Opsomming
Kerneels Breytenbach se Piekniek by Hangklip tree in gesprek met die tradisie van die
speurverhaal wat sedert E.A. Poe se The
purloined letter ‘n aktiewe speurder het. Hierdie roman is egter ‘n
speurverhaal sonder ‘n speurder sodat die leser in die posisie van die speurder
geplaas word. Daar is etlike tegnieke wat deur Breytenbach aangewend word om
hierdie effek te bewerkstellig, te wete die toespeling op Peter Weir se bekende
film, Picnic at Hanging Rock en die
gebruik van ‘n ouktoriële verteller wat veral in die romans van o.a. Fielding
na vore kom. Hierdie verteller is outoritêr en manipuleer die vertelling met
opsommings en binnetredes. Daar is ook aandagafleiers (red herrings) in die roman wat die speurverhaal vérder parodieer,
soos verwysings na bekende en minder bekende Afrikaanse gedigte en werklike
mense. Terselfdertyd betrek die outeur ook strategieë van twee satirici, te
wete Etienne Leroux en Thomas Pynchon. Beide hierdie skrywers het in Een vir Azazel (1964) en The crying of Lot 49 (1966) die
konvensionele speurverhaal se struktuur verander. Uiteindelik word Piekniek by Hangklip ook ‘n besinning
oor die funksie van fiksie binne ‘n geweldgeteisterde samelewing.
Abstract
Kerneels Breytenbach’s Piekniek by Hangklip subverts the tradition of the detective novel
since E. A. Poe’s The Purloined letter where
there is a visible detective. Piekniek by
Hangklip is a novel without a detective thereby positioning the reader as
detective. Breytenbach imposes certain techniques to achieve this, namely a
reference to Peter Weir’s well-known film Picnic
at Hanging Rock and the use of the authorial narrator as demonstrated in
the novels of Fielding. The authorial narrator is authoritarian and manipulates
the story through summaries and intrusions. The detective story is parodied further
by means of red herrings, for instance references to well-known and obscure
Afrikaans poetry and real persons. Simultaneously strategies of well-known
satirists, namely Etienne Leroux and Thomas Pynchon are also employed. Both
authors undermine the structure of the conventional detective story in Een vir Azazel (1964) and The crying of Lot 49 (1966). Piekniek by Hangklip could be read as a
meditation on the the role of fiction in a society marred by violence.
1 Die
speurverhaal
Die speurverhaal, sedert Edgar Allen Poe se The purloined letter, het altyd ‘n
speurder wat die leser se interpretasies bepaal. C. Auguste Dupin tree in op Poe
se klassieke verhaal, wat oorspronklik in 1844 in ‘n literêre tydskrif verskyn
het. Die ander twee verhale waarin hierdie speurder ook ‘n rol vertolk, is The Murders in the rue morgue en The mystery of Marie Rogêt. Die verhale
het oorspronklik in ‘n letterkundige tydskrif verskyn soos dit gebruiklik was
in die laat negentiende eeu. Die naamlose verteller openbaar aan Dupin van die
belangrikste sake en die hoof van die polisie wat by hulle aansluit, vertel dan
vir Dupin van ‘n saak wat handel oor afpersing. ‘n Brief word omgeruil met ‘n
ander een (die duplikaatbrief) en dit gee dan aanleiding tot die storie. Die soektog
na die gesteelde brief word nie opgelos nie en hierom word Dupin gevra om hulp.
Dupin vind die brief, ontvang die beloning van die polisiehoof (“Prefect”) en
bely dan dat die dief besef het dat die speurders sou soek in verborge plekke
en hierom is dit nie versteek nie, maar oop en bloot geplaas sodat niemand dit
sou raaksien nie. Dupin besoek die minister in sy hotel. Dupin ontdek ook dat
D- ‘n nuwe adres op die gesteelde brief geskryf en sy eie stempel daarop
afgedruk het. Die brief is ook teruggevou. Dupin laat sy snuifdosie agter as
alibi om die volgende dag te kan terugkeer na die hotel. ‘n Geweerskoot in die
straat laat D- buitentoe gaan en Dupin ruil die brief om met ‘n duplikaat.
Dupin herhaal dus die optrede van D-. Die speurder in hierdie verhaal is net so
slu soos die dief en dupliseer sy optrede. In Kerneels Breytenbach se Piekniek by Hangklip daarenteen, weet die leser vanaf die
openingstoneel wie die moordenaar is: Joshua Gumbo (van die Lucky
Thirteen-sindikaat) skiet Sonja Griessel se ouers per ongeluk dood tydens ‘n
mislukte kaping. [1] Sy soen haar kaper op die mond wanneer sy haar balans
verloor tydens die kaping. Dit ontstig hom so dat Josua haar dan agtervolg. Hy
het deur hierdie aksie sy mojo verloor. Sy vertrek Kaap toe om die traumatiese
gebeure te verwerk en vestig haar op Pringlebaai. Die soektog na Sonja word
deur psigologiese spanninge gekenmerk soos in Georges Simenon se Maigret-reeks waarin die speuraksie
ondergeskik is aan wat tussen mense gebeur. ‘n Nuwe huis word vir haar ontwerp
deur ‘n argitek en terwyl die moordenaar na haar soek, vermoor hy ook ander
mense. Verskeie karakters, dikwels onbetroubaar, word aan die leser voorgestel,
soos prokureurs, eiendomsagente, boukontrakteurs, swartbemagtigingsaktiviste,
‘n hermafroditiese literêre biograaf, onder andere, wat soos in ‘n
Pynchon-roman die raaisel of soektog, kompliseer. (Hierop kom ons terug in
afdeling 6.) Hierdie roman word egter beskryf as “’n speurverhaal sonder ‘n
speurder”; daarom is die leser uiteindelik die speurder saam met die
manipulerende ouktoriële verteller. (Hierop kom ons terug in afdeling 3.)
Die debat tussen Lacan en Derrida benadruk dat skryf
en dood gelykgestel kan word. In hul analises van Poe se The purloined letter handel dit om die aleteia oftewel “unveiling” van verskillende maniere van
interpretasie. Die doelwit van hierdie artikel is nie ‘n psigoanalitiese
ontleding nie, maar eerder ‘n speurtog na die verwysings en spel met die
speurverhaal. Die “Seminar on the
purloined letter” opgeneem in Yale French
Studies van 1972 wys op die verskillende interpretasies en Derrida se
siening dat die brief (“die letter”) sowel Dupin as die psigoanalis se oog sal
ontglip. Die speurverhaal se moontlikhede word steeds ontgin soos in die BBC se
Sherlock Holmes-reeks waarin moderne tegnologie – soos blogs en selfone – help
om die moordenaar vas te trek. Sherlock “sterf” ook in Deel II se laaste
episode wat weer inspeel op Agatha Christie se Curtain: Poirot’s last case waarin Hercule Poirot aan die kaak
gestel word. Verskeie reekse soos The killing
wat in Seattle afspeel, werk met die kodes van die speurverhaal en vraisemblance met toespelings op
werklike politieke gebeure. Umberto Eco se roman The name of the rose het
eweneens in die tagtigerjare die speurverhaal ontgin met Sean Connery in die
filmweergawe. Die speurverhaal word nie meer as ‘n mindere genre beskou nie en
die tekste van ‘n gesiene teoretikus soos Eco bewys dit.
2 Die titel
Piekniek by Hangklip verwys
na Peter Weir se rolprent Picnic at Hanging
Rock (1975) met sy onseker einde. Wie is die skuldige? Die oop slot van die
film laat die kyker teoretiseer oor die implikasies dat daar nooit sekerheid
gevind sal word oor presies wat gebeur het nie. By Breytenbach word die
skuldige van die openingstoneel aan ons bekend gestel. Ons is getuies wat
toekyk hoe die verhaal ontvou. Weir se rolprent werk met ‘n oop slot en die
kyker vind nie sluiting nie. Die tradisionele speur- of moordverhaal is gerig
op sluiting (“closure”) met ‘n moordenaar(s) of skuldige wat deur ‘n slim
speurder uitgevang word. [2] Die rolprent is gebaseer op Joan Lindsay se
gelyknamige roman van 1967. In die publikasie van The secret of hanging rock verduidelik Lindsay haar sieninge oor
die verdwyning. Die gegewe in die oorspronklike teks is egter sterker, omdat
daar nie sluiting is nie en die misterieuse aspek beklemtoon word. Dalk het die
meisies in ‘n ander tyd inbeweeg, naamlik ‘n ervaring van die primordiale
wêreld van die oerinwoners (aborigines).
Die verduideliking van die skrywer dekonstrueer ook die gegewe dat dit ‘n
werklike verhaal is, wat sowel in die roman as in die film die gegewe besonder
kragtig maak. By Breytenbach is daar ook ‘n werklikheidsdimensie ingebou in die
toespelings op die geweld van die moderne samelewing en verwysing na herkenbare
ruimtes en mense.
3 Die
vertelinstansie: ‘n ouktoriële verteller
Die subtitel van die roman lui as volg: Die geskiedenis van die avonture van Joshua
Gumbo en Sonja Griessel. Geskryf in vae navolging van Henry Fielding, outeur
van Joseph Andrews. In een volume.
Breytenbach skep ‘n ouktoriële verteller wat van die
leser ‘n medepligtige maak met uitsprake soos “boonop weet hy nie wat ons weet
nie” en met hofies wat ‘n hoofstuk voorafgaan. Jy, dus die werklike leser, word
ook as liewe leser aangespreek. Dit is dus ‘n vertelling wat deurentyd
kommentaar lewer op die leesproses en die gebeurlikhede soos dit ontvou. En
daardie “ons” is dan eintlik die leser-as-speurder. Henry Fielding (1707 –
1754) se Joseph Andrews is ‘n
duidelike interteks wat die opsomming van die verhaalgebeure verduidelik.
