Sunday, July 12, 2020

Resensie | Hans du Plessis – Die opstand van Poppie Nel | 2020

Hans du Plessis – Die opstand van Poppie NelLapa, 2020. ISBN: 9780799399899

Resensent: Joan Hambidge

Hans du Plessis is 'n belangrike taalkundige wat bekend is as dramaturg en prosaïs. Veral sy herskrywing van die Griekwa-Psalms is uitstaande werk. Die jongste roman is sy negentiende fiksieteks wat gepubliseer word deur LAPA.

Die roman Die opstand van Poppie Nel tree in gesprek met al die vroueskrywers wat die afgelope paar jaar vroue-molestering en alles wat daarmee gepaardgaan, beskryf én oopgemaak het. Dit is belangrik dat ons hier 'n manlike perspektief kry op 'n delikate saak wat al deur Annchen Troskie in Ek, Anna en Christine Barkhuizen-Le Roux se My naam is Prins onder die loep geneem is.

Die roman werk met die gegewe dat die karakter dood is en ná die sielkundige moord steeds moet bly lewe. Dit ondersoek eweneens die problematiek van spirituele depressie. Poppie se opstand word vergelyk met Poppie Nongena s'n.

Die skrywer gebruik Bybelname en verwysings na Lukas, Markus en Mattheus laai die roman so met belangrike kodes. Waarom moet dominee Lukas optree as die raadgewer en heler? Die heler hier is egter self verwond. Sy vrou het hom pas verlaat en die persoon voor hom is deur 'n pastoor mislei. 

Poppie staan voor die dominee in haar kuise lang romp en in die roman word die hele kwessie van grooming (aanvoring) ondersoek. Hoe gebeur dit dat 'n jong meisie só mislei en oorrompel word deur die pastoor?

Du Plessis gebruik die kerk (religie) wat misbruik word om 'n onskuldige slagoffer te mislei. Die leser kom onder die indruk van die vlot vertelling oor Poppie (die pastoor se begyn) se Hoogliedafspraak met die pastoor, haar leidsman.

Ons weet ook wat Lukas dink. Hy besef sy mag uit die kerk uit wees, maar die kerk is nog nie uit haar nie. Binne die hele #MeToo-kampanje handel hierdie roman oor die mag van die kerk, van predikante of pastore. Du Plessis gebruik die belangrike kode van kleredrag om sy karakter Poppie se innerlike stryd te beskryf. In háár kerk mag sy net manskoene dra en Alison Lurie se studie oor klere The language of clothes (Heinemann,1981) is hier vir verdere speurwerk tersaaklik.

Het Poppie agentskap? Kon sy werklik só verblind word deur hierdie man? Elke hoofstuk belig 'n ander aspek van hierdie komplekse verhouding tussen gesagsfiguur én slagoffer waar aandadigheid en skuld verplaas word.

Hierdie leser het dit eweneens 'n boeiende vertelling gevind en nagedink oor die "sonde vir die gesondes". In hierdie tydvak waar die slagoffer stemhebbend geraak het, het dit my teruggeneem na die belangrike dokumentêr oor die lewe van Linda Lovelace en in welke mate sý mislei was deur haar eggenoot met die vervaardiging van die pornofilm Deep throat (1972). Kyk jy met 'n agterna-wete na die film, sien jy die vernielmerke op haar arms en besef jy haar suster het gelyk. Sy was mislei deur haar man. In die dokumentêr word daar vanuit alle hoeke gekyk na die problematiek van aandadigheid: Inside Deep Throat (2005). Die regisseur Gerard Damiano stel Erica Jong en Gore Vidal, o.a. aan die woord.

Staan, Poppie, staan
en laat jou gedagtes gaan
dat jy vir my kan sê  
hoe diep die liefde lê.
....

Dit is die rigting-teks waarmee die roman open met 'n storie wat nie aan die outeur behoort nie, maar aan die persoon oor wie dit handel. Die BBC-reeks – Unforgotten,  met Sanjeev Bhaskar en Nicola Walker as 'n vroulike speurder – ontleed in die tweede seisoen die impak van kindermolestering op drie uiteenlopende mense se lewens en hoe dit almal óm hul ook verander.

Elke kyker of leser word dus gedwing om kant te kies. Sonde, belydenis en boetedoening – met skuldgevoelens is die merkers van hierdie soort verhaal. En die narratief by die slagoffer is deurgaans dieselfde: alleen deur die oopmaak van die storie kan daar genesing plaasvind.

Praat is 'n mes met twee snykante, waarsku die implisiete outeur ons (die lesers) in Du Plessis se roman op bladsy 26. Die roman is geskryf vir 'n bepaalde lesersmark (kyk o.a. na die gebruik van die woord "meisiekind" en die verwysings na die kerk). Dit val binne die kategorie van goeie, gewilde prosa en binne hierdie lesersmark is dit oortuigend en pakkend geskryf.

Hierdie roman van Hans du Plessis resoneer met die tyd waarin ons lewe. En ondersoek die impak van iets wat vér terug in die verlede gebeur het.

(Hierdie resensie word geplaas met vriendelike vergunning van Rapport)

Monday, July 6, 2020

Resensie | Wilhelm Jordaan - Sondesemoer! | Naledi, 2020

Wilhelm Jordaan - Sondesemoer! Naledi, 2020. ISBN: 978-1-928518-46-4

Resensie: Joan Hambidge
  
'n Goeie rubriekskrywer is soos 'n seismograaf, windmeter of dalk 'n geigerteller.

'n Rubriekskrywer begryp die tydsgees en vertolk dit namens getroue lesers. Die rubriek moet elke keer verras. Die aanslag moet uiteraard soos 'n duimafdruk wees wat die leser herken en die rubriekskrywer word 'n ou vertroude. Die koerant word oopgeslaan by dáárdie bydrae soos 'n perd wat outomaties stop by dieselfde watergat.

Deur die jare het Wilhelm Jordaan 'n hele geslag lesers bly bekoor. As voormalige professor in die Sielkunde en oud-joernalis bevat sy rubrieke die regte mix van geleerdheid en toeganklikheid. Die feit dat hy al soveel jare skryf, is bewys van sy belangrikheid en gewildheid as rubriekskrywer.
  
Hy kyk dikwels met nostalgie terug na sy jeug sonder om soetsappig te wees. Hy registreer hoe die koerantbedryf verander het deur die jare. Hoe hy as jong knaap moes uitgaan om 'n storie te kry en hoe sy redakteur hom kapittel het oor sy styl.

Sondesemoer! (uitgegee deur Naledi) is 'n opvolg van Spitstyd (Litera, 2011).

Die rubriek – kleinboet van die essay – is 'n bekende letterkundige stylsoort. Dit is die persoonlike mening van 'n persoon wat lewenswyshede, insigte of irritasies met die leser deel. Soms word hy ook 'n gehate of omstrede persoon soos David Bullard wat nou onlangs weens 'n kontensieuse uitlating gepos is. Ander kere word sy 'n volksfiguur soos Annelie Botes, wat met aardse humor die leser op 'n vergete aspek van menswees wys. Hierdie soort kolumnis se uitsprake word róndom sy of haar ego gebou. (Daar is te veel om op te noem, terloops.)

Daar is eweneens anonieme rubriekskrywers soos RVR wat elke Saterdag in Die Burger 'n uitsonderlike spirituele boodskap lewer en relevante teologiese kwessies aanspreek. Hy is die opvolger van Dirkie Smit wat soveel beteken het vir lesers om sosiale ongeregtighede onder die aandag te bring. Of ons attent gemaak het op die vriendskap tussen die voormalige Pous en Julia Kristeva. Dan is daar Amanda Gouws en Anton van Niekerk wat politieke en filosofiese kwessies vir lesers oopmaak. 

Sportskrywers soos die omstrede Quintus van Rooyen, Skuimkop of Michael Green lees ons graag. Taalrubrieke is daar ook. Heinz Mödler wat speel-speel 'n uiters belangrike mediese punt oordra. Of 'n soutie soos John Scott wat as voormalige redakteur op ons ander taalgenote se belewenisse fokus.

Die rubriek kry ewigheidswaarde wanneer dit van koerant of blog beweeg na boek. Dikwels haal die rubriek nie die boek nie, omdat dit onder druk geskryf is. Letterlik: kort voor lank. Die uwe was self al hier aan diens: met reisrubrieke (Wegkomkans) en 'n satiriese een: Op my literêre sofa. So die vangplekke én vanggatte is goed bekend.

En hier staan ons grand old man dan as 'n voorbeeld van hoe dit gedoen moet word.
Die register verander voortdurend: soms pittig en humoristies; ander kere 'n regstelling. Of nostalgies. Selfs religieus. Soms speels-anekdoties.

Ander kere word rubrieke juis bykans poëties gekomponeer rondom 'n begin, middel en einde – met 'n implisiete lewensles. En reaksie of polemiek bewys die rubriek hét 'n impak. As briewe die gevoelens van die gemeenskap weergee, verklap rubrieke dit by uitnemendheid. 'n Mens kan by nabaat sien hoe die mores  of tydsgees verander het.

En die rubriekskrywer moet kan skryf. Jordaan skryf dan soos volg oor taal: "Dít is die magie van taal; dat die een wat praat en die een wat luister in ’n verbintenis is wat van hart tot hart gaan. Wie sy taal gee, gee sy hart – die meegedeelde seer wat suiwer én verlos."

In vier afdelings word die boek soos volg ingedeel:  Jy met jouself; Jy en die ander; Jy en die samelewing en Jy en die groot misterie.

In "Kyk hoe lieg hy?" tree hy populêre tydskrifte se maklike aannames oor leuens aan wat alte dikwels tot groot ellende gelei het. Dink maar aan Othello en Desdemona. En om mense se leuens te ontmasker, kan die mens vernietig. Blanche Du Bois se lot in A streetcar named desire.

In "Moeg omgegee" skryf hy so pakkend oor hierdie kwessie:"Daar is so baie daarvan dat ander mense se ellende nie werklik tot jou tot deurdring nie. En voor jy jou kom kry, het jy vergeet daarvan, of iets anders gebeur wat die aandag opeis. Vergeet, uitfiltrering en afstomping word dan meganismes om jou te beskerm teen die oorweldigende allesgelyktydigheid van lewensdinge." Oor die Bybel skryf hy insigryk:" Kort-kort bulder die grofgeskut uit die skuilings van geloof en wetenskap: “Die Bybel is foutloos!” versus: “Die Bybel is vol foute!”

Ons leef nie net van feite nie, maar ook van mistiek, leer Jordaan ons.

Een van Jordaan se belangrikste stylkenmerke is sy vermoë om alles in 'n klinkende slot saam te snoer.  "Ter wille van deurleefde gelykheid en geregtigheid," kan bykans as 'n refrein in hierdie versameling karteer word.

Of: "Slegte dinkgewoontes begrens jou menswees. Dit word algaande deel van jou en verskraal jou begrip van wat werklik saak maak én hoe jy ten goede kan verander."

