Sunday, September 15, 2019

Resensie | Nadia de Kock - Die wolkversamelaars (2019)

Nadia de Kock - Die wolkversamelaars. Kwela, 2019. ISBN 9780795709036

Resensent: Joan Hambdige

Die laaste wens van 'n jare lange vriendin stuur Talla na die Glencoe-vallei in Skotland. Sy neem digbundels saam, asook haar wolkboekie om haar stokperdjie voort te sit – die soeke na seldsame wolke. Sy gaan by Munro's tuis, 'n onopgesmukte herberg gewild onder bergklimmers, en hoop om stories oor tradisionele tartanwewerye hier te vind. Sy ontmoet hier die eienaardige rondloper Mikey en die ontmoeting neem haar terug na haar verhouding met haar voormalige geliefde Astian.  

So word die roman bemark.

By die lees van hierdie hoogs leesbare roman het ek weer geluister na John O’Donohue se oudio-DVD, Anam Cara, wat handel oor die wysheid van die Keltiese wêreld. Hierdie Ierse filosoof en digter se werk verskaf vele sleutels vir die begryp van De Kock se roman wat handel oor die sogenaamde “dun plekke”.

Die roman begin met hierdie woorde:
Die ou Kelte – die Skotte en Iere – het geglo die hemel en aarde is slegs ‘n meter uitmekaar. Hulle het ook geglo daar is plekke waar dié afstand nóg kleiner is en het dit ‘dun plekke’ genoem.
Talla (Atalia) verloor haar paspoort, het min geld en word gekonfronteer met eienaardige en eksentrieke mense. Mikey is obsessioneel op soek na sy verlore Ierse meisie, en die koue landskap is bedreigend.

Haar gevoelens word vertolk deur aanhalings uit Breytenbach se gedigte en selfs Eybers se "elk langs sy yl weerkaatsing" uit "Busrit in die aand" word 'n kode vir hierdie roman. Die Ierse digter W.B. Yeats rig eweneens haar lewenswyse in die vreemde. En uiteraard ook Robert Burns.

Karakters wat sy ontmoet, verraai iets van haar innerlike landskap. Die leser kry insae in haar seksuele verhoudings. Astian, haar minnaar met wie sy die langste vertoef het, woon hier in Skotland. Deur hom, ontdek sy 'n donker geheim uit haar verlede.

Die vriendin wie se as gestrooi moet word, aktiveer ander herinneringe en mense wat haar lewe verander het. Hierdie oorledene het die reis moontlik gemaak wat verpak word met geheime oor haar self en die dood van Caitlin en hoe dit Mikey en Ailsa se lewens raak. (Hier wil ek nie 'n spoiler gee nie.) In die vreemde word daar oorleef in 'n ysige en bedreigende landskap. Vasvra-aande gee eweneens sleutels vir die oopmaak van die roman. (Soos waar is die City of Towers?) Die IRA, selfdood en ander ellendes is hier soos 'n Loch Ness-monster.

Die roman aktiveer ook Karel Schoeman se 'n Lug vol helder wolke en die leser word op subtiele wyses voorgestel aan wolke en die betekenis hiervan vir die fokalisator. Sy droom dikwels dat sy van trappe afval en dit word verbind aan Breytenbach se siening dat die self 'n solder is met 'n trap waarvan die sporte weggevrot het ...  ('n Kode vir wat in haar verlede gebeur het.)

Hierdie roman moet bepaald saamgelees word met Brave (2012), 'n animasiefilm wat die oerkragte van Skotland oopmaak en verduidelik. Hier gaan dit om die will-o'-the-wisp of die ignus fatuus, daardie spooklig wat die reisiger laat verdwaal in die moeras.

Die roman ondersoek eweneens terrorisme (kyk na die outeursnota oor die Warrington-bomplanters) en seksuele misdrywe.

Hierdie roman is 'n heerlike verrassing. Dit werk met ingebedde wyshede en is, by gebrek aan 'n beter woord, 'n spirituele roman wat die werklike reis met die innerlike reis verbind. Diegene wat al besoek afgelê het in hierdie besondere landskap sal weet dat Nadia de Kock die Ben Nevis, daardie ikoniese berg, en Loch Ness perfek teken.