Fielding was magistraat; Sonja is prokureur. Daar is ook toespelings op die Pamela / Shamela-parodie, te wete die
antwoord op Richardson se ernstige roman, wat deur Fielding ontluister en
gesatiriseer word. Die roman speel in op Etienne Leroux se Een vir Azazel (1964) met die roman se eiesinnige aanpassing van
die speurverhaal. ‘n Mens dink ook aan Erica Jong se Fanny (1991), wat met die tradisie van die Fielding-roman in
gesprek tree. Die verhaal van Fanny Hackabout-Jones is ‘n parodie van Fielding
se werkswyse. Die ouktoriële vertelinstansie, anders as die personale verteller
(derdepersoon), maak die leser deurentyd attent op die fiksionaliteit van die teks, die roman-as-konstruksie. Die
sogenaamde “suspension of disbelief” word telkens opgehef en die verhaalgang
word ondermyn deur hierdie soort verteller wat breuke in die verhaalgang
veroorsaak. In die filmkuns versteur die montage-tegniek
die verhaalgang. Culler wys daarop in Structuralist
poetics (1975) dat dit ‘n bekende tegniek is van die speurverhaal vir die
karakters om die aard van die speurverhaal te bespreek. By Breytenbach is dit
die verteller wat hierdie funksie vervul met sy meta-kommentaar en volgens
Culler kan hierdie spel met genre-konvensies gesien word as pseudo-parodie, ‘n
term van Empson (1975: 150).
4 Literêre
toespelings en die implikasies van skryf
Daar is ‘n literator (hy is ‘n trassie) wat biografieë
skryf, onder andere oor Abel Coetzee en Jan Senekal. Hierdie spel kry verdere
ironiese dimensies veral sedert die afsterwe van J.C. Kannemeyer, die bekende
biograaf, in Desember 2011. Op bladsy 414 word die spel ondermyn deur na die
werklike biograaf, J.C. Kannemeyer (“die illustere J.C. Kannemeyer”) te verwys.
Die verskil tussen die werkswyse van die karograaf en biograaf word hier
verduidelik met die implikasie dat ‘n werklike karakter se optrede in ‘n roman
fiksionele dimensies aanneem.
Karel Schoeman maak ‘n buiging, soos Barend J. Toerien
met sy groot neus. Hierdie inspelings op werklike mense is eweneens ‘n tegniek
wat die vraisemblance of
werklikheidsdimensie van die verhaalgegewe versterk. Die leser word deur
hierdie soort toespelings daarop attent gemaak dat hy/sy besig is met ‘n stuk
werklikheid of reportage.
Terselfdertyd is dit ook ‘n oomblik van ontluistering: ‘n biografie oor mindere
letterkundige figure is onvoorstelbaar. En die verhale oor bekende skrywers
soos Schoeman en Toerien (en die mites rondom hul lewens), maak van die
skinderstorie ‘n feit, wat die leeservaring problematiseer. Wat is waar? Wat is
verdigsel? Op ‘n skerpsinnige wyse word
die rol van die verteller en skrywende instansie geanaliseer en die talle
verwysings na die bestaan van God, Boeddha, karma, die noodlot, word ‘n meditasie
oor die implikasies van skryf. Flaubert se dictum
oor die funksie en rol van die skrywer in ‘n verhaal, word gedekonstrueer. Die
verteller meng die hele tyd in en is nooit afwesig nie, terwyl Flaubert se
bekende dictum juis was dat die
skrywer soos God in die natuur, orals aanwesig, maar nêrens sigbaar is nie.
Ons vind eweneens vreemde name vir karakters, so
bekend aan Thomas Pynchon se werkswyse waar dit ‘n simboliese implikasie dra,
soos Jaap Schvantz of Cas van Ryneveldt. (Oedipa Maas by Pynchon in The crying of Lot 49 gepubliseer in 1966,
beteken: Oedipus, my ass). Daar is vele toespelings: na musiek, na kos,
volksfabels en ander verhale wat bydra tot die werklikheidsdimensie van die
roman.
Hierdie spel is eweneens bekend aan die filmkuns. Die
films van Austin Powers parodieer James Bond en júis in sy satiriese antwoorde
wys hy op die pornografie van geweld in Bond-films. Hierdie roman wil ons, soos
wat Fielding gedoen het, attent maak op die werklikheid daarbuite. Hierom
herken ons werklike mense, soos wyle Kobus Pienaar, aan wie die roman opgedra
is. Terselfdertyd kry die karakters nuwe argetipiese status binne die opset van
die roman. Die roman tree uiteindelik in gesprek met Sewe dae by die Silbersteins (1962) en veelal lewer die roman
vernuftige kommentaar op die gesprek tussen Etienne Leroux en Thomas Pynchon. Fielding
se siening oor hoé romans die werklikheid reflekteer. Die verwysings na Kafka
en Henry James verdien verdere speurwerk oor hul sieninge van wat romans wil
bereik. Nabokov is ook aanwesig: Pynchon was ‘n student van Nabokov aan die
Cornell Universiteit en die bekende lesings oor die struktuur van romans soos,
onder andere, Madame Bovary, Anna
Karenina, Ulysses, word in die beroemde lesings verduidelik. Die roman
verwys eweneens na Aristoteles se siening van oorsaak en gevolg, wat telkemale
deur die verteller gedekonstrueer word.
Die roman betrek ook Die mugu (1959) en hoe toeval ‘n lewe kan verander.