In die lewe se "hellende onvastigheid" gee hierdie optekenaar vir ons weekliks iets om oor na te dink. As nuusman was hy nuuskierig en verander hy:" Algaande het ’n ander passie, ’n ander 'dwelm', van my besit geneem. Weer ’n begeerte om te weet en te verstaan, maar soos die menswetenskappe dit verwoord. En om dít vir myself en my studente te laat 'ontkiem' tot dieper begrip van stories, die 'nuus' oor hoe die mens is." En dis die belangrikste uitspraak in hierdie boek.

En daar is uiteraard 'n handvol wat jy nooit vergeet nie. Hierom my aanprysing op die skutblad. Belesenheid en geskryf deur 'n ryp, beleë mens, maak hierdie rubrieke uiters onthoubaar in 'n boek van 179 bladsye.

Wys my jou gunsteling rubriekskrywer en ek sal jou vertel wié jy is.  Dit moet vermeld word dat Jordaan beweeg het van Beeld na Die Burger en ander susterskoerante wat bewys dat sý boodskap met 'n wye gehoor praat.

(Hierdie resensie word geplaas met vriendelike vergunning van Beeld)

Resensie | Jerzy Koch Pleks van plaas | Naledi, 2020

Jerzy Koch - Pleks van plaas. Naledi, 2020. ISBN 978 1 9285 18 36 5

Resensent: Joan Hambidge

Hierdie bundel is geskryf deur die bekende Poolse akademikus, Jerzy Koch wat bekendheid verwerf het vir sy vertalings van Antjie Krog en Breyten Breytenbach se gdigte. Hy het ook 'n eiesoortige literatuurgeskiedenis van Afrikaans geskryf en 'n uitstekende analise van Hettie Smit se Sy kom met die sekelmaan gemaak (A History of South African Literature Jerzy Koch gesels met Daniel Hugo (in Afrikaans) - YouTubeBesoek 5 Julie 2020).

Hierdie digdebuut werk met die opposisie tussen plek en plaa(t)s. Ruimte dus en in van plaas van (dalk)? In die gedig "maja" (25) skryf hy oor die vestida / desnuda, oftewel die naaktheid en gekleed wees in Goya (1746 - 1828) se beroemde skilderye. Hierdie leser beskou die gedigte as emosionele vertalings van 'n nie-moedertaalspreker: naak versus gekleed. Soms te oop, ander kere weer dig verweef. Hoe sou die verse byvoorbeeld in die Pools klink? Di is immers Robert Frost wat beweer het dat die essensie van 'n gedig juis dit is wat in die vertaling van een taal na 'n ander "verlore" gaan.

In die beste verse is daar 'n mooi spel met klanke soos "sy merkwaardige meganika van melancholie" (3), 'n sleutel vir die oopmaak van hierdie gedigte.

Die digter is deurgaans bewus van beperkings én inperkings rondom die skryf van 'n vers - hy werk met foto's, piktogramme, taferele, o.a. opgevang in herinneringe tussen twee landskappe; hier en in die buiteland. In die eerste afdeling (Rekenskap) is daar intieme herinneringsverse - o.a. oor die vader en die vader wat vertel van die gestorwe moeder. Die gedigte aktiveer 'n "onfotogeniese wrede wêreld". 'n Foto uit September '39 vertel van 'n ander oorlog wat die Pole moes verduur het:

maar bo die rivieroppervlak is 
daar slegs haar borsbeeld 
sigbaar en in haar oë 
skuil die oogopslag van ginczanka asof
my tante daar al geweet het 
hulle haal die roemeense grens 
nie voor die sowjets nie  ("swem in glas", 5)

Deur die digkuns word vele herinneringe geaktiveer:

ek reis na die ver-verlede-
vasteland, ek soek 
die lank vergete aardkluit op
karteer die landskap en vind 
’n tafereel in die verbeelding 
van die koorsige kind  ... ("huisie", 6).

En dis hierdie tafereel van verbeelding wat die eerste afdeling in hoofsaak bepaal.

In die tweede afdeling vind ons 'n eiesinnige literatuurgeskiedenis. Veral die korter reeks vir S.J. du Toit werk oortuigend, 32:

die bybellande deurreis

vir S.J. du Toit 

1
bo die land en sy harde klippe die wind 
wat alles skroei 
is sy asem 

2
bo mens, blom en skerpioen die son 
wat oor alles waak 
is sy oog 

3
aan hierdie land van rots en sand 
aan hierdie God met sy wraak
toorn en liefde behoort jy 
totus tuus

4
deur die rits in die hemel 
deur die huil van die reën 
het die woestynland hierdie jaar 
al sy beloftes groen gemaak 
daar kan nuwe boeke geskryf word 

Hierteenoor is die distigon vir Eybers te skommelrig met rymdwang op die koop toe ("die laaste nag", 41). Om in elk geval Eybers te probeer naboots moet jy haar strak prosodie onder die knie kry. Maar daar word weer ruimskoots opgemaak met die interessante vers oor en vir Van Wyk Louw wat heet "die vis in die hemel" (40). Hierin vind ons 'n spel met die gesigseinder en mikpunt, dus die pleks versus plaas.

Die slot aktiveer Louw se beroemde interpretasie van Leipoldt se gedig in een van sy opstelle:

Sekretarisvoël

Sekretarisvoël met jou lange bene,
Met jou penne agter die ore styf,
Met jou stadige stappies,wat maak jy hier?

Sekretarisvoël met jou lange bene,
Met jou vaalgrys vere en lang, lang lyf,
Met jou groot, groot oë, wat maak jy hier?

In die digter se literatuurgeskiedenis word bekende literatore (soos J.C. Kannemeyer) en digters (soos Breytenbach)  beskryf en die een oor Peter Blum waar 'n literatuurmuseum in Sarajewo beskryf word (48). Blum, een van ons grotes, het immers ook van buite na die sentrum van die Afrikaans digkuns beweeg; en dit toe verlaat. Hier ontdek Koch dié digter wat bewaar word in 'n buitelandse museum met sy geil lote onder 'n golwende prieel.