Die skering en inslag van wewery, die verwysing na tartan, tatoeëring en tumbrels, is ander belangrike sleutels.

Ook wolke word helder geteken: cirrus, translucidus ... en Talla het 'n boekie waarin sy alles opteken. Cirrostratus, altocumulus, nimbostratus ...

En wolke wat uit yskristalle bestaan.

'n Roman sonder opsmuksel wat bekoor om die diepgang wat onder die oppervlak skuil.

(Hierdie resensie word geplaas met vriendelike vergunning van Fine Music Radio)

Thursday, September 12, 2019

Resensie | Harry Kalmer – In 'n land sonder voëls (2019)

Harry Kalmer – In 'n land sonder voëls. Penguin Random House, 2019. ISBN 9781485904014

Resensent: Joan Hambidge


In 'n land sonder voëls is die laaste roman van Harry Kalmer, 'n gerekende romanskrywer en dramaturg, wat met die gesogte Barry Ronge-prys bekroon is vir sy roman oor Johannesburg, 'n Duisend stories oor Johannesburg (2014), in vertaling.

Dit heet A Thousand Tales of Johannesburg. In hierdie verhaal word Totius seTrekkerswee opnuut belig en Kalmer se blik op die geskiedenis is eweneens belangrik, o.a. sy drama oor Bram Fischer.

Kalmer was 'n uiters produktiewe skrywer. 'n Onmiskenbare stem met gestroopte prosa. Soos Ryk Hattingh, is dit vreemd dat hulle nie genoegsame erkenning in hul tyd geniet het nie. En hierom is dit goed om nou, by die lees van die laaste roman, ook te kyk na die bydrae van hierdie skrywer wat waarskynlik in die skadu van Koos Prinsloo gestaan het.

Die laaste roman van 'n skrywer wat jy lees wetend dat hy sopas oorlede is, kan uiteraard nie objektief of gedistansieerd benader word nie. 

As dramaturg, kopieskrywer en romansier het hy 'n merk gelaat. Die laaste teks is 'n distopiese roman. Dit is 'n roman oor inperking met 'n Korporasie. In die vyftiende jaar van die Ekonokrasie. Demokrasie is iets van die verlede. Die natuur is buite beheer.

“Fladdering”, “Vlug” en “Land” heet die drie afdelings. Die vertelling beweeg in ‘n sirkelgang tussen droom en onthou …

Dis 'n distopiese roman en sluit tegnies aan by Alettie van den Heever se Stof en Lien Botha se Wonderboom

Adam ('n simboliese man) se dogter Jemima het weggeraak. Sy vrou Sybille is eweneens weg. Dis 'n roman van versaking en verlatenheid. Die skrywer gebruik ook die troop van die swaksiende man om die inbeweeg in fisiese en psigiese donkerte te karteer.

Hierdie roman bewys volledig dat 'n mens nie hierdie teks kan loslees van die skrywer se dood nie. Daar is vele kodes ingebed oor hoe die werklike outeur worstel met die aanvaarding van sy eie dood. Die transponering van die verlies van sy vrou en kind is in Jungiaanse terme sy anima én verwonde kind.

Dit is ‘n roman waarin die skrywer op 'n sober wyse afskeid neem van sy eie lewe. En steeds kritiese kommentaar lewer op 'n samelewing waar demokrasie al hoe meer 'n abstraksie word. Die eko-politiese kommentaar is eweneens relevant.

Dit is ‘n boek wat as ‘n laaste teks gelees moet word: ““Nog nooit so hard gewerk om 'n boek klaar te maak. A deadline that can't be moved.” Dit staan opgeteken in die aangrypende huldeblyk deur Erika Murray-Theron (Harry Kalmer, ’n persoonlike huldigingLitNet. Besoek 10 September 2019).

Binne sy uitgebreide oeuvre is dit ‘n kleiner werk, maar steeds beduidend oor die temas wat dit aansny. 

Die boek is 'n bittersoet elegie en die slot sny pynlike verliese aan. Dit word opgedra aan die skrywer se lesers. Daar is 'n innerlike samehang tussen die kursiewe gedeeltes en die gewone vertelling. Die roman begin omineus – en dit gooi 'n skadu tot die einde in die ekonokrasie en politiek wat geprivatiseer is.