Die vreemde name wat simboliese implikasies het, speel
in op sowel Pynchon as Leroux se werkswyse. (Afdelings 6 en 7.) Elizabeth
Dipple wys daarop dat sowel Umberto Eco as Borges die speurverhaal as ‘n
“dominant metaphysical mode” sien:”the unraveling of which leads to major
epistemological illustrations through which the author can impose his/her will,
or at least demonstrate it to the reader” (48). So gelees, kan die speurverhaal
gesien word as ‘n soort roman waarin sterk ideologiese kommentaar gemaak word
in ‘n gemeenskap waar daar op ‘n daaglikse vlak uiterse geweld plaasvind en
veral deur die media in besonderhede beskryf word. Plaasmoord (2010) is onder andere die titel van Karin Brynard se
roman, terwyl daar ‘n toenemende aantal Afrikaanse romans binne hierdie
sub-genre verskyn het die afgelope tyd, soos van Chris Karsten se Die Afreis van Abel Lotz (2012), Piet
Steyn se Snoeiskêr (2008),
Francois Bloemhof se Helse manier van
koebaai sê (2011), Dirk Jordaan se Arendsnes
(2012), om belangrike name uit te sonder. Jordaan skryf ‘n polisieroman waarin
dossiere en prosedures gebruik word om die moord op te los. Die gewildheid van
Deon Meyer se speurverhale, sowel binnelands as buitelands, bevestig watter
belangrike plek hierdie sub-genre tans beklee nes die televisie-speurreekse
soos Wallander (BBC), The Killing (VSA), Damages (VSA) en Sherlock
Holmes (BBC).
5 Aandagafleiers
(Red Herrings)
Culler (1975:148) wys daarop dat die speurverhaal
gesien kan word as ‘n “force of genre conventions” en dat die leesplesier
opgesluit lê in die karakters se psigologiese intelligensie en ‘n oplossing in
die slot waarin alles uiteindelik onthul sal word. Daar is ook ‘n patroon in
hierdie soort teks, te midde van allerlei besonderhede; terselfdertyd erken hy
dat hierdie patroon oortree (“violated”) of gesubverteer kan word. Die leser
het wel ‘n verwagting in hierdie soort teks. Hy verwys na die vraisemblance van genre “whose
fundamental device is to expose the artifice of generic conventions and
expectations” (1975: 148). Die gebruik van toevallige en aweregse verwysings na
die Afrikaanse digkuns, parodieer die rol van die leser as speurder vérder. In
die eindnotas (erkennings) word daar verwys na Groot Verseboek, Martjie van Celliers en Opperman se Voëlvry. Die digkuns van Opperman werk
ook met die speurverhaal-gegewe soos die gedig “Draaiboek” en “Blom van die
baaierd”(uit Blom en baaierd, 1956).
Die slot van “Blom van die baaierd” word ‘n opsomming
van die aard van die speurverhaal: ‘n analise van paranoïa en geweld in die
moderne samelewing:
En hulle vind hom waar hy takkies breek
en bid om sy en Brakfontein se sonde,
om dié van Brussel, Jerusalem, en elke streek…
waar hy rooi kappertjies in al die wonde,
die halfoop oë en neusgate steek (1987: 225).
Op bladsy 16 van Piekniek
by Hangklip sit die predikant, dominee Johann, sy arms om haar skouers en
in sy binnespraak verwys hy na Totius (“Ons weet wat in sy gedagtes is, dat hy
weet van die verlies wat soos ‘n pyl in haar brand, die Here alleen weet wat sy
ly…”) wat op ‘n onluistering van Totius se bekende lykdig neerkom en met
seksuele innuendo gelaai word.
Die
pyn-gedagte
o Die
pyn-gedagte: My kind is dood! …
dit brand soos ’n pyl in my.
Die mense sien daar niks nie van,
en die Here alleen die weet wat ek ly.
Die dae kom
en die nagte gaan;
die skadu’s word lank en weer kort;
die drywerstem van my werk weerklink,
en ek gaan op my kruisweg vort
(...)
Die daaropvolgende verwysing na Ina Rousseau se gedig
“Eden” oor die mensepaar:”Staan daar nog in Eden êrens die mislukte tuin” word
geparodieer om die sinisme van die ouktoriële verteller te beklemtoon.
Eden
Staan daar nog
in Eden êrens,
verlate soos ’n stad in puin,
met poorte grusaam toegespyker,
deur eeue die mislukte tuin?
Word daar
nog die swoele dae
deur swoele skemering en nag vervang
waar donkergeel en purper vrugte
verrottend aan die takke hang?
Sprei daar
ondergronds ’n netwerk
soos sierkant deur die rotse heen:
die sware, onontgonne riwwe
van goud en onikssteen?
Vloei daar
deur die natgroen struike
nog met kabbeling wat ver weerklink,
die viertal glasblink waterstrome
waarvan geen sterfling drink?
Staan daar
nog in Eden êrens,
verwaarloos soos ’n stad in puin,
gedoem tot langsame verrotting
deur eeue die mislukte tuin?
In Culler se terme word die leser se verwagting
gesubverteer (1975: 140). Die bekendheid met Afrikaanse gedigte word binne die
konteks van die speurverhaal ontluister. Terselfdertyd kan dit ook gelees word
as ‘n verlange na ‘n tyd vóór gewelddadigheid.
Kuberkrakers, dieetspeurders, argitektuur, Nietzsche,
Latynse frases, spirituele debatte, die soeke na jou mojo (sleng vir “movement
and joy”), vertrouenswendelaars in religieuse praktyke (soos die United Church
of Zambia), maak van hierdie parodies-satiriese roman ‘n ervaring wat die leser
enersyds amuseer (soos ‘n verwysing na gedekonstrueerde kookkuns!) en andersyds
ontstem. Die leser is voortdurend in ‘n ondergrondse netwerk van verwysings en
vals of vreemde toespelings. Die sogenaamde aandagafleiers of “red herrings”
neem die leser na ‘n ander
werklikheid buite die teks. Veral die toespelings op die gekanoniseerde
Afrikaanse digkuns veronderstel ‘n ander letterkundige sisteem, wat ver
verwyder is van die konvensionele opvattings oor die digkuns. Ironies genoeg,
word onder meer ‘n gedig betrek van Totius wat handel oor die gewelddadige dood
van sy dogtertjie waarmee die roman ontstemmende kommentaar lewer op die
ooreenkomste tussen fisiese en psigiese geweld.
6 Die gesprek
met Etienne Leroux
Die partytjie in Hoofstuk XX aktiveer Leroux se Sewe dae by die Silberteins (1962). Dit
is veral Een vir Azazel (1964) wat
die duidelikste interteks vorm vir hierdie roman. Die bekende Quis, quid, ubi, quibus
auxiliis, cur,
quomodo, quando? (Wie, wat, waar, waarmee, hoekom, hoe, wanneer?) word
in hierdie roman verander na: Ubi?, Quid?, Cur?, Quis?, Quibus Auxiliis?,
Quomodo?, Quando? omdat die struktuur van die speurverhaal gedekonstrueer word.
Die speurder is die hakkelende Demosthenes H. de Goede.
Een vir Azazel
speel op die Welgevonden-landgoed af. Jock Silberstein se plaas is geskenk aan
die Stigting en die skoonseun Henry van Eeden-Silberstein woon nog op die
plaas. Sy vrou Salome sterf by die geboorte van haar seun, die reus Adam
Kadmon, ‘n idioot. ‘n Meisie, Lila word vermoor en Demosthenes H. de Goede, die
hakkelende en filosofiese speurder, ondersoek die moord. Dr. Johns begelei en
verduidelik alles aan die speurder en Adam, die reus, is die sondebok wat
geoffer moet word. Die gegewe verwys na die Bybelse verhaal wat opgeteken staan
in Levitikus 16. [3] Die Engelse vertaling van hierdie roman heet One for the devil wat die
vergeldingsaspek sterker beklemtoon.
In hierdie roman word daar verwys na die kitsch op
Welgevonden. Die plastiekswaan sal ‘n “stukkie kitsch wees op die kaggelrak van hul herinnerings” (1984: 137) en
in Piekniek by Hangklip word die hele
kwessie van argitektuur en kitsch eweneens
te berde gebring in die gesprekke met die argitek.
“Dis die
kwartaallikse piekniek by die forellemeer,” sê dr. Johns. “Psigoterapeutiese
ontspanningsgenot.” (1984: 175).
Hierdie
passasie dra die saad vir die latere roman, Piekniek
by Hangklip, soos gevind deur die leser-as-speurder. Die Meturgeman, wat as
intellektuele gids optree by Leroux word in Piekniek
by Hangklip vertolk deur die ouktoriële verteller wat met kwasi-wysgerige
en ontluisterende opmerkings die verhaal verduidelik aan die leser. Die
hakkelende Demosthenes H. de Goede word in Breytenbach se roman geparodieer met
die hakkelende Joshua: “d-dalk selfs ‘n derde” (2011: 113).
7 Die gesprek
met Thomas Pynchon
Thomas Pynchon se The
crying of Lot 49 (1966) word beskou as ‘n baanbrekende teks binne die
Amerikaanse postmodernisme. Die verhaal handel oor Oedipa Maas se hantering van
die stryd tussen twee posdienste, te wete Thurn & Taxis en die Trystero.
Vanaf die agtiende eeu is hierdie twee posdienste in ‘n stryd gewikkel en daar
bestaan ‘n stel vervalste seëls as “bewysstuk” van hierdie stryd wat Oedipa
probeer oplos in die sestigerjare in San Francisco Bay Area. Oedipa is dus die
speurder wat orals tekens sien van hierdie stryd.
Die briewebokse word verdoesel as vuilgoedblikke
waarop W.A.S.T.E. gegraveer is: We await silent Tristero’s empire met ‘n
ikoon wat beskryf word as ‘n “loop, triangle and trapezoid” (1982:34).
Trystero is ‘n kreatiewe skepping van Pynchon. Wanneer
Oedipa se voormalige geliefde, Pierce Inverarity, sterf, word sy die ergenaam en ontdek as ‘n soort
speurder dat alles nie pluis is met Trystero nie.
Sy is getroud met Wendell
"Muncho" Maas, ‘n platejoggie in Kinneret en ‘n LSD-verslaafde. Hy is
onder andere gaande oor die musiek van Sick Dick o.a. Sy het ‘n verhouding met
Metzger, ‘n prokureur wat haar help met die testament. Sy regsfirma heet “Warpe,
Wistfull, Kubitschek and McMingus”. Daar is ‘n “band”, The Paranoids en deur
hierdie name lewer Pynchon satiriese kommentaar. Oedipa se shrink heet Dr.
