneens kommentaar op taal en die baasskap van die heerser:

"Mamma sê ook af en toe in die middel van ’n Vlaamse sin woorde soos zweifelloswunderbar of die vreemde ähnlich." Is dit dalk waarom Afrikaans ook Engelse woorde oorneem?

Die roman is soos die Engelse skryf  gewoon"unputdownable". Dit is eweneens tersaaklik om Roman Polanski se film The pianist, 'n meesterstuk van 2002, saam met hierdie roman te lees.

'n Roman wat duidelike outobiografiese elemente in sig dra (Claus se vader, 'n drukker en uitgewer, moes boet vir sy gekonkel), maar uiteraard verwerk én verhef tot roman. 

Daar is kinders se reaksies op verbode boeke wat dan die hele kwessie van waarheid en leuen inlei. Daar is beskrywings van karakters wat inzoem op hebbelikhede. Daar is vinjette wat my altyd sal bybly. Die Reglementeboek van die Kerk word bespot en die straf wat uitgedeel word vir belaglike oortredings. 'n Jong kind se fantasie oor hoe 'n baba ontstaan, is wonderlik.

En grappe wat vertel word, bewys opnuut dat humor regstellende aksie is.

Die komma word beskryf as 'n asemhaling. 'n Baardskeersessie is dawerend snaaks en die vertellende instansie weet dus ook dat hy per implikasie hiperbolies skryf: "Veels te kwistig. En te vergesog" (721).

 

So word daar die spot gedryf met 'n digter-van-die-tyd:

Hy skrik nie, bloos nie, skyt nie in sy broek soos iemand wat ek ken nie. Hy draai na alle kante en buig. Hy haal ’n folioblad uit wat baie onlangs opgevou is en lees met ’n onverbloemde Kortrijkse aksent, ek skryf dit hier neer: 

 

   Geseënd is die wurger van die nagtegaal, geseënd is alle vroulike soogdiere, die holtediere en die syriviere, 

   die nete en Zwevegem. 

   Geseënd is die onmisbare behoeftes en die getye

   en die gasgevulde vliese en die ambervlieë.

   Geseënd is dié wat van die slyk gespeen is 

   en hulle wat nie die dinge ken soos wat hulle is nie 

   maar soos wat hulle voorkom. 

   Geseënd is die plant en Tarzan wat hang aan die plant. 

   Geseënd is ek. 

 

Hy knik vir die yl applous. (723)

Satire, humor, ironie meesterlik saamgebind soos daardie 'n groot epiese filmmaker, David Lean 'n stuk geskiedenis weergee en vertolk soos in Doctor Zhivago (1965). 

Die vertaling lees vlot en lekker. 'n Mooie vonds is konkeldoor. In die geheel gesien is hierdie roman soos 'n simfonie of epiese film met baie karakters en ekstras met die verteller wat 'n grimmige blik op godsdiens werp met die "besmetting van sonde" (91).

Dit is 'n roman-in-vertaling wat hierdie leser met bewondering én plesier gelees het. Wanneer resensente hier te lande die woorde meesterlik, uitstaande en 'n hoogtepunt kwistig rondslinger, kan 'n mens dit wel hier opplak. 

Hierdie publikasie is moontlik gemaak deur die finansiële steun van die Vlaams Fonds voor de Letteren en gepubliseer deur Protea. En dat 'n vertaler die stamina gehad het om so 'n dikke boek te vertaal, dwing bewondering af.