Die boek artikuleer 'n taal van onthou.

Die slot is oop:
Ek leun terug in my stoel en vryf my oë. Staar lank na die swart letters op die skerm. Die einde van een storie is maar net die begin van 'n ander. In die vertrek langsaan begin musiek speel. Dit is die vierde deel van John Coltrane se A Love Supreme. “Psalm.” 31 Desember 2018Sterrewagkoppie
En daardie werk van die jazz saxofonis bly in die gemoed draal.


(Hierdie resensie word geplaas met vriendelike vergunning van Fine Music Radio)

Thursday, September 5, 2019

Bekendstellings | Susan Grundlingh-uitstalling met Ann Marais, IS Art gallery, Franschhoek (2019)


Herbarium and Bestiarum

In 1991 publiseer die gerekende teoretikus Mieke Bal 'n studie Reading Rembrandt: Beyond the Word-Image Opposition. Op 'n wonderbaarlik verrassende manier kyk sy nuut en anders na bekende skilderye. Sien sy iets raak wat die kyker nie onmiddellik opgeval het nie.

In die moderne literatuurteorie is transnasionalisme en interdissiplines tans die uitgangspunt.

Toe Susan Grundlingh my uitgenooi het om te praat oor haar lieflike skilderye en Anne Marais se beeldhouwerk het ek die verhouding tussen herbarium en bestiarum raakgesien.

Herbarium: Susan Grundlingh

Susan Grundlingh | Ghoena-vy

Susan se kuns bekyk plante op 'n nuwe manier.

My oorlede moeder was 'n tuinmaker van formaat.

Die digter Emily Dickinson het in die tuin van Amherst, Mass. woorde vir blomme ondersoek.

Ons faktotum waar ek woon, snoei bome en kyk mooi na die vetplante in ons tuin. Hy is van die Oos-Kaap en wanneer ek hom vra hoe hy alles weet, lag hy net.

Die ding-likheid van hierdie plante is opvallend.

Om naam te gee, om te verplant, om te vertaal.

Oer-realisties soos 'n kind wat teken. Jeanne Goosen publiseer Plante kan praat in 2010.

En om iets te beskryf of te teken, is om dit te verstaan. Susan noem hierdie woorde:

Wolwedoring, Slakblom, Jakkalspisbos, Tolletjiesbos, Pietsnot, Pokkiesblom, Sukkelbos, Paddaklou, Muisvoëlbessie, Paraffienbos, Granaatbos, Maklikbreekmalva, Akkedisvel, Snotrosie, Duikerballetjies, Kinkelbossie, Flenniebos, Klappiesbrak, Rygbos, Balbossie, Tontelblaar, Fratjiesaalwyn, Knippertjie, Kanolpypie ...

Ou woorde vir plante wat sy op haar plasie sien.

Hierdie wonderbaarlike skilderye praat met ons soos wat blindes met hul vingers braille lees. Die Amasone brand tans en plantkundiges waarsku dat daardie plante wat verwoes is, nooit weer sal groei nie. 

In die tuin van Emily Dickinson

In haar boomryke, lowergroen tuin
het Emily D glo daagliks
geluide van voëls ingeklank.
Hier het sy in háár tuin van geluk,
soos Judith Farr beduie,
die ruimskootse verband tussen dig
en tuinmaak beleef: liefde teenoor haat;
nyd teen deugsaamheid; dood en ewigheid
in blombeddings ingespit.
Wildevygies, jasmyne en madeliefies
geplant. En daagliks ‘n ruiker
vir haarself gepluk. En elke blom
– selfs die katjiepiering –
in blomensiklopedieë opgesoek
– klokblom, koningsklokkie, arendklou –
en die Webster se akkers hierna verken
soos ‘n reisiger in ‘n vreemde land
haar direktief opteken. Elke
simbool nougeset, sekuur herken.
O enigmatiese vrou in jou wit rok,
jou tuin het ek in die lente besoek:
hier gestaan en gewonder
of jy ooit in die Tuin van Ewigheid
met die ánder tuinier van Amherst praat,
met haar, Sylvia Plath, wie se dood
soos ‘n swart aronskelk bly blom?

(Indeks: Human & Rousseau, 2016).


In Emily Dickinson’s Garden– translation by Douglas Reid Skinner

Every day, Emily D believed
she heard the sounds of birds
in her tree-filled, lush, green garden.
It was here, in her garden of happiness,
as Judith Farr explained,
that she experienced the widest link
between poetry and gardening: from love to hate;
envy against virtue; death and eternity
dug into flowerbeds.
Planted wild fig marigolds, jasmines
and daisies. And picked a bouquet
each day for herself. And each flower
– even the gardenia –
looked up in flower encyclopaedias
– Campanula, Columbine, Aquilegia –
and therafter explored Webster's fields
as a traveller keeps track of her itinerary
in a strange country. Every
symbol precise, exactly understood.
O enigmatic woman in your white dress,
I visited your garden in the spring:
stood there and wondered
if you ever talk in the Garden of Eternity 
with the other gardener of Amherst,
with her, Sylvia, whose death
keeps on blooming like a black arum lily?

(The coroner's wife. Dryad Press, 2018). 

Kyk hoe reis die plantwoorde van een taal na 'n ander. Aardse woorde word met Latynse begrippe vertaal, want my vertaler weet te vertelle hy kon nie daardie woorde in Engels vind nie.

En Judit Farr op haar beurt wys op die verskillende betekenisse wat blomme inhou in Dickinson se gedigte.

Bestiarum: Ann Marais

Ann Marais | Brandwag

 noun
bes·​ti·​ary |  \ ˈbes-chē-ˌer-ē   , -ˌe-rē, ˈbesh-, ˈbēs-, ˈbēsh-\
plural bestiaries

Definition of bestiary
1: a medieval allegorical or moralizing work on the appearance and habits of real or imaginary animals
2a: a collection of descriptions or representations of real or imaginary animals
b: an array of real humans or literary characters often having symbolic significance
3: an unusual or whimsical collection a truly astounding bestiary of airplane designs— Peter Garrison

Diere en diere-regte is tans binne die literatuurteorie hoogmode. Ek dink hier aan die werk van JM Coetzee in The lives of animals (1999), maar selfs verder terug in die tyd: Van Wyk Louw se Gestaltes en diere uit 1942. 'n Hond wat 'n storie vertel kom na vore in Jeanne Goosen se 'n Paw-paw vir my darling (2006) en nou onlangs het Sigrid Nunez in The friend ook 'n hond as karakter opgestel. Jacques Derrida het hom ook besig gehou in 2009 met diere in The animal that therefore I am.

Hierdie uitstalling werk in op sowel die ekokritiek as die soökritiek. Daar word ook verwys na soöpoëtika en die interspesie-etiek.

Skilders en keramiste is sublieme vertolkers van dit wat ons dínk ons sien. Konkrete filosowe, as daar soiets is. Judith Mason se A Dante Bestiary is 'n unieke herinterpretasie van 'n oer-gegewe.

En digters weer vertaal dit wat hiérdie visuele kunstenaars vir ons gegee het, in woorde.

Bibliografie

Bal, Mieke. 1991. Reading Rembrandt: Beyond the Word-Image Opposition. Amsterdam: University Press.
Baker, S. 1993. Picturing the beast. Animals, identity and representation. Manchester: Manchester University Press.
Coetzee, J.M. 1999. The lives of animals. Princeton: Princeton University Press.
Derrida. J. 2009. The animal that therefore I am. New York: Fordham University Press. New York: Fordham University Press.
Farr, J. & Carter, L. 2009. Gardens of Emily Dickinson. Cambridge: Harvard University Press.
Freeman, C.P. 2010. Embracing humanimality: Deconstructing the human/animal dichotomy. In: Goodale, G & Black, J.E. (eds). Arguments about animal ethics.  London: Lexington Books. pp. 11-30.