Hilarius en in aansluiting by Nabokov, wie se minagting vir psigoanalise bekend
was, skryf hy LSD aan haar voor. [4] Verder blyk dit dat hy ‘n Nazi-dokter in
Buchenwald was. Hier het hy deelgeneem aan ‘n program om Jode tot waansin te
dryf. John Nefastis en Stanley Koteks is twee wetenskaplikes wat iets weet oor
die Trystero, wat Oedipa probeer ontfutsel. Randolph Driblette is die regisseur
van die drama The courier's tragedy, die drama wat Oedipa meemaak, omdat sy weet dat Driblette haar van
inligting kan voorsien. Hy pleeg egter selfmoord. Mike Fallopian wat sy in ‘n kroeg ontmoet,
blyk wel oor inligting te beskik oor die Peter Pinquid-vereniging. Genghis
Cohen, ‘n filatelis, verskaf leidrade oor die ontslapene se seëlversameling.
Dit is ‘n belangrike kode, omdat in die gesprekke tussen hom en Oedipa die kwessie
van vervalsing na vore kom, wat die roman plaas binne die postmodernisme as ‘n
konterfeitsel van die werklikheid. Professor Emory Bortz, is ‘n dosent
aan San Narciso (‘n samestelling van San Francisco en narcisme), wat ‘n kenner
is van Wharfinger se werk, die drama wat Oedipa sien. Hy blyk ook iets te weet
oor Trystero, wat verdere onsekerheid oor die misterie in die hand werk.
Tanner wys daarop in sy studie oor Pynchon (1982: 56) dat hierdie
verhaal die speurverhaal ómkeer. Die verhaal se misterie vermeerder hoe vérder
dit ontwikkel, terwyl die leser juis ‘n oplossing verwag. Die naam Oedipa Maas
aktiveer die eerste speurverhaal in die Westerse literatuur, te wete die
Oedipus-verhaal met die oplossing van die raaisel en ondermyn dit
terselfdertyd, want Maas beteken ook “my ass” en kan gelees word as ‘n bekende
karakteriseringstegniek by Pynchon:“The relationship between individual and
name is deliberately problematized – and caricatured –in Pynchon’s texts”
(1982: 60). Elkeen wat ‘n leidraad het, wil dit nie bekend maak nie of sterf.
Die speurverhaal beweeg tot sekerheid; iets wat Pynchon deliberaat omkeer:
alles word juis al hoe meer duister en ingewikkeld.
In die derde hoofstuk staan daar:”Things did
not delay in turning curious”(1982: 29) en daar etlike semiotiese aanwysings en
leidrade gegee vir die leser, onder andere ook ‘n ikoon (1982: 34).
Hierdie ikoon (die sogenaamde “muted post
horn”) word beskou as ‘n wyse van kommunikasie met diegene met onortodokse
seksuele begeertes (1982: 75), die sogenaamde Inamorati Anonymous (IA). Hier
skeer Pynchon die gek met geheime organisasies en kentekens wat lede van so ‘n
groep kenbaar maak, soos ‘n geheime handdruk.
Die teks lewer kommentaar op die leesproses:
“Behind the initials was a metaphor, a
delirium tremens, a trembling unfurrowing of the mind’s ploughshare. The saint
whose water can light lamps, the clairvoyant whose lapse in recall is the
breath of God, the true paranoid for whom all is organized in spheres joyful or
threatening about the central pulse of himself, the dreamer whose puns probe ancient
foetid shafts and tunnels of truth all act in the same special relevance to the
word, or whatever it is the word is there, buffering, to protect us from”
(1982: 89).
Die metafoor word gesien as iets wat sowel die
leuen as die waarheid ontbloot; afhangend van jou posisie (“inside, safe, or
outside, lost”). ‘n Pornografiese
eksemplaar van die drama blyk in die Vatikaan beskikbaar te wees (1982: 105).
Daar is eweneens ‘n speelse verwysing na Nabokov op bladsy 101.
Die roman wentel rondom misverstande en
opsetlike foute. REPORT ALL OBSCENE MAIL TO YOUR POTSMASTER, sic. (1982: 30) signifieer
die onbestendigheid van alles. Selfs die poskantoor maak ‘n fout, seëls word
vervals en daar is telkens verwysings na hiërogliewe wat die leser (en
karakters) moet ontsyfer. Die Trystero kan nie vertrou word nie (“trust”)
(1982: 70) Verder word absurde insidente gebruik om die gegewe te ontluister
soos ‘n snotgooi-kompetisie en sarkastiese opmerkings word gemaak oor
homoseksualiteit (1982: 50) en psigoanalise wat politiek korrektheid ondermyn.
In die slot van die roman is Loren Passerine ‘n poppemeester; die verteller in
hierdie roman en by Breytenbach, is eweneens ‘n soort poppemeester.
8 Piekniek by
Hangklip
In sy roman Piekniek
by Hangklip roep Breytenbach die werkswyses van Leroux en Pynchon op:
satiriese kommentaar op die samelewing, ontluistering van pretensie, die
gebruik van simboliese naamgewing, die spel met ‘n kommentariërende verteller
wat herinner aan Leroux se meturgeman en ‘n spel met die struktuur van die
speurverhaal. Waar Leroux die tydsorde omkeer en Pynchon die oplossing uitstel,
word die leser in Piekniek by Hangklip
bekendgestel aan ‘n roman sonder ‘n speurder. Dupin of Poirot kon die leser lei
en die meturgeman bied ook sekerhede met sy (pseudo)filosofiese opmerkings. By
Breytenbach is daar geen sekerhede meer nie. Die leser is alleen. Die leser
bevind sig in ‘n gewelddadige en vyandige werklikheid.
As Flaubert gemeen het dat die skrywer soos God orals
aanwesig, maar nêrens sigbaar moet wees nie, is die leser in Piekniek by Hangklip uitgelewer aan ‘n
ontluisterende verteller en ‘n ontologiese onsekerheid. Dit is inderdaad ‘n
“unresolvable plot”, soos Dipple die moderne roman tipeer: die speurwerk kan
nooit voltooi word nie, juis omdat die roman heenwys na soveel ander tekste en
‘n herkenbare Suid-Afrikaanse werklikheid. Die verskillende tradisies van die
roman vanaf die laat negentiende eeu tot die modernisme en postmodernisme word
in hierdie roman byeengebring sodat Piekniek
by Hangklip ook gelees kan word as ‘n roman wat kommentaar lewer op die
ontwikkeling van die roman tot ‘n besef dat alle interpretasies onbestendig en
“oop” bly. Die tekstuele onbewuste van hierdie roman is een van ontluistering
en van ‘n ernstige besinning oor die aard van die romankuns. Daar is geen
speurder nie; die leser word hierdie posisie toegeken in ‘n fassinerende
speurtog. Anders as by Pynchon is daar nie meer ‘n opsie van binne/veilig,
buite/onseker nie. Alles in hierdie roman staan in die teken van onveiligheid
en onbegrensdheid wat die leser neem na die “potustornnost”, of ander wêreld
soos Nabokov dit benoem het.
Die teks is besonder positief ontvang, maar het geen
bekronings ontvang nie. Gesiene kritici soos Louise Viljoen, Thys Human,
Michiel Heyns en selfs in ‘n resensie-artikel op Litnet het Izak de Vries dit
aangeprys.
Waarom hierdie roman nie ten spyte van die loflike ontvangs bekroon is nie, bly ‘n onopgeloste raaisel. ‘n Ironiese raaisel, wat inspeel op Weir se film waarin die kyker bly spekuleer. In ‘n speelse artikel op Litnet Akademies: Is Piekniek by Hangklip ’n kriminele oortreding? (Besoek op 17 Julie 2012) raak Izak de Vries onbewustelik aan van die probleme in hierdie teks: is dit omdat hy die reëls van die speurverhaal oortree? Is dit omdat die skuldige nie vasgetrek word en die goeie nie die bose oorwin nie? Is dit dalk die afwesigheid van die speurder en die dekonstruksie van konvensies? De Vries verwys na die naam Schvantz as penis in Jiddisj (“prick”) wat dan aansluit by die naamgewing by Leroux en Pynchon soos hierbo uiteengesit. De Vries wys op die vreemde setwerk om die stotterende verteller se uitspraak op te vang as nog ‘n leesversperring. Soos hy dit dan opsom: “Breytenbach steek tong uit vir die leser, verál vir die leser wat ’n foutlose krimi soek.” Louise Viljoen bespreek die roman op Litnet: “Piekniek by Hangklip seepgladde plesier” op 8 September 2011 (besoek op 17 Julie 2012). Sy skryf: “Henry Fielding, wat eintlik ’n dramaturg was, het begin om romans te skryf toe hy wou reageer op die buitensporige sukses van Samuel Richardson se melodramatiese briefroman Pamela, or Virtue Rewarded van 1740, waarin die jonge Pamela Andrews ’n eindelose stryd het om haar kuisheid teen haar werkgewer te verdedig. Fielding se parodie met die titel An Apology for the Life of Mrs Shamela Andrews het gewys dat die kuise Pamela eintlik glad nie so voorbeeldig was nie.” Michiel Heyns, in "Op soek na sy mojo", resenseer die roman vir Beeld & Die Burger in Oktober (besoek op 17 Julie 2012) en wys eweneens op die pakkende gegewe in die roman. Thys Human se resensie heet “Tarantino in die Overstrand” in Beeld 9/10/2011 (besoek op 18 Julie 2012) is eweneens positief oor die aweregse aanslag van hierdie roman. Hy wys op die eksterne verteller se toetrede om van die raaisels in die verhaal op te los en ag die verwysing na Fielding as ‘n belangrike leidraad.
In sy voorwoord tot dié roman gebruik Fielding die term komiese epos (“comic epic poem in prose”) om na die aard van die werk te verwys:
“[A] comic romance is a comic epic-poem in prose; differing from comedy, as the serious epic from tragedy; its action being more extended and comprehensive; containing a much larger circle of incidents, and introducing a greater variety of characters.
It differs from the serious romance in its fable and action, in this: that as in the one these are grave and solemn, so in the other they are light and ridiculous; it differs in its characters, by introducing persons of inferior rank, and consequently of inferior manners, whereas the grave romance sets the highest before us; lastly in its sentiments and diction; by preserving the ludicrous instead of the sublime.”
Umberto Eco se slotwoorde in The name of the rose is hier tersaaklik: ”It is cold in the
scriptorium, my thumb aches. I leave this manuscript, I do not know for whom; I
no longer know what it is about: stat rosa pristine nomine, nomina nuda
tenemus...”
Joan Hambidge Kaapstad Desember 2011 – September 2012
Bibliografie
Bloemhof, Francois. 2011. Helse manier van koebaai sê. Kaapstad: Human & Rousseau.
Brink, A.P. 2000. Groot
verseboek 2000. Kaapstad: Tafelberg.
Bowers,
Fredson (red.). 1980. Nabokov, Vladimir:
Lectures on literature. Londen:
Weidenfeld and Nicholson.
Breytenbach, Kerneels. 2011. Piekniek by Hangklip. Kaapstad: Human & Rousseau.
Brynard, Karin. 2010. Plaasmoord. Kaapstad: Human & Rousseau.
Christie, A., 1975. Curtain : Poirot's last case. 1983
ed. London: Fontana.
Con
Davis, Robert. 1986. Contemporary
literary criticism. New York: Longman.
Culler, Jonathan. 1975. Structuralist poetics. Structuralism linguistics and the study of literature.
Londen: Routledge & Kegan Paul.
Derrida, Jacques. 2005. Sovereignties in question. The poetics of Paul Celan. New York:
Fordham University Press.
Dipple, Elizabeth. 1988. The unresolvable plot: reading contemporary fiction. Londen:
Routledge.
Eco, Umberto.1983.
The name of the rose.Londen: Martin Secker & Warburg.
Jordaan, Dirk. 2012.
Arendsnes. Kaapstad: Tafelberg.
Jong, Erica. 1981. Fanny. Being the true history of the adventures of Fanny Hackabout-Jones.
New York: Granada.
Karsten, Chris. 2010. Die afreis van Abel Lotz. Kaapstad: Human & Rousseau.
Leroux,
Etienne. 1984. Die Silberstein-trilogie.
Kaapstad: Human & Rousseau.
Lindsay, Joan. 1987. The secret of Hanging Rock. Londen: HarperCollins.
Mehlman. Jeffrey. 1972. “Seminar on ‘The purloined letter’ “.Yale French
Studies, 48 (1972. pp. 38 – 72.
Meyer, Deon. 2011. 7
dae. Kaapstad: Human & Rousseau.
Opperman, D.J. 1987. Versamelde poësie. Kaapstad: Human & Rousseau/Tafelberg.
Poe, Edgar Allen. 1845. The gift. Philadelphia: Carey and Hart.
Pynchon, Thomas. 1966. The crying of Lot 49. New York: J.B. Lippincott & Co.
Steyn, Piet. 2008. Snoeiskêr.
Kaapstad: Tafelberg.
Tanner, Tony. 1982. Thomas Pynchon. Contemporary
writers. (reds. Malcolm Bradbury en Christopher Bigsby). New York: Methuen.
Weir,
Peter. 1975. Picnic at Hanging Rock.
Film (Australië).
Eindnotas:
1. In Deon Meyer se 7 Dae word die ingeligte leser ‘n leidraad gegee deur die verwysing
na Leroux se Sewe dae by die Silberstein
en met ‘n karakter Henry van Eeden, wat die moordenaar se identiteit beskerm.
2. Agatha Christie se Poirot (satiries vertolk deur
Peter Ustinov in verskeie films) is, soos Dupin, in staat om met die oortreder
te identifiseer.
3. Levitikus 16 (1953
Afrikaanse vertaling van die Bybel):
8. En Aäron moet oor die twee
bokke die lot werp, een lot vir die Here en een lot vir Asásel.
9. Dan moet Aäron die bok
aanbring waar die lot vir die Here op gekom het en hom as sondoffer berei;
10. maar die bok waar die lot vir
Asásel op gekom het, moet lewendig voor die aangesig van die Here gestel word,
om oor hom versoening te bewerk deur hom vir Asásel in die woestyn te stuur.
4. Maurice
Couturier in sy essay "Nabokov or the Cruelty of Desire: A Psychoanalytic Reading" betrek Nabokof se negatiewe siening van Freudiaanse simboliek (besoek op 27
November 2011).
Mr. Nabokov, would you tell us why it is that you
detest Dr. Freud?
I
think he's crude, I think he's medieval, and I don't want an elderly gentleman
from Vienna with an umbrella inflicting his dreams upon me. I don't have the dreams that he
discusses in his books. I don't see umbrellas in my dreams. Or balloons.
I think that the
creative artist is an exile in his study, in his bedroom, in the circle of his
lamplight. He's quite alone there; he's the lone wolf. As soon as he's together
with somebody else he shares his secret, he shares his mystery, he shares his
God with somebody else.
Kerneels Breytenbach & Joan Hambidge
(Hierdie artikel word geplaas met vriendelike vergunnning van Stilet)