Dis eweneens tersaaklik dat hier 'n vers oor Olga Kirsch opgeneem is: iemand wat in Afrikaans, Engels en Hebreeus gedig het en uitsonderlik aangrypende verse in Afrikaans gepubliseer het:

aan die jordaan se oewer

vir Olga Kirsch

by yardenit aan die jordaan se oewer 
begin jou gedagtes ver te dwaal 
en skielik verskyn kuruman 
dieselfde water se kleur 
enerse oewer se groen
en die oog wat altyd traan 

(47)

Die gedig oor Waenhuiskrans (9) is 'n sentrale gedig in sy ikonisiteit en die nadink oor taal en assosiasies:

geswelde plooie in spelonke 
waar galmende eggo’s uitmond 
van konsonante waar 
klikklanke mondskelm lug 
suig en grootpraat 
is dit my tong? 
en is dit my mondskerm hierdie? 

Dit is 'n bundel van antipodes én opposisies. Die digkuns as eiesoortige literatuurgeskiedenis en bewaring in 'n tyd van onsekerheid.

(Hierdie resensie word geplaas met vriendelike vergunning van Fine Music Radio)

Sunday, July 5, 2020

Reisrubriek | Die vierde muur | 2020


Sondag, 28 Junie 2020 tot Sondag, 5 Julie 2020


Die heilige dag begin met met ‘n selfoon wat ek via wifi moet opdateer. Dit neem meer as ‘n uur om al die nuwe bykomstighede in te werk. My buurman help met eindelose geduld en ek kyk saam met hom en sy vrou kerk via die internet. Die verhaal van die Emmausgangers en die onsigbare gas tref my. Die predikant van die NG-kerk in Tamboerskloof beklemtoon die ontsettende nood wat ons daagliks beleef.

Later die middag toe ons buite sit en braai is daar ‘n man wat oor die heining roep. My buurman neem vir hom kos en tee. 

Ons beleef ‘n middag van kontak – verby al die virtuele gesprekke wat ons tans het. Ek mis mense van vlees en bloed. Die aand kyk ek na Damnation (Kárhozat) van Béla Tarr, die Hongaarse filmmaker se film uit 1988. Hy het dit gemaak saam met László Krasznahorkai. ‘n Week terug het ek nie die krag gehad vir hierdie film oor liefdesobsessie nie. Karrer (Miklós B. Székely) is ‘n depressiewe man wat verlief is op ‘n getroude sangeres (Vali Kerekes) wat by die kroeg, die Titanic, sing. Die vrou verlaat die man wat sy wil graag ‘n naam maak vir haarself. 

Die film betrek smokkelhandel en Karrer gee van sy werk aan haar man Sebestyén (György Cserhalmi). Die man is vir ‘n ruk uit die pad uit, maar dan is daar verraad. Te donker, te morbied. Karrer gee hom aan by die polisie en in pynlike slot stoei Karrer met ‘n swart hond. Tipies van Béla Tarr is daar danstonele wat in werklike tyd afspeel. Drank en dans. ‘n Akkordeon. Donker, depressief en deprimerend. En ‘n film wat jou altyd sal bybly. Boonop geskiet in wit-en-swart. Met desperate liefdestonele.

Gaan ons terug na Vlak 5, wonder almal?

Ek gaan eet pizza by my gunsteling-pizzaplek Col’Cacchio Maandagaand. My temperatuur word gemeet, my hande ontsmet en al my besonderhede moet ek invul op ‘n vorm. Die kos is lekker. Die restaurant het twee tafels. Daar is net dooie energie. En alkoholvrye bier.

Vroegaand ry ek huis toe. Die nuwe normaal is nie normaal nie.

Nicholas Roeg se Bad Timing is ‘n uitsonderlike film wat afspeel in Wene, Freud se stad. Die psigoanalisdosent, Alex Linden (Art Garfunkel) word verdink daarvan dat hy sy vriendin Melena Flaherty (Theresa Russell) tydens ‘n koma seksueel misbruik het. Die kyker weet dit is so en die speurder, Inspekteur Netusil (Harvey Keitel) vermoed dit. Hy dwing ‘n belydenis af van Alex wat dit ontken. 

Alles werk met tyd en die kyker sien in terugflitse hoe sy in ‘n ambulans gelaai word. Die wakker speurder weet dat hy tyd verspil het, want hy weet dat Alex se karradio ná twaalf op ‘n program ingeskakel was. Melena vertel ook nie die waarheid oor haar eks-man nie. Stefan Vognic (Denholm Elliott) is uiteindelik ook in die slottoneel om ons mee te deel sy het die operasie oorleef. Wou sy werklik selfmoord pleeg met ‘n oordosis pille? Of wou sy Alex uitlok?

Liefdesobsessie word ontleed en die twee geliefdes ontmoet selfs in die Freud-museum waar Alex navorsing doen. Ons sien hulle op die bekende sofa en Freud se siening van die kind as voyeur word tydens ‘n lesing verduidelik aan studente.

Netusil is die voyeur wat op sy beurt inkyk op die lewe van die twee gedoemde geliefdes. Háár blik is vernietigend en afwysend wanneer hulle mekaar jare later weer raakloop in New York.

Die film is gelaai met kodes. Daar lê ‘n eksemplaar van Harold Pinter in ‘n motor en ‘n kopie van The sheltering sky. Die mens is altyd in isolasie, meen Alex, en ons elkeen beleef geboorte en dood op ‘n unieke wyse. In ‘n kafee hang daar ‘n foto van Garfunkel. As sanger? Of as dosent?

Die skilderye van Klimt raam die vertelling met Alex wat opmerk dat die geliefdes in die skildery gelukkis is omdat hulle mekaar nog nie ken nie. Dan sing Tom Waits An invitation to the blues.

Daar is ‘n reis na Tunisië en Bernardo Bertolucci se film The sheltering sky glimmer in my geheue. Hier vertel Alex vir haar van ‘n baken in sy jeug: ‘n huis oorkant Central park, besit deur ‘n ryk, eksentrieke man. Rondom word nuwe geboue opgerig en eendag vertrek hy vir ‘n dae Boston toe en wanneer hy terugkeer, is die gebou weg.

Daar is talle grense in die roman. Die eksman woon in Bratislavië. Die grense tussen wat aanvaarbaar en wat toelaatbaar is in ‘n verhouding word ondersoek.

Is dit toevallig dat Egon Schiele se skilderye ook hier te siene is?


Egon Schiele: Selfportret met Physalis

Kloustrofobies toegedruk
bedompig die mense om jou

laat jou op ‘n trein vlug
op sestien met jou suster

weg van jou vader bedruk
sketsboeke met treine vernietig

hy, daardie man wat skeef
uitkom in elke selfaansig

Tree of Life (Terrence Malick) is ‘n rolprent wat werk met assosiasies. Hierom is die dialoog tussen karakters dikwels onhoorbaar wanneer die ouer broer, Sean Penn terugkyk op sy lewe na sy broer se dood. Die vader, vertolk deur Brad Pitt, is ‘n streng patriarg wat dikwels bots met die middelste kind wat gesterf het.

Met beelde van bome en water word die boom van die lewe en groei geaktiveer.

Die film begin met hierdie motto:
“Where were you when I laid the foundations of the Earth?... When the morning stars sang together, and all the sons of God shouted for joy?” (Job 38: 4, 7) 
’n Mens word gedwing om die film assosiatief te ervaar, eerder as om ‘n storielyn te volg. Die musiek waarna die vader luister, die kind wat kitaar speel; die ouer broer, die argitek, wat terugkyk en onthou: ‘n kind wat verdrink het, ‘n ander een het verbrand.

As die vader (Brad Pitt) dalk ‘n musiekloopbaan gekies het, sou alles anders verloop het?

Malick se films werk nie met stories of plot nie; dit werk eerder met assosiasies en vrae wat hy by jou laat oor die lewe en dood. Die broer (wat dood is) kom by die familie uit. Is dit ‘n droom? Hierdie regisseur laat drome, herinneringe en verskillende dimensies saamvloei in ‘n aangrypende rolprent.

Donderdag, na 100 dae van inperking, sien ek my kollega Ron vir middagete in Rondebosch. ‘n Heerlike viering!

A Late Quartet (2012) van Yaron Silberman ontdek ek in my filmoteek. Wyle Philip Seymour Hoffman met Catherine Keener en die nooit volprese Christopher Walken is ‘n kwartet met Mark Ivanir.

Rondom hul vertolking van musiek (Beethoven se Opus 131) bars die bom toe hulle ontdek hul vriend, Peter Mitchell (Walken) het Parkinson se siekte. Dan breek die spanning tussen die eggenote (Hoffman en Keener) en boonop het die dogter, Alexandra, ‘n affaire met die medespeler, Daniel (Mark Ivanir). ‘n Resep vir ‘n ramp.

Ogden Nash (“Old Men”) en T.S. Eliot (Four Quartets) is hier in ‘n koue Manhattan. Met Anne-Sofie von Otter as oorlede vrou van Peter. Ons sien (en hoor) haar vlugtig waar sy Marietta se lied sing uit die Die tote Stadt van Korngold.

‘n Viermanskap wat breek weens siekte. Die moeder klap die dogter wat ‘n affaire het met haar voormalige liefdesobsessies; die vader bliksem die man wat sy dogter bykom; die tjellis jaag almal uit sy huis uit, moerig oor hul grensoorskrydende gedrag.

Agter die gedrewe musici se interpretasies skuil daar onvervulde verhoudings en woede. ‘n Man wat sy vrou beskuldig van afstandelikheid; ‘n kind wat voel sy moes altyd tweede viool speel in hul loopbaan.

Musiek dra die storie vorentoe. Vir alle kreatiewe mense is hierdie film ook ‘n handleiding van hoe jy met kreatiwiteit omgaan en die opoferinge wat dit opeis.

Saterdagmiddag is ek in die Hussar Grill in Mouillepunt. Heerlike kos, gawe bediening. Die see is in vloed. Buite wemel dit van mense met honde op die promenade.

Laatnag kyk ek weer na The Talented Mr. Ripley (1999) oor ‘n man wat per ongeluk ‘n ander een se identiteit oorneem wat afspeel in die vyftigerjare. Alles gaan in hierdie film oor die Princeton-baadjie wat Dickie se pa, meneer Greenleaf interpreteer asof Tom Ripley (Matt Damon) ‘n Princeton-man is. Die pa stuur hom na Italië (Mongibello) om sy seun terug te bring. Ripley se talent is om ander mense te kan naboots, handtekeninge te vervals en leuens te kan vertel. Later is dit sy verslete baadjie wat deur weldoener se seun vervang moet word. Hy mag sy klere dra – totdat Dickie (Jude Law), te laat besef wat die gevolge is van hierdie vriendskap met sterk homoseksuele ondertone. 

Dickie maak ‘n jong Italiaanse meisie swanger wat selfmoord pleeg. Freddie Miles (Philip Seymour Hoffman) besef van meet af aan dat Ripley ‘n leuenaar is, maar hy – soos Dickie – word vermoor. Marge (Gwyneth Paltrow) weet dat Ripley haar verloofde vermoor het, ofskoon die speurder dink hy is onskuldig weens Dickie se verlede. 

Meredith (Cate Blanchett) is die ander vrou, die dubbel wat Ripley misbruik om sy leuens te verdoesel. Marge se vriend, Peter word uiteindelik Ripley se nuwe geliefde, maar wanneer Meredith hom ten slotte op die skip op reis na Griekeland as Dickie herken, vermoor hy die nuwe geliefde uit vrees dat sy werklike identiteit sal uitkom. ‘n Lacaniaanse meesterstuk oor nabootsing, méconnaissance van die self, identiteite wat vervals word, ‘n selfmoordnota (geskryf deur Ripley) – puik geregisseer deur Anthony Minghella.


© Joan Hambidge

Wednesday, July 1, 2020

Resensie | Lynthia Julius - Uit die kroes | Kwela, 2020


Lynthia Julius: Uit die kroes. Kwela, 2020. ISBN­13: 9780795709531

Resensent: Joan Hambidge

In 2018 is Lynthia Julius bekroon as die wenner in die Afrikaanse kategorie in die AVBOB­-digkunskompetisie. Uit die Kroes is haar debuutbundel uitgegee deur Kwela. Hierdie bundel ondersoek die lot van die bruinvrou in 'n Noord-Kaapse leefwêreld met verse wat Namawoorde gebruik (soos xhoulag, ghwarra en xhit).

Sy neem haar plek in langs figure wat die lot van die bruinvrou in die digkuns beskryf: Ronelda Kamfer en Jolyn Phillips, om twee name uit te sonder.

In hierdie gedigte word ras- en genderkwessies aangestip en die leser bly bewus van 'n dubbele buitestaanderskap. Die digter is as vrou én bruinmens gemarginaliseer. Écriture feminine, soos Hélène Cixous dit definieer in The laugh of the Medusa van 1975 (vertaal deur Paula Cohen en Keith Cohen). Hierin ontleed sy die posisie van vrouwees waar eie behoeftes geartikuleer word in selfrefleksiewe narratiewe ten einde beheer te neem van die liggaam én 'n miskende identiteit.

Skryf is vir Cixous 'n opheffing van konflik en die oorlog wat woed in taal (die vrou as die tweede seks wat alreeds deur haar voorganger Simone de Beauvoir begin is). Cixous - soos Julia Kristeva - verstaan buitestaanderskap: die eerste uit Algerië, die tweede uit Bulgarye. Beide het egter van die marge geskuif na die hoofstroom en Derrida het Cixous as 'n belangrike filosoof beskou. In "Poppehuisie" 46) word daar na Spivak verwys, 'n belangrike kode vir die begryp van wat met vroue gebeur wat hul verdrukkende orde verlaat. En in "Die intellektualisme van goed" (54) verset sy haar teen bekende intellektuele. Ook Koos du Plessis en Breytenbach sidder onder die gedigte.

Vrou(likheid) word binne die Afrikaanse poësie op alle vlakke ondersoek en Karen de Wet se bloemlesing Vers & Vrou: 250 gedigte wat sopas by Human & Rousseau verskyn het, bewys die veelkantigheid van vrouwees: van die kombuis tot volwaardige eweknie van die manlike orde.

"Die vrouens in my familie" (34) verbeeld die lot van die skrywende digter. Sy het haar losgemaak van die vroue wat hulle mans verafgod. Hierom is die kinders heidene, omdat hulle "ongehoorsaam" is in die weë van die Jirre. Inderdaad rangeer die Ou Testament die vrou uit tot tweede seks en dit is wat hierdie gedig so treffend artikuleer: die vroue se stemme is ingeboet vir hulle manne s'n.

Skreiende en skrynende pyn word beskryf soos in "Krismisboom" (30) met sy slot:

daar is geen Krismisboom om meer van my af te vat 

Die gedig speel ook in op weggevat wat sy skryf as wegv-.

En daardie boom is een van goed en kwaad. Sy plaas dus die woord under erasure, in Derrida se terme en beklemtoon so verlies op alle vlakke. Die gedig "Skuld" (26) neem standpunt in oor letterlike en figuurlike skuld waarteen sy haar verset. Sy gebruik die wond (en die toewerk van die wond), eweneens bekend aan Derrida, om haar posisie uit te werk. Hierom in Bybelse terme kies sy haar beloofde land privaat. Met toespelings op Saul Barnard en die Bybelfiguur Josua wat die gedig se subteks sterker maak.

In "1993" word die impak van apartheid op bruinmense ondersoek: via Adam Small, om te lewe is onnatuurlik, stereotipes, taboes (soos dat bruin vroue nie met swart manne mag uitgaan nie), die potloodtoets ... En steeds na soveel jare weet sy steeds nie wat bruin of kleurling eintlik is nie.

"Ontheemding" (41) handel oor die moeder wat in Nababeep gebore is as 'n Namakwalandse kind. Hierdie ma kan nog in Nama tel tot tien, maar met haar trek het sy "verkimberley". Die kind vra dan die man uit oor die Namas en wie hulle god is. In hierdie gedig lê sóveel opgesluit oor ontworteling en kultuuronteiening.

"Vir 'n one laat vat" (58) handel oor die jong vrou wat universiteit toe gaan en dus deur die moeder as 'n heiden beskou word. 'n Verdere displacement dus in haar kultuur waarna sy nie kan terugkeer nie.

Die invloed van die kerk en Die Bybel om hoop te gee vir mense wat in ellende leef, word eweneens beskou soos in "Loslating" (17).