Joan Hambidge
1 September 2019

Tuesday, August 27, 2019

Resensie | Carla van der Spuy – Liefde Agter Tralies. Ware Suid-Afrikaanse Verhale (2019)

Carla van der Spuy – Liefde Agter Tralies. Ware Suid-Afrikaanse Verhale. Tafelberg, 2019. ISBN: 9780624087007

Resensent: Joan Hambidge

I
Vroeër vanjaar het Strafjaart van Theo Kemp verskyn wat die hele kwessie van verhoudings binne die tronk kom ook hier na vore:

Met besoeke aan hierdie tante kry die leser 'n blik op die onderwêreld van hierdie bestaan. Dit is 'n kloaak, met reëls en regulasies. Trouens, die tronklewe, soos Michel Foucault al uitgewys het in sy studie oor tronke en straf Discipline and punish: The birth of the prison (1979), beheer ook die samelewing daarbuite. En tronksisteme verklap iets van 'n gemeenskap se omgee vir ander. In Strafjaart is die tronke vol en kondisies onmenslik. (Hierom beskryf hy ook betogings teen die sisteem.) (Woorde Wat Weeg/ Resensie | Theo Kemp – Strafjaart (2019). Besoek 21 Augustus 2019).

Carla van der Spuy se Liefde agter tralies werp meer lig op fenomeen van vroue wat verlief raak op misdadigers. In my huis het ek ‘n hele rak vol studies oor reeksmoordenaars – soos Ted Bundy en Jeoffrey Dahmer – en die patologie rondom hul lewens. 

Extremely Wicked, Shockingly Evil and Vile (2019) maak tans opslae, omdat dit onder meer onthul hoe Ted Bundy bewonder is deur vroue.

Waarom is daar vroue wat op hierdie mense gefikseer raak?

Is dit die opwinding van die verbode vrugte? Hybristophila, oftewel seksuele plesier deur kontak met die geweldsmisdadiger?

Of is dit vroue wat hul lewens op ‘n droom baseer; die man in die tronk wat jy besoek of vir wie jy skryf kan jou nooit teleurstel nie (17).

Daar is ‘n webtuiste www.meet-an-inmate.com

Jy raak dus verlief op die illusie eerder as die werklike man. Hierdie boek analiseer die kwessie van “serial killer groupies”

II

Hierdie studie het my weer geneem na twee gedigte van Johann de Lange waarin die donker psige van die reeksmoordenaar en die gevaarelemente róndom cruising beskryf word.

Cruise III

Hy kom omsigtig uit die skadu's los, 
net nog ‘n junkie op soek na tos.

Met elke voetval op sement 
volg die tronkmaan penorent.

Van lamp tot lamp se silwer bel 
stap hy gevonnis na sy sel,

en weet, met sy honger soos ‘n pyn, 
alle paaie lei na Barclay-plein.

Wydsbeen by die piskrip staan 
en knyp hy druppels af. ‘n Kraan

lek iewers. Van waar ek hurk
kan ek sy afgeloopte hakke sien, die vurk

van sy lyf, en hoop meteens dat hy of ek
vanaand geholpe raak by hierdie plek.

Een met die verlange van ‘n medeprisonier
het ‘n gat geboor deur die harde muur

waardeur nou ‘n nat oog gitswart staar: 
knipperloos, sidderstil, wondbaar.

In sy vloeiende onrus op my gefokus, 
anoniem en openbaar, die locus

van begeerte, ‘n lewende kamera wat my 
skugter bewegings patrolleer, my blik vermy

In sy sel, of hy kniel of staan, hoe naak 
hy hom aanbied of ontbloot: dit raak

my wat dieselfde straf uitdien, die kyker. 
Ons is albei hierdeur ryker.

Ek weet die flikkerende onrus, die swart
trillende lewe sien tot in my hart.

(uit: Nagsweet, 1991).


Jeffrey Dahmer

So gruwelik
het ek jou lief,
ek steel jou
soos ’n dief:

uit liefde wou ek jou
opvreet: ’n reet
uit jou boarm sout
met jou doodsweet.

Ek wou iets van jou
bly behou, verhoed
dat jy my ook verlaat;
deel maak van my bloed.

Maar jou vrees was
walglik soet.

(Uit: Wat sag is vergaan, 1995)


III

1991 en 1995. 

Die beroemde onderhoud met Dahmer kan hier gesien word (Jeffrey Dahmer Original Stone Philips Interview – YouTube. Besoek 22 Augustus 2019).

In die vers oor Dahmer is De Lange binne-in sy kop en skryf hy ‘n portretgedig om iets te probeer verstaan van hierdie figuur.

“Ballade van die bose”?

Dis opmerklik hoe pataologie deel geword het van ons alledaagse bestaan en sensitiewe lesers probeer die verskrikking van dagblaaie vermy: moorde, selfmoorde, korrupsie …

Julia Kristeva se Powers of Horror (1980) wys op die skokkende, die grillige, dit wat ons van middelpunt afgooi.

Nog nooit was die abjekte so in ons daaglikse doen-en-late aanwesig nie.

Wilna Adriaanse het ‘n paar dae gelede in ‘n opmerking gemaak in hierdie verband. Miskien lees ons misdaadfiksie om te kyk of ons skadukant nog onder beheer is (KYK/ ‘Is ons skadukant onder beheer?’ | Netwerk24. Besoek 27 Augustus 2019).

Dalk het die strukture of meganismes wat ons moet beskerm teen die abjekte begin erodeer.

Sunday, August 25, 2019

Resensie | André Krüger – ’n Redelike hoeveelheid moeilikheid (2019)

André Krüger: ’n Redelike hoeveelheid moeilikheid. Wenkbrou (Lapa), 2019. ISBN 978 0 7993 9543 3

Resensent: Joan Hambidge

Die titel verwys na Humphrey Bogart wat hierdie woorde uiter in The Maltese Falcon (1941). En hierdie berekende en slim geweefde teks speel met die werklikheid en fiksie op ’n uiters behendige manier.

Die luukse Portugese passasierskip se kaping op 23 Januarie 1961 in Curacoa in die Karibiese see is die politieke ondergrond (via Fredric Jameson) vir die vertelling. Die diktatoriale Salazar en Franco was die teikens vir die kaping. Uiteraard was dit ’n poging tot dekolonisering. Die Santa Maria word egter deur die Amerikaanse vloot opgespoor en in ruil vir politieke asiel in Brasilië word hulle vrygelaat.

Ons anti-held, die fokalisator Robert was hierby betrokke. Hy was eers in die veiligheidsdiens en word later deel van die polisiemag. Sy vrou verlaat hom onverwags en sy hele wêreld tuimel ineen. Hy soek eers na haar in Portugal en word opnuut betrek by die onderwêreld van die veiligheidsdiens. Daar is afpersing en dubbelpratery. Skaakspeletjies.

Wat hierdie roman bó die gemiddelde krimie-uitlig, is die historiese verwysings en die intertekste.

Robert se gewetenswroegings word via Raka belig. Wat is boos? Wat is goed? Wie is Raka? Wie is Koki? Orde en chaos, oorlog en vrede, “crime en retribution”, kom uiteraard aan bod.

Sy Katolieke gewete dreun hom op en die Midde-Ooste is die begin en einde vir hom via die kerk. Hier is daar uiteraard ’n toespeling op Graham Greene se The Power and the Glory.

Verder word stede besonder effektief beskryf. Die leser sien en ruik Beirut. Dieselfde geld Johannesburg, Libanon, Limassol, o.a. en ons weet hoe stede in spanningsverhale ’n kode word vir politieke onrus. Die roman begin in Suid-Afrika, Maart 1961. Sharpeville word vroeg ’n belangrike motoriese moment vir al die geweld wat sal volg en die Franse studente-opstande 1968 is ook hier. Die roman begin in 1945: in Nazi-Duitsland (Flossenbürg-konsentrasiekamp).

En dan die films. Humphrey Bogart. En ons wroegende Robert wat sy liefde vir films bely. Dit is dan uiteraard ook tersake dat Casablanca hier sluimer, daardie film waaroor Umberto Eco so insigryk geskryf het:

Every story involves one or more archetypes. To make a good story a single archetype is usually enough. But Casablanca is not satisfied with that. It uses them all.

’n Film van liefdesverraad, politieke spel met ’n tuimelende einde.

Film noir is hier en Sam Spade, Philip Marlowe, en vele ander misdaadhelde. Een vrou lyk soos Sophia Loren; ’n ander slaan op Rita Hayworth.

