Resensent: Joan Hambidge
Die digter as argivaris
I
Die digkuns, soos die skilderkuns skep, ‘n ander of verbeelde wêreld. Die kunstenaar in ’n gedig of skildery probeer iets vasvang van die wêreld van die jeug of dit wat eens was. ‘n Skildery en gedig laat jou anders kyk na die wêreld. Oscar Wilde het opgemerk in 1891 in The Decay of Lying:
“Sunsets are quite old-fashioned. They belong to the time when Turner was the last note in art. To admire them is a distinct sign of provincialism of temperament. Upon the other hand they go on.”
Eunice Basson, ook kunskenner, verwys in haar bundel na die “gearseerde vistas van ’n geleefde lewe”, oftewel die aanbring van min of meer parallelle lyne. 'n Tekentegniek wat gebruik word om sowel skakering as tekstuur te skep. Dit staan opgeteken in “Einder” vir John Clarke (1946–2021) op bladsy 28. Donker en skadu’s loop reg deur die bundel waar sy kyk na familie- en ander verbintenisse tussen mense en landskappe.
Die sirkelgang is opvallend in hierdie bundel se afdelings: landskap, stillewe, homo homini lupus est en botsels. Met bome wat mense altyd oorleef. (‘n Digbundel gee wel iets terug aan die boom, by wyse van skrywe.)
Die slotvers “Op slot” gee soveel sleutels vir die ontsluiting van hierdie bundel:
Hier leef sy al vir baie jare:
’n sakwurm toegespin aan haar eie tak. (68)
Die binnewerking van klikkende slotte (en sleutels) en die verweer teenoor die bedreigings van buite.
Hierdie bundel ondersoek die kruisings tussen mense: swerwers en dié wat boemel.
Motte, uile, geitjies, rotte is eweneens van die besoekers wat sy beskou. Motte lyk soos vlaggies wat aan die gordyne hang.
Preller se catalogue raisonné oor die Mapoggervroue gee haar besondere werkswyse weer. Van boek en herinnering tot gedig:
Menige skilder uit die stad is deur dié kantige
skouspel bekoor voor die natrek
van ’n ander soort raam oor die ganse land
(“Anderkant Wonderboompoort”, 25)
Dit word eweneens ‘n kunsbesinning.
II
Vir hierdie leser is die sterkste gedigte waar die familie in oënskou geneem word soos in die klein geskiedenis opgeteken in “Legkaart” (35) met verbleikte lanferlinte wat die dood van kinders na vore bring. Helaas eers wanneer sy gereed is om daaroor te praat op haar eie sterfbed. Die fokalisator in hierdie gedig maak die stemlose moeder dus stemhebbend. Ook die vader word lewe gegee wanneer sy plante natgooi en onthou dan die pa wat lood oor die roes soldeer in die gedig “Waterdraer” (36).
Dit word egter meer as ‘n gedig oor potplante natgooi. Die digter-as-spreker erken haar skatpligtigheid aan die vader vir die lewenswyshede uit sy hand ontvang.
Wie kyk? Wie praat? Verskillende stemme word saamgesnoer in die digterblik.
Die bundel werk dikwels met rituele en alchemistiese prosesse. “’n Ander wêreld” is ‘n sentrale vers: die moeder se vaas is nou die spreker s’n; nes die doepa-resepte wat die moeder gebruik het om die krismisrose te laat gedy. En die krismisrose blom veral in haar gedig waar toeka se tyd teen nou geplaas word. Só gelees is die verse nostalgies, maar nie sentimenteel nie. Die emosies is verwerk, maar dwingend. “Niemand meer om te vra nie” (38) wys op die verdriet van só ‘n terugkeer in die tyd: dit is vir altyd afgehandel en “lê al jare lank onder beton gekompakteer”; buite bereik van, met ook die digter as die argeoloog …
Die dood van ‘n broer word met intense deernis beskryf in “’n Ander soort dood” (43). Die swart enkelma en almal wat buite die orde van die aanvaarbare leef, kry in hierdie bundel ‘n stem.
In “Pentekening” word die Griekse digter George Seferis opgeroep danksy ‘n vertaling van Dian Joubert. ‘n Stuk ironie hier: hy was werksaam in Pretoria as diplomaat.
III
“Dulce et decorum est pro patria mori” speel in op Horatius en natuurlik Wilfred Owen se klassieke EWO 1 vers “Dulce et Decorum Est”, postuum gepubliseer in 1920. “It is sweet and fitting to die for one’s country.” Dit is ‘n anti-oorlog gedig en uiteraard verpak met ironie.
So praat Basson met die klassieke vers:
“Dulce et decorum est pro patria mori”
Gedagtig aan die gedig van Wilfred Owen (1893–1918)
Vir Piet Liebenberg (1961–1982)
Tuis het ’n generaal op ’n ou tafeltennisblad
’n slagveld in die kleine met kontoere en koppies
van gips gebou en vir struikgewas droë seewier
groen gekleur.
(…) op bladsy 57
Daar is ook verwysings na Gazala in ‘n ander oorlog en al die oorloë wat ons tans beleef.
Plaasmoorde, verbranding en doodmaak vir moetie en die ellendes van ons tyd word ondersoek. Die wreedhede van oorlog word beskryf o.a. in “Die Anatomieles van dr Al-Tubaigy Gedagtig aan Jamal Khashoggi (1958–2018)” (60) met ironiese toespelings op Rembrandt se skildery uit 1632 wat heet The Anatomy Lesson of Dr. Nicolaes Tulp.
IV
Irvin D. Yalom, die Amerikaanse psigiater (indertyd verbonde aan Stanford) merk in Love’s Executioner and Other Tales Of Psychotherapy (1989) tereg op: “One of the great paradoxes of life is that self-awareness breeds anxiety”.
Lykdigte, portretverse, memorie verse, kunsbesinnings, politieke gedigte en feministiese perspektiewe vind ons hier. Homo homini lupus aktiveer die spreuk: Homo homini lupus est:
Die wreedheid van mens tot mens.
Hier word die angs, verdriet én melancholie netjies versteek in ‘n goed afgewerkte bundel wat die speurende leser sal bekoor.
Joan Hambidge is ‘n navorsingsgenoot aan die UK. Haar bundel Asindeton verskyn in November by Protea.
(Hierdie resensie word geplaas met vriendelike vergunning van Beeld)