En hier is baie ironie in die bundel. In "Nes" (37) word die "Hebban olla vogala" opgestuur en sy praat sterk terug met Krog in "Kleur kom tog alleen" (28).

In "Die hulp" (39) neem sy standpunt in teen die manlike (wit) orde wat so graag die verkleinwoord gebruik om te beheer. Sy sal 'n eienaam wees sonder 'n tjie.

En die titel word verduidelik vir die leser in hierdie komplekse slotgedig:

Kroes

[I have bi-racial hair because I have bi-racial blood. I’m not talking about that cute they met and fell in love blood. I’m talking about that slave raped six times by the master birthing six mixed babies later hung blood. – Zora Howard]

Mamma sê ek moet my kop nasien
(reguit maak; gladder, dunner, witter maak)
wie nog kroes is is aspris hoor ek
daar’s genoeg Dark and Lovely en Sunsilk
om die geskiedenis uit jou hare te vee
om jou te laat vergeet watter voorouers
by die wortels van jou hare deursingdans
net ’n bietjie BaByliss hier
’n bietjie blow-dry daar
net ’n bietjie laat sy ring tog net nie in jou hare vassit
as hy sy vingers deur hulle try liefkam nie
daar was ’n tyd toe ek in Kimberley in wou pas
toe ek Engels wou praat en manne met spike hare
en wit Golfie-karre nag soen
ek was te kroes om ’n Kimberley Coloured te wees
te glad om opreg Khoi te wees
te gemeng om wit te wees
ek het uit die as opgestaan met my kroes hare, Mamma
sukkel-sukkel die krulnukke in my hare uitgekam
en met die loskomsels op die kam besef:
fok glad wees
laat sy ring maar in my hare verstrik raak
ek vee nie my geskiedenis uit my hare uit nie
kroes is kroes
kroes word nooit tot die wortel glad nie

Aanvanklik met die lees van enkele gedigte was ek nie so geïmponeer as met die bundel wat 'n weefwerk van pyn, ironie en selfgerigtheid (in die positiewe sin van die woord) beskryf nie.

Hierdie gedigte is nie vir die vergeetlaai geskryf nie.

Sunday, June 28, 2020

Reisrubriek | Verbode stad | 2020


Sondag, 21 Junie 2020 tot Saterdag 27 Junie 2020

Damnation (Kárhozat) is Béla Tarr, die Hongaarse filmmaker se film uit 1988. Hy het dit gemaak saam met László Krasznahorkai.

Nie 'n wyse stap om hierdie troebel film op 'n donker Sondag met Solstitium te kyk nie. Karrer (Miklós B. Székely) is 'n depressiewe man wat verlief is op 'n getroude sangeres (Vali Kerekes) wat by die kroeg, die Titanic, sing. Die vrou verlaat die man want sy wil graag 'n naam maak vir haarself. Die film betrek smokkelhandel en Karrer gee van sy werk aan haar man Sebestyén (György Cserhalmi). Die man is vir 'n ruk uit die pad uit, maar dan is daar verraad. Te donker, te morbied.

Op my rak staan The last emperor van Bernardo Bertolucci het in 1987 verskyn as: L'ultimo imperatore. Dit vertel die verhaal van Puji, die laaste Chinese keiser vanaf sy troonbesetting tot politieke gevangene. Ons sien dus die ontwikkeling van China vanaf die ou geskiedenis tot die Kommunisme met Mao. Wat 'n aangrypende epiese rolprent met John Lone as Puji en Peter O'Toole as die skrywer van hierdie merkwaardige man se geskiedenis. Ons sien sy verhouding as jong kind met sy nanny en hoe hy aan haar bors drink ter troos. Gedeeltes van die film is in die Forbidden City geskiet – uiteraard met toestemming – en met ongelooflike aandag vir besonderheid word die geskiedenis weergegee. In 1924 word die jong keiser verban na Tientsin en gebeur die sogenaamde Beijing Coup. Hy word 'n dekadente playboy en kies die Japannese se kant in die oorlog. Tot sy nadeel.

Wenxiu skei van hom en die ander geliefde Wanrong word 'n opium-verslaafde. Bertolucci wys gewelddadige films oor wat in Japan gebeur het. In 1943 word hy heerser in Japan; maar ook dit loop sleg uit vir hom. Hy word 'n politieke gevangene weens hierdie verbintenis met die Japannese en word in 1959 vrygelaat: 'n verpletterde man en 'n tuinier tydens die kulturele rewolusie.

Daar is pynlike oomblikke soos wanneer hy sy kampkommandeur probeer red van vernedering tydens 'n anti-rewolusionêre parade. En wanneer hy as 'n toeris later die Forbidden City besoek, vertel hy vir 'n jong kind wie hy werklik is. Hy gee vir die jong kind – as bewys – 'n kriek wat hy persent gekry het by Sjen Boagen toe hy gekroon is as keiser.

Hy verdwyn egter voordat die kind met hom kan praat. Die kyker begryp meteens al die ironieë van so 'n slot: mense, selfs keisers, verdwyn gewoon net tydens 'n nuwe orde.

In 'n ander sleutel is Stealing Beauty (1996) met Liv Tyler as Lucy Harmon wat handel oor 'n jong meisie se ontmaagding tydens 'n vakansie in 'n Toskaanse villa. Hier word sy ook gekonfronteer met haar werklike, biologiese vader. In die hande van 'n mindere filmmaker sou die film gewoon potsierlik geraak het, maar Bertolucci ondersoek seks,verhoudings, siekte en jeug op 'n uitstekende manier. 'n Danstoneel op Nina Simone se beroemde My baby just cares for me verskaf 'n kode. Uitbundige dansers op 'n vakansieplek waar mense dikwels buite die strukture van 'n normale bestaan “oortredings” begaan. Alex Parrish, vertolk deur Jeremy Irons, is 'n skrywer sterwend aan 'n onbekende siekte. Die kyker vermoed wel dis VIGS. In die film word daar opgemerk dat jong mense VIGS vrees en daarom seksueel minder uitbundig is.