Harry Lime uit die nooit volprese The Third Man word betrek. Die spanning tussen wit en swart – en grys. En kamerskote wat fokus op ’n kat en skoene. En daar is nie helde buite stories nie, is die bekende waarheid geuiter in hierdie film.

Die karakter ervaar homself dus as werklik terwyl hy hierdie verwysings maak na romans en films en die impak daarvan op sy lewensfilosofie.

Hierdie leser lees eweneens toespelings op Philip Kerr se romans en sy bemoeienis met Nazi-geskiedenis. In Krüger se roman word daar na verskillende diktature verwys en ’n anti-held wat hom buite die sisteem wil hou, maar dit nie regkry nie.

Is daar sluiting? Of bly die leser wonder soos aan die einde The Third Man oor wat verder gaan gebeur? James Bond in From Russia with love speel ook saam in die leesassosiasies met vroue as verraderlike spioene.

Internasionale spioenasie is veral deur John le Carré meesleurend onthul. En hierdie roman gee op ’n binneblik op die netwerke wat die leser se kop laat duisel. Die akronieme word verduidelik in ’n handige tabel.

En Robert weet: ’n Mens betaal vir alles, selfs al dink jy jy het iets om te ruil (111).

Die onrus van die sestigerjare met die verwysings na kernkrag, die destabilisering van die Midde-Ooste, Nasser in Egipte word terselfdertyd ’n sosiale analise tussen toe en nou. Watter netwerke is nie nou ondergronds aan die beweeg nie?

Robert Ferreira die ’n Afrikaans-Portugese, Roomse majoor in die Suid-Afrikaanse Polisie, is ’n goeie mens. Ideologiese en persoonlike konflikte dryf hierdie roman, nes die spanning tussen overte en koverte organisasies. Wat alles gebeur het na die WOII, kan nie meer tot stilstand gebring word nie.

In 2013 het hierdie skrywer die debuutprys by UJ ontvang vir Die twee lewens van Dieter Ondracek. Met hierdie roman bewys hy hom as ’n besondere spanningverhaalskrywer.

Here's looking at you, kid!

Monday, August 19, 2019

Resensie | Kerneels Breytenbach – Hond se gedagte (2019)

Kerneels Breytenbach - Hond se gedagte. Human & Rousseau, 2019. ISBN 9780798179294

Resensent: Joan Hambidge

Met Morsdood van die honger en Piekniek by hangklip het Breytenbach homself goed gevestig as ‘n aweregse roman- en kortverhaalskrywer. Hond se gedagte is ’n satire, dalk eerder ‘n versnit van die werklike outeur se kennis van musiek, rugby en kos. 

Hierdie roman aktiveer die twee belangrike rugbyromans in Afrikaans aan my bekend: Stywe arm van Braam van der Vyver (1994) en Louis de Villiers se onderskatte Karma-polisie ontmoet die bokke (2012) (Woorde Wat Weeg/ Louis de Villiers - Kaapstad Karma-polisie ontmoet die Bokke (2012) Besoek 17 Augustus 2019).

En die tv-reeks Getroud met rugby.

Dat rugby ‘n soort godsdiens is, is oraloor bekend. Trouens, sport is gelyk te stel aan afgodery en kyk maar net hoe word groot sportsterre soos gode hanteer. Toe David Beckham beseer is, het die poet laureate van Engeland, Carol Ann Duffy so oor hom gedig:

Achilles
(for David Beckham)

Myth's river – where his mother dipped him, fished him, a slippery golden boy – flowed on, his name on its lips. Without him, it was prophesised,

they would not take Troy.

Women hid him, concealed him in girls' sarongs; days of sweetmeats, spices, silver songs . . .

but when Odysseus came,

with an athlete's build, a sword and a shield, he followed him to the battlefield, the crowd's roar,

and it was sport, not war,

his charmed foot on the ball . . .

but then his heel, his heel, his heel . . .

En dit mag. Hier is ook ‘n digter: Pedrovene Smith.

Die titel aktiveer alreeds iets omineus.

Om wantrouig te wees, lui die idioom,  en gaan kyk net hoeveel idiome bestaan daar in Afrikaans vir hond in Spreekwoorde en waar hulle vandaan kom van Anton F. Prinsloo (Pharos, 2004)

Hond-se-gedagte aktiveer 'n Franse klug van Feydeau vertaal deur Nerina Ferreira onder dieselfde titel. 

Die storielyn klink so:

Fleur de Villiers is nie 'n kenner van rugby nie. Wanneer haar ou pel Maurice Kumalo haar vra om 'n biografie oor die Springbok-rugbykaptein Katstert Nel te skryf, is sy om die minste te sê teësinnig. Haar voorliefdes in die lewe behels eerder fynere dinge, soos ondersoekende joernalistiek, goeie kos en wyn.

En die leser wonder ook: wat weet sy tog van rugby op die vooraand van die wêreldbekertoernooi in 2025. Was daar nie toeka se tyd ‘n joernalis met dié naam nie?

Van rugby beweeg dit flink na die Corpus Christi met Jaap Schvantz en Krystle. Ook dubbelsinnige name, meen hierdie leser wat 'n rugby- en sokker-kyker is.

En Schvantz is Jiddisj vir penis. Aha. Breytenbach se voorliefde vir Thomas Pynchon se grappies en Etienne Leroux se simboliese name skemer deur.

‘n Man wat boonop sy adult nappies bevuil.

Kerk, kos, rugby en seks.

Soos sex, drugs and rock and roll.

Grappies wat onder die oppervlak skuil. Sub-tekste ingeplant. Popol Vuh. Socks Mulaudzi. (Jy hoor soms die verteller innig knor, brommend van genot.)

Wat ‘n mens herinner aan die grap van Dorothy Parker toe sy ‘n sin moes maak met die word horticulture: You can bring the whore to culture, but you can’t make her think.

Fleur (o blomtyd se Moses) is ‘n dolla wat egter kan dink. Boonop ontdek sy tydens die projek dat sy nie eintlik van mense hou nie. En ‘n artisjok as ‘n simbool word ingespan en afgeskil (189).

Daar is letterlike honde: honde wat ingeboek word in hotelle, hondbesetenes, internasionale hondeskoue, ensomeer. En daar is Dawk. 

Dok Craven word ge-channel (ek wil nie meer verklap nie).

En luislangbollie en die stank wat sulke slange in aanhouding skep. Vuilspel agter die skerms en bekkenluise laat jou verder gril.

Fleur se ma plagieer Emsie Schoeman se etiket-handboek en Die-regte-manier-om-te-lewe word opgestuur.

Voyeuriste. Mitologie (rondom honde, die nofret, Ikarus) en verwysings na J.M. Coetzee se slimmighede oor rugby, vra vir dieper kyk (228). 'n Filosoof van die viernaatbal is hy immers, bely die verteller.

Melancholie na 'n geliefde se dood is ingebed en vrae oor Fleur se troebel verhouding met haar ouers aktiveer oeroue kwessies. 'n Onverwagse dood aktiveer weer die reëls van 'n moord- of spanningsverhaal. 

Nes die verwysing na die briljante literator Réna Pretorius se Ryk domeine ander leeskodes aktiveer. En 'n tersluikse verwysing na wyle Harry Kalmer.

‘n Lekker analise van sosiale kodes en gewoontes. En hoe vinnig vriendskap kan oorgaan in vyandskap.

Elke hond kry sy dag; lyk soos 'n hond wat vet gesteel het; moenie slapende honde wakker maak nie is eweneens hier ter sprake.

'n Mix van speurverhaal en sosiale mores. Prisplooi en sekswerkers. Corpus Christi teenoor rugby. Die obsessie met Britse adel is ook hier en hul manewales wat die pers aan die lewe hou.

En die name: Katstert, Lektriek, Slapogie, Consuela, Pedrovene, Funky DD ...

Soveel siele, soveel gebede. Soveel spanne, soveel reëls. Soveel kaartjies, soveel parkeerplekke. Soveel lesers, soveel menings.

Veral rugby-kenners en -liefhebbers sal die roman geniet.


[Hierdie resensie word met vriendelike vergunning van Fine Music Radio geplaas.]