Resensie | Tom Lanