Jacomien van Niekerk - Baie worde: Identiteit en transformasie by Antjie Krog (2016)

Jacomien van Niekerk - Baie worde: Identiteit en transformasie by Antjie Krog. Van Schaik, 2016. ISBN: 9780627035302

Resensent: Joan Hambidge

Die digter Antjie Krog is enige dosent se droom in ‘n kursus oor die feminisme. ‘n Mens kan volledige vrouwees karteer aan die hand van haar gedigte.

Krog as openbare figuur en politieke kommentator lok dikwels reaksie uit. Sy is duidelik ‘n persoon met ‘n gewete en in haar transformasie-trilogie Country of My Skull (1998), A Change of Tongue (2003) en Begging to be Black (2009), neem Krog standpunt in teen kolonialisme, onderdrukking en hoe ons binne ‘n Westerse samelewing (in Afrika) reageer teen die Ander. Jacomien van Niekerk se boek kyk dan na kolonialisme/postkolonialisme, “ras”, “identiteit” in Afrika en sy lewer inderdaad ‘n bydrae tot die komplekse en aktuele diskoers.

Oor Krog het literatore soos Willie Burger, Anthea Garman, Helize van Vuuren, Louise Viljoen, Johan Jacobs, en vele ander geskryf. Sy bly ‘n fassinerende subjek en ook digters reageer op haar werk in die vorm van palinodes en teensange; nes sy op haar beurt weer reageer op Eybers, Sexton, Erica Jong, Plath, e.a.

Krog is omstrede. Haar onlangse uitsprake oor armoede en die verdeling van rykdom het ‘n debat ontlok. Met Krog is die eerlikheid en direktheid nie-onderhandelbaar.

Die titel “baie worde” verwys na ‘n gedig uit Kleur kom nooit alleen nie (2000):

“boot”

nie van wees nie

maar van word

baie worde

verby verlore en ontheemde ruimtes

       baie baie worde

En dit som die studie perfek op: die baie worde; die baie selwe en belewenisse. Die private versus die openbare; die digter as pryssanger, as vertaler – die ander tongval, die oopskryf van Afrika, die digter as gewete van die volk. Worde aktiveer ook baie woorde …

Jakes Gerwel het haar beskou as ‘n Afrika-intellektueel en die onverwiklike debakel rondom Met woorde soos kerse (2002) het veelal bewys dat sy dit is: die tekste wat sy vertaal en teruggee, aktiveer ‘n Afrika-kollektief. (Hieroor het Helize van Vuuren insigryk geskryf in haar studie A Necklace of Springbok Ears, by SunMedia uitgegee, waar sy wys hoe vér die Boesman-gesprek teruggaan in Afrikaans en Stephen Watson se aanklagte verkeerd bewys.)

Met Jacomien van Niekerk se boek word die gesprek voortgesit. Vir my is Krog se drieluik minder as haar digkuns. Sy is myns insiens dikwels te emosioneel, maar terselfdertyd is my standpunt: dit wat die digter laat gedigte skryf, moet ons eer. En haar belangrike posisie kan nie ontken word nie.

Van Niekerk meen dat dit inkorrek is om Deleuze en Guattari van Eurosentrisme te beskuldig (38). Nou as kenner van hul werk wonder ek hoe sy so ‘n stellige uitspraak kan maak as sy self in ‘n voetnoot op bladsy 26 erken dat sy op ‘n artikel van Willem Anker steun en “geen aanspraak maak op volledigheid nie”!

Die nomaad/risoom word binne ‘n ander konteks gebruik en hierom het Spivak juis hierdie kritiek geopper.

Krog se gebruik van terme soos mineurwording, die nomaad, en dies meer, moet myns insiens eerder as ‘n kreatiewe reaksie as ‘n filosofiese besinning gesien word. Dieselfde geld wanneer sy Adorno aanhaal in Country of my skull dat daar geen poësie moontlik is nie na Auschwitz. Digters as skrywers van nie-fiksionele tekste (faksie) reageer eerder kreatief en nie wetenskaplik nie.

Deleuze en Guattari se skisoanalise is direk gerig teen Lacaniaanse denke wat Eurosentries begrond is.

Wanneer sy egter oor prysliedere skryf, die invloed van Biskop Tutu op Krog se denke, Krog as imbongi, en die kompleksiteite van Afrika ondersoek, is sy op vaster voet. (‘n Mens sou tog dat sy Luc Renders oor Relaas van ‘n moord moes aanvat, p. 54. Die kwessie van faksionalisering val egter buite die opset van die studie en by ‘n eerste aanhoor van hierdie lesing indertyd by ‘n kongres, was hierdie leser bewus van ’n vooropgestelde interpretasie van dié Neerlandikus.)

Een setfout op bladsy 56: verantwoordelik moet lees verantwoordelikheid. Van Niekerk wys op ‘n naamwoord-fout by Krog op bladsy 63, ‘n bewys van deeglike navorsing binne Afrika-tale.

Vir die hedendaagse gesprek oor ubuntu, witheid en dekolonisering, is hierdie boek wel tersaaklik en aan te beveel. Oruka, die Afrika-filosoof, se werk en die besoek aan Koning Moshoeshoe se graf, is openbarend. Die hele studie weergalm met die sub-teks hoe wit en swart verskillend na die wêreld kyk.

By Krog is daar 'n sterk gender- en ras-script.

Met ‘n pragtige voorblad na ‘n tekening van Anton Kannemeyer, is hierdie nommer 6 in die Talatala-reeks.

(Hierdie resensie word geplaas met vriendelike vergunning van Rapport)

Perspektief & Profiel – H. P. van Coller, Red. (2015) - Deel 2

Perspektief & Profiel – H. P. van Coller, Red. Van Schaik: Pretoria, 2015. ISBN 978 0 627 03104 5

Resensent: Joan Hambidge

Die uitstekende en uitgebreide inleiding van Henriette Roos gee ’n deeglike oorsig van tendense en sleuteltekste binne die Afrikaanse prosa.

Roos het haar deur die jare bewys as een van die gedugste lesers van die Afrikaanse prosa. En in hierdie bespreking is daar jonger literatore wat hul man staan teen die ouer, meer gevestigde literatore wat die hele proses van kanonisering en herkanonisering illustreer.

Rachelle Greeff word goed ingeskat deur Thys Human op ’n sobere, akademiese wyse. Hy wys op die kortkuns, rubrieke, romans en dramatekste en hoe verskillende genres op mekaar steun en mekaar amplifiseer. Greeff se beste bydrae, indien ’n mens tussen die lyne lees, is die kortverhale en uiteraard haar dramateks Die naaimasjien, wat Sandra Prinsloo haar eie gemaak het.

Human se profiel oor André P. Brink bied stof tot nadenke. Hy wys op die besondere strukturele beheer teen die kritiek wat dikwels net vassteek op die aanbod in hierdie skrywer se werk, naamlik geykte uitbeeldings van vroue en tematiese herhalings. Oor die polemiek rondom die gewraakte toekenning van die beurs aan Brink en die daaropvolgende satirisering van sy kritici in die roman is Human uitgesproke. Brink se geloofwaardigheid as kampvegter vir die enkeling se “nee” en “inteendeel” is hiermee ’n ernstige knou toegedien.

Wat eweneens relevant is in hierdie lang bydrae is hoe buitelandse kritici se mening verskil van binnelandse lesers, onder andere Mario Vargas Llosa wat Adamastor as ’n unieke boek ervaar het. (Nuwe navorsing behoort die verskille tussen die buitelandse en binnelandse resepsie te ondersoek.)

Die profiel word van nuttige noemers voorsien (”Die salwende mag van stories”, “Van stiltes en stemme”, “Anderkant swye”, “Mise en abyme”, ensomeer) wat die ontwikkeling in die oeuvre aantoon. (Daniel Hugo se naam word verkeerdelik met ’n deelteken geskryf, terloops.)

P.A. du Toit karteer die komplekse landskap van die veelkantige Hennie Aucamp: gerekende kortverhaalskrywer, digter, kabarettis, skryfmentor, meditatiewe skrywer (Pluk die dag), aforis, dagboekhouer, reisjoernaalhouer, skrywer van fabeltekste en egodokumente . 

Hy merk tereg op dat Aucamp se dagboeke benader kan word as ’n werksessie van die skrywer. Andries Visagie gee ’n ander perspektief op Aucamp. Hy begin met die egoliteratuur van die skrywer sedert 1998. Hy begin sy profiel met Beeltenis verbode: Bespiegelinge oor egodokumente en biografieë wat in 1998 verskyn het. En dit is die merkwaardige bydrae van Aucamp se werk. Benewens as gerekende skrywer, was hy ook wegbereider en teoretikus wat die aard van sy genre kon verduidelik en oopmaak vir die leser.

Wanneer ’n skrywer dus sy eie werk verduidelik of begelei, word hy uiteraard deel van die kanoniseringsproses. In hierdie opsig sluit Aucamp dan aan by die ryke tradisie in Nederland by onder andere Gerrit Komrij, eweneens kanoniseerder en essayis.

Daar is reeds in ’n vorige bespreking verwysing na Phil van Schalkwyk se profiel van Pirow Bekker. Hierin wyk hy af van die chronologiese benadering. Hy verkies die sirkelgang en die terugkeer na motiewe in sowel die digkuns as die prosatekste.

Heilna du Plooy skryf oor Henriette Grové wat in 2009 oorlede is. Vir my bly Jaarringe een van die belangrikste kortverhaalbundels nog: struktureel veral in die onderliggende samehang tussen verhale. Du Plooy begin haar stuk met ’n belangrike aankondiging: Soek tussen spieël en eggo.

Om ’n outeur te lees wie se werk meer as 40 jaar oorspan, vra geweldige insig en deursettingsvermoë en Du Plooy gee eweneens belangrike kodes vir die lees van hierdie prosateur en dramaturg se oeuvre. Sy beskou Die kêrel van die Pêrel as die hoogtepunt in haar oeuvre en verduidelik presies waarom sy so dink.

Grové se siening van die gewaande Vryheid van die skrywer, word ook onder die loep geneem. Omdat mense sekerhede verloor het, word skrywers dikwels vir hulle ’n soort Messias. Skrywers het egter nooit die antwoorde nie en ’n resensent het by geleentheid oor haar werk geskryf dat dit Bybelse resonansies sonder Bybelse troos bied (867).

Skrywers het nie antwoorde nie; net vrae. In hierdie deeglik besinnende profiel word ’n mens opnuut bewus van Heilna du Plooy se belangrike werk en hoe eerlik sy ’n skrywer inskat.

Sy verwys tereg na die oorstilering in die tekste (“oorversorg”), maar vir my gevoel is dit dikwels juis hierdie aspek wat die kortverhaaltekste wat tans verskyn so vergeetbaar maak.

Tyd is die gedugste kanoniseerder. Die werk van Eleanor Baker – wat veral deur die kritikus André P. Brink as belangrik geag is – word deur Dorothea van Zyl beskou. (Van Zyl noem dit tereg “lofsange”.) Aanvanklik misken, selfs skerp gekritiseer, totdat Brink gewys het op die sogenaamde postmodernistiese elemente, het gelei tot ’n bepaalde posisie binne die kanon. Sy word steeds gelees, meen Van Zyl.

Vir my is die een teks wat bly staan ongetwyfeld Morketiden.

Dorothea van Zyl betrek in haar stuk die relevansie van literatuuropvattings en die spanning tussen sogenaamde “middelmoot”-letterkunde en ernstige tekste.

Dat haar werk wel genietlik is, val nie te betwyfel nie. Maar hierdie leser is onseker of sy werklik vergelykbaar is met Dalene Matthee. En of sy die “digtheid en gewildheid” van die pomo-teks werklik deurvoer, val te betwyfel wanneer ’n mens terugkyk op haar werk vandag.