Lucy ontdek in die skryfwerk van haar moeder, 'n digter en model, die ware identiteit van haar vader.

Die ensemble-spel is opvallend. Mense wat op mekaar aangewys is in 'n vakansiehuis waar hulle eenvoudig net te veel van mekaar se privaatlewens weet.

En om op Blow up (1966) van Antonioni na al die jare weer te kyk, is eweneens 'n ryke filmervaring. Die bruisende sestigerjare met wilde partytjies. Verruklik mooi is Vanessa Redgrave en Sarah Miles in die verhaal van die modefotograaf (David Hemmings) wat in 'n foto-sessie per toeval 'n moord afneem. Daar is vreemde vinjette: die fotograaf koop 'n propeller van 'n vliegtuig in 'n antiekwinkel en ten slotte is daar tennis wat gespeel word deur akteurs wat alles in stadige bewegings soos in 'n Marcel Marceau-produksie naboots. Die verhaal is gebaseer op Julio Cortázar se Las Babas del Diablo.

Veruschka en Jane Birkin is ook hier.

Bergman wat gewoonlik negatief was oor sy films het hierdie een 'n meesterstuk genoem.  Ek gaan akkoord. Dit is 'n film waar elke oomblik betekenis dra. Was daar 'n moord? Of is dit verbeel? Kyk na die geruis van die blare aan die begin van die film.

My video-eienaar skryf Unforgotten voor. Ek kyk die twee eerste reekse in ademlose bewondering. Chris Lang en Andy Wilson se misdaadreeks met twee Londense speurders DCI Cassie Stuart en DI Sunny Khan is regte binge-TV. Nicola Walker en Sanjeev Bhaskar los moorde op waar persone verdwyn het en mense lieg om hulle basse te red. Elke persoon is op 'n manier aan die verdwene persoon verbind. En Cassie en Sunny is ménslike speurders - soos ons beleef in die tweede reeks waar die impak van kindermolestering ondersoek word. En die moordenaars (is hulle werklik moordenaars of gewoon net verweerders?) toegelaat word om met hul lewens voort te gaan. 'n Hele Saterdag, 'n yskoue wintersdag, na hierdie reeks gekyk. Diep onder die indruk van die spel, die storielyn en die hantering van omstrede kwessies soos rassespanninge en genderkwessies.

Verder is daar stapels boeke wat gelees moet word. Die opstand van Poppie Nel deur Hans du Plessis, nuwe digbundels van Jerzy Koch, Lynthia Julius en die aangrypende tweede bundel van Eunice Basson. 

Verder verpak ons nou resensies vir FineMusicRadio per Whatsapp. Die ateljee laat nie buitemense toe weens die virus nie.

Gister lees ek Zirk van den Berg se Ek wens, ek wens wat by Kwela verskyn het en sopas die WA Hofmeyr gewen het. 'n Klein boek met 'n impak soos 'n donderhou. Dit herinner aan Saul Bellow se Seize the day, meen my buurman.

Van den Berg se vertelling handel oor Seb se lewe: 'n lykbesorger wat lyke balsem en organe moet terugpak in afgestorwenes se lyke. Die boek se motoriese moment is wanneer die sterwende seuntjie, Gawie, saam met sy ma 'n kis kom uitsoek. Hierna ontdek Seb sy huwelik is verby én sy werkplek gaan sluit. Dramatiese gebeure soos in die film Butley waar die hoofkarakter se lewe in een dag inmekaartuimel.

Rondom die kinderstorie oor die drie wense: die wens op die bord en die wors op die neus, word die menslike ennui beskryf. En die derde wens wat alles neutraliseer.

Die verhaal heet in die Frans Les Souhaits ridicules – oftewel drie belaglike wense – van Charles Perrault in 1697. Jupiter gee die arme houtkapper drie wense. By die huis wens hy vir wors op die tafel – sy nydige vrou is woedend oor dié wens en hierom wens hy dat 'n wors op haar neus sal land.Uiteindelik word die derde wens gebruik om die wors van haar gesig te verwyder.

(Die boek word op die buiteblad deur Marita van der Vyver aangeprys ...)

Hier is die wete dat die lewe 'n toevallige hel is. Jou fata is bepaald nie uitgedink of beheer nie. En die Rubik-blokkie word as matriks gebruik om die vertelling, 'n Sprokie vir ons eie tyd, te orden.

Daar is helaas in die lewe geen maklike oplossings.

Butley – met Alan Bates – is in 1974 vervaardig met Harold Pinter as regisseur. Hieroor het Pinter geskryf:
Simon Gray asked me to direct Butley in 1970. I found its savage, lacerating wit hard to beat and accepted the invitation. . . . The extraordinary thing about Butley, it still seems to me, is that the play gives us a character who hurls himself towards the destruction while living, in the fever of his intellectual hell, with a vitality and brilliance known to few of us. He courts death by remaining ruthlessly – even dementedly – alive. It's a remarkable creation and Alan Bates as Butley gave the performance of a lifetime.
Dit is 'n film wat my altyd sal bybly: die alkoholiese akademikus wat sy vrou en manlike minnaar op een dag verloor. Bykans alles speel af in sy kantoor en sy verhoudings met ander mense is - om dit sagkens te stel - onaangenaam. 'n Siniese, sarkastiese man met 'n enorme kennis van Eliot en Beatrix Potter.

© Joan Hambidge