Susan Sontag - In America (2000)

Susan Sontag. In America. Jonathan Cape, 2000. ISBN: 0 224 04091 X.

Resensent: Joan Hambidge

Die grys streep deur die raafswart hare. Dit is Susan Sontag se kenteken wat helaas deur 'n slopende siekte uitgewis is. Die skrywer van Illness as metaphor en Aids and its metaphors se gesondheid is die afgelope jare erg geknou.

Tog skryf sy steeds en wat my betref is en bly Susan Sontag die belangrike essayis, die skrywer van analises oor pornografie en die betekenis van “camp”. Hoe hard Camille Paglia ookal probeer het om haar af te maai in “Sontag, Bloody Sontag” In Vamps & tramps kan die bydrae van Sontag nie ongeldig gemaak word nie. Sy is 'n kultuurikoon in die VSA. Hierom gebruik Woody Allen haar saam met Saul Bellow in sy film Zelig om kommentaar te lewer op 'n fiktiewe verkleurmannetjie. Van haar het die grote Roland Barthes gesê: “Ja, Susan altyd, altyd getrou.”

Sy het Barthes aan die VSA voorgstel en haar gestroopte, minimalistiese prosa herinner sterk aan RB se vroeë tekste.

Ook die studie oor fotografie - sy is immers Annie Liebovitz se vriendin - bly 'n mylpaal. Van haar is die mooiste foto's geneem: die jongste in Vanity fair plaas haar op 'n boot. Die wind waai stormsterk om metafories die lewenskrisis vas te vang.

Oor Sontag as romanskrywer was ek minder geesdriftig. Hier het Paglia gelyk. Dit is bloedlose, intellektuele konstruksies. The benefactor, Death kit en The Volcano lover kon ek gewoon nie klaarlees nie. Ook haar flirtasie met politieke kwessies - soos die opvoering Waiting on Godot in Sarajevo - het tereg die chagrin van Paglia op die hals gehaal met die stelling: genugtig, kon sy nie 'n play in Harlem opgevoer kry nie? (Terloops, Paglia sluit hierdie skreeusnaakse essay af met die stelling:”It's her party and she can cry if she wants to....”)

Die roman is in wese 'n analise van die rol van die toneelspeler as 'n selflose wese met 'n masker. Daar is waarskynlik min romans waarin die verhoog so gedissekteer word as in hierdie roman wat histories akkuraat is. Sontag se kennis as regisseur kom handig te pas en in die beskrywing van presies wat met 'n akteur gebeur, is haar analises vlymskerp.

Wat doen 'n vrou wanneer haar man haar verlaat en sy aleen gelaat word met 'n pasgebore kind? Wat is/was die rol van die teater binne die laat negentiende eeuse gemeenskap? Ook die invloed van die foto (en die ontwikkeling van die daguerrotipe) word ondersoek. Sontag het eweneens 'n studie hiervan gemaak in On photography.

Dit is 'n goeie roman, maar dit sal nie in almal se smaak val nie. Dit is eg-Sontags, met ander woorde, intellektueel en geskryf vir 'n beperkte mark. Jare gelede is haar woonstel in New York deur 'n brand verwoes en toe Ms. Sontag die nag in 'n hotel wou gaan rus, ontdek sy dat sy geen geld het nie.

Dit is waarskynlik steeds so. Maar vir die klein koterie wat sy skryf, is haar gehalte bo verdenking.

[Hierdie resensie word met vriendelike vergunning van Insig geplaas.]

Don MacLennan - Of women and some men (1998)

Don MacLennan. Of women and some men. Firfield Poetry Press, . ISBN 1 875058 16 8.

Resensent: Joan Hambidge

Nou die dag sit ons in die teekamer en gesels oor Gary Larson, daardie onoortroffe, nooit volprese kunstenaar-cum-digter. Kyk, Larson kan 'n skets maak en dit van 'n onderskrif voorsien wat jou vir ewig en altyd bybly. Ogden Nash se Moses!

Soos die wonderbaarlike een van die klein protozoa wat ween op die bed en haar ouers wat troos:”Toemaar, daar is nog baie protozoa in die see!” Of die een van die oubaas wat neffens sy ou koei staan en sê:”Ja, gelukkig het jy nie malkoei-siekte nie”. Die volgende blokkie: Die koei skop haar poot op en sê:”I am Napoleon Bonaparte!”

Gus Ferguson het ook al hierdie humor lieflik vir ons gegee. Die een wat bybly: die mier wat sê dat sy Oupa het vir Eugène Marais geken.

Don MacLennan was verbonde aan Rhodes Universiteit en is 'n bekende digter en toneelskrywer. Sy boek - voorsien van sketse -wil waarskynlik poësie toegankliker maak vir die gewone leser. En 'n letterkunde kan nie net ernstige poësie hê nie. Dit moet, dit moet absoluut ook die  guitige, die speelse en die spulse bemark - of voorwaarde dat dit goed is.