(Lees Deel 1 vir 'n oorsig oor die poësie).

(Hierdie resensie word geplaas met vriendelike vergunning van Beeld)

Perspektief & Profiel – H. P. van Coller, Red. (2015) - Deel 1

Perspektief & Profiel – H. P. van Coller, Red. Van Schaik: Pretoria, 2015. ISBN 978 0 627 03104 5

Resensent: Joan Hambidge

Die subtitel van Perspektief & Profiel heet ‘n Afrikaanse literatuurgeskiedenis, en nie die Afrikaanse literatuurgeskiedenis nie. Literatuurgeskiedenisse is lankal nie meer monumente nie, maar word eerder beskou as resepsie-geskiedenis. Die hewige polemiek in die tagtigerjare tussen Cloete en Kannemeyer het onder meer gehandel oor die onmoontlikheid van ‘n eenman-literatuurgeskiedenis. In ‘n sekere sin is Perspektief & Profiel dan regstellende aksie en ‘n poging om verskillende stemme te hoor.

Onder die redakteurskap van H. P. van Coller is Deel I in die Tweede uitgawe nou met ons. 

Bekende en minder bekende literatore het deelgeneem aan hierdie belangrike teks waarsonder geen dosent kan klaarkom nie. Ons bekyk nou A – G (Aucamp tot Henriette Grové).

Die inleiding van die redakteur nooi ook gesprek en kommentaar uit. Bekende skrywers wat sopas naam gemaak het, soos Willem Anker, sal dus moet wag vir ‘n volgende uitgawe om hier gekanoniseer te word. Ondertussen is daar pryse en resensies wat deelneem aan die kartering van belangrike boeke.

Vir die doeleindes van hierdie bespreking sal my fokus wees veral op die digters wat opgeneem is: Aucamp, Pirow Bekker, Peter Blum, Boerneef, Breytenbach, Eveleen Castelyn, Jan F. E. Celliers, T. T. Cloete, Sheila Cussons, Johann de Lange, I. L. de Villiers, I. D. du Plessis, Louis Esterhuizen, Elisabeth Eybers, Jeanne Goosen en Tom Gouws.

Kom ons begin met die mindere bydraes: die stuk gewy aan I. L. de Villiers deur Jacomien van Niekerk is ideologies gelaai en bly in gebreke om die digter se lewe (en wat sy meen sy ideologie was) te skei van sy gedigte. Waarom moet die digter die “godgegewe orde” van die Gereformeerde teologie uitdaag? ‘n Gedig kan goed wees sonder om polities korrek te wees.

Marthinus Beukes en Jan Buscop se inskrywing oor Tom Gouws se aansluiting by ander geestelike digters word uitgewys met die oënskynlike dieper dimensie wat aangeneem word (816). ‘n Hoogs omstrede stelling, gedagtig aan die ryk mistieke verse van Sheila Cussons. Hier word ElijahAfrica, die bedieningsnetwerk waarvan Gouws die hoof is, waarskynlik ingelees. Gouws is ‘n geestelike digter ja, maar hy het bepaald nog nie die hoogtes van T. T. Cloete bereik nie. En dan is daar gewis sterker bydraes.

Daniel Hugo was die regte leser vir Aucamp se gedigte. Albei hierdie digters werk met sterk, vormvaste beginsels. Hoekom is Aucamp so onderskat as digter? Is dit omdat ons nie wil aanvaar dat skrywers verskillende genres ewe goed kan beoefen nie? Hugo smokkel ook vir Ronnie Belcher hier in, daardie onderskatte speelse digter in Afrikaans.

En hoe moeilik dit is om ‘n oorsig te skryf oor ‘n veelkantige skrywer, word bewys deur Phil van Schalkwyk se bydrae oor Pirow Bekker. Van Schalkwyk wys dan ook daarop hoe moeilik dit is om ‘n greep te kry op so ‘n skrywer en dat die relatief min kritiese reaksies op sy werk hom genoop het tot ‘n nuwe inskatting. Moontlik, meen Van Schalkwyk, is die gevarieerdheid en ingewikkeldheid van sy werk iets wat ‘n rol speel iets wat navorsers ontmoedig? Of dalk ook sy rol as iemand wat buite modes of klieks staan? In sy besinning gee Van Schalkwyk ‘n komplekse en geïntegreerde lesing van die oeuvre en tree hy so in gesprek met ander kanoniseringspraktyke wat eerder chronologies of genre-gebaseer is.

‘n Uitstekende stuk is Heinrich Ohlhoff se lesing van Eveleen Castelyn. Dit is egter so deeglik en lank dat dit ‘n skeefgetrekte beeld gee van haar posisie binne die kanon, my waardering vir haar werk ten spyt.

Hierteenoor is Bernard Odendaal uiters insigryk oor die omstrede figuur Peter Blum. Die energie in die gedigte met die dinamiese ewewig waarin ‘n veelvoud van spannings en oënskynlike teenstrydighede in sy poësie verduidelik dan die durende fassinasie met sy werk (374). Sy invloed op ons digkuns is eweneens van belang.

Lina Spies skryf oor Eybers se “ritme en struktuur”, ‘n sobere inskatting van hierdie merkwaardige digter. Sy sonder tereg die sublieme skoonheid van Die helder halfjaar op en wys op die ek-spreker wat in ‘n hoë mate identifiseerbaar is met die digter. Sy lees Eybers op haar eie voorwaardes soos uiteengesit in haar poëtika. Inderdaad ‘n simbiose van teenstrydighede.

Nico Snyman skat Jan F. E. Celliers reg in as volksdigters en geliefde persoon vir sy lesers, terwyl Réna Pretorius gesaghebbend skryf oor T. T. Cloete se eiesoortige ideolek en erudisie. Adèle Nel voltooi die inskrywing uitstekend wanneer sy wys op die allotropie van sy digkuns waarin dieselfde toestand telkens anders verwoord word. Marthinus Beukes wys op Johann de Lange se vakmanskap en sy gesprek met ander digters. Hy skroom ook nie om verkeerde waarnemings uit te wys nie soos Ampie Coetzee se geringskatting van Die algebra van nood.

F. I. J. van Rensburg se bydrae oor Boerneef bly uitstekend, nes Wium van Zyl se helder, beleë bydrae oor Sheila Cussons, ‘n uitstaande mistieke digter en fyn beheerder van die ekfrastiese vers neem ‘n mens opnuut terug na haar verse.

Hein Viljoen vang die komplekse karmiljoen Breytenbach goed op.

Marius Crous skryf oor Louis Esterhuizen en wys daarop dat hy een van die min digters is wat oor die politieke hede en verlede dig. Hy wys op intertekstuele skakels met ander digters.

I. D. du Plessis word behartig deur Aucamp en B. J. Odendaal. ‘n Skrywer kan net hoop op so ‘n deeglike en oorwoë besinning.

Die register is onvolledig en daar word byvoorbeeld op bladsy 603 na kritici verwys wat in die bibliografie ontbreek.

Dit is ‘n tydige kompendium wat verskillende poëtikas en leesmodelle omskryf. Vir die dosent onontbeerlik; vir die student ‘n hulpbron.

Uiteindelik laat die werk die indruk van ‘n groot gebou met verskillende style: outyds en modern saamgevoeg soos ‘n mens in Chicago antwoorde en palinodes sien op Mies van der Rohe.

Volks of plegstatig, lyflik of godsdienstig, intertekstueel of eenvoudig, sangerig of ingewikkeld, heidens of bybels, polities of vredig: alles vind die leser hier in die digkuns wat ‘n “windharp teen die tyd” bly.

Besliste dank aan H. P. van Coller wat al die bouers, verwers en ontwerpers byeen moes bring.

(Lees Deel 2 vir 'n oorsig oor die prosa).

(Hierdie resensie word geplaas met vriendelike vergunning van Beeld)