Nou wat is goed wanneer 'n mens sulke gedigte lees? Dit moet kort wees - met 'n stelling wat jou bybly:

Women

Women question

logic and philosophy,

the abstractions men indulge in.

Yet they are quick enough

to spot a contradiction

or a lie.

The truth is their intelligence

is no different from ours -

it just keeps different hours. p. 4

Dit vra dan om saam gelees te word met die gedig “Men”:

We seem ineffectual

compared to women:

we do not ask to be

explored like continents;

do not invite new life;

have no healing power;

cannot make a place;

offer neither mystery

nor grace.     (p. 6)

Soos dikwels die geval met hierdie soort vers waarin Ogden Nash uitmunt, is dat ernstige kwessies op 'n bykans nonchalante manier oorgedra word - soos dat my ma my geleer het hoé om 'n vuur aan te steek, maar nooit vertel het hoe om dit te blus nie. Om hierdie rede is die bestes dan ook die soort gedigte wat 'n “sting in the tail” het, soos “Some women are too good”(p. 12).

Om hierdie rede hou ek nogal “In the orange twilight”(p. 14) waar daar gemeen word dat 'n mens moet leer om lief te hê wanneer jy trou.

“If you loved me

you would marry me”

“If you married me

you would learn to love me”.

Die misterie van die vrou en die man se onvermoë om haar te begryp kom in hierdie gedigte aan bod. Ook lekker skerp is “Portrait of a lady”(p. 20) wat natuurlik (ha, ha) inspeel op Henry James se oer-ernstige roman.

Die bundel sluit af met 'n navrante gedig oor die ouers. Die bundel is voorsien van sketse deur George Coutouvidis wat homself beskryf as 'n “post-modemist”. Dit is waarskynlik 'n boek wat 'n mooi geskenk sal maak. 'n Glimlag gaan ontlok. Dit kan bestel word van Firfield Poetry Press, 30 Firfield Road, Plumstead 7800.

Dit is natuurlik die uitgewershuis van Gus Ferguson wat die Engelse poësie lewend(ig) hou. Sterk gerugte doen die rondte dat ons groot Afrikaanse uitgewershuise voortaan slegs twee bundels per jaar kan publiseer.

Dit beteken dat die Afrikaanse letterkunde 'n letterkunde van bekende name gaan word, omdat nuwe digters in alle waarskynlikheid nie die geleentheid sal kry om 'n deurbraak te maak nie. 

En die twee tydskrifte wat nou onlangs nuwe name daar uit Pretoria vir ons aangebied het, is nog te wankelrig. Waar is die dae toe die Suid-Afrikaanse letterkunde gebruis het met nuwe digters en nie net doof geslaan is met die algehele stilte nie?

[Hierdie resensie word met vriendelike vergunning van Insig geplaas.]

Gerda Saunders - Blessings on the sheep dog (2002)

Gerda Saunders. Blessings on the sheep dog. Southern Methodist University Press, 2002. ISBN: 0 87074 468 2.

Resensent: Joan Hambidge

Gerda Saunders se bundel kortverhale Blessings on the sheep dog dra die stempel van goedkeuring: J.M. Coetzee het dit goed gevind! Dit is dikwels mode om die naam van ‘n bekroonde op ‘n agterflap te plaas. Ons verneem ook dat hierdie teks die Utah Arts Council 1998 Publications Prize verower het.

Me. Saunders is ‘n uitgeweke Suid-Afrikaner en hierdie blik op buite is dus altyd ‘n interessante een: van onthou hoe dit was (sy gee ook erkenning aan haar familie wat van die stories vir haar vertel het) en hoe sy dink dit kon wees. Sy open met ‘n tipies Suid-Afrikaanse gegewe: verhoudings oor die kleurgrens en die uitwerking daarvan binne ‘n konserwatiewe gemeenskap. “A Sudden New City” werk met dit wat die kortverhaal so onderskei van ander genres, te wete sub-teks en die klinkende, opsommende slot. (Selfs waar dit '‘afwesig'’is, werk dit juis omdat die leser dit verwag.)

Waarskynlik is een van die mees verbluffende verhale “My brother can tell” met sy kragtige slot: ‘n jong dogtertjie wat haar boetie ‘red’ en haar bors vir hom gee. Teen die agtergrond van haar waarnemings oor word ‘n verhaal vertel van hoé kinders ‘n lewensveranderende ervaring interpreteer. Die verhaal is sielkundig ryk geskakeerd vertel met genoeg implikasies (soos die houding van ‘n vatterige onderwyser) wat hierdie kind se oorbewuste siening van die dood verklaar.

“Blessings on the sheep dog” is eweneens ‘n briljante verhaal waarin die donker drifte van die psige ondersoek word. En ‘n mens moet hierdie skrywer die kompliment maak: wanneer sy Afrikaanse verwysings gebruik, word dit ‘n integrale deel van die vertelling. Sy begryp die Afrikaanse psige baie goed en in “We’ll get to now later” word die hele geskiedenis rondom Koos Prinsloo se opmerking  in Die hemel help ons oor P.W. Botha vertel.

“The Epistemology of Romantic Despair” is ‘n boeiende analise vol feite. Al die stories in hierdie bundel is goed nagevors. Gelukkig word die wetenskaplike feit nooit ‘n belemmering in die verhaalgang.

“No money for stamps” is soos die reeds genoemde “My brother kan tell” ‘n verhaal wat aanspraak maak op antologisering. Dit is ‘n verhaal wat onder meer Griet skryf ‘n sprokie ook as interteks aktiveer en vertel die komplekse verhaal van ontheemding, liefdesverraad, moederskap en ‘n komplekse relasie tussen vrou en huishulp. Magriet beleef  binne ‘n nuwe ruimte (Amerika) felle emosies oor politieke ongeregtigheid. Ironies genoeg word sy hier ‘n soort huishulp vir skatryk mense en haar verhouding met haar indertydse bediende (en skuld omdat sy haar dogter aan die pas-polisie uitgelewer het) word a-chronologies vertel.

Die afskeidswoorde van Rose was toe sy haar vra om te skryf: “No money for stamps”. Die mitologisering van die huwelik (o.a. kom Lady Di ter sprake as ‘n soort Sneeuwitjie) word hier aan die kaak gestel. Ook presteer hierdie verhaal om van ‘n politieke gegewe iets argetipies te maak: Rose is meer as die bediende. Sy verteenwoordig Magriet se gewete en verlede.

Dit is ‘n bundel wat behendig geskryf is. Dit werk met die donker kant van die menslike psige, met die wete, dat die positiewe ook bestaan. Sy beskryf donker drifte, sy gaan in op die chora van taal (in Kristeva se terme) en ontgin dit wat dikwels buite woorde lê: drome, begeerte na taboe-verhoudings, verliese, melancholie, ontheemding, wanhoop.

In ‘n verhaal word Foucault se siening oor seks weergegee: dat dit die plekke van geheime is en dat dit ook iets verraai van hoe ‘n mens met die werklikheid omgaan. Die skrywer ontgin al hierdie donker geheime waarvan haar karakters dikwels uitgelewer is soos in  die skitterende “Blessings on the sheep dog”.

Boonop ontgin die skrywer Afrikaanse uitdrukkings en idiome. Sy gee ‘n tipies Afrikaanse blik, maar dit word in Engels ‘vertaal’. Sy maak van die verhale iets universeels.En die taalbeheersing is uitmuntend. Sy erken dat die verhale elders ‘gehoor’ is of afgekyk is. Is Afrikaans haar moedertaal, wonder ‘n mens? Dit sal die verhale nog dwingender maak: dat sy buite die landgrense leef en in ‘n tweede taal skryf.

Dit is ‘n boek wat die gehaltemerk van J.M. Coetzee beslis mag dra.

[Hierdie resensie word met vriendelike vergunning van Insig geplaas.]

Phil du Plessis - Woordweer (2004)

Phil du Plessis. Woordweer. Protea Boekehuis, 2004. ISBN 1 86919 070 X.

Resensent: Joan Hambidge

Wat maak ‘n mens met ‘n digter wat in die sewentigerjare alreeds ‘n mindere digter was en op een bundel na, nog nooit werklik poëties oortuig het nie? Die slotvers “Slegte tye vir liriek” word as ‘n stuk kladwerk aangebied en vir my gevoel is dit ‘n ironiese aanduiding van die problem wat hierdie bundel bied. Telkens interessante idees vir ‘n kladboek, ‘n voorstudie, ‘n inval, ‘n idee, maar ‘n vers wat jou bliksem tot diep in jou skoene kon ek nie vind nie. Is dit byvoorbeeld ‘n gedig wat die tegnieke van die digkuns ontgin?

Woordweer

Terwyl ek met my beste Grieks

die woord metafoor

(meta-anderkant, foor-dra)

aan ‘n psigoloog

verduidelik

skuif wolke voor die laatsomer in

en begin die nag

‘n halfuur vroeër.

Die bundel bevat konkrete gedigte, herdigtings en nuwe verse. Ons vind klein ‘brewwe ligmomente’ in “Tussen hakies”en “Onthuising”.

Hier word nie gesing waar gestaan word nie. Onrusbarend dat ‘n digter na soveel dekades nie vorentoe beweeg nie.

[Hierdie resensie word met vriendelike vergunning van Insig geplaas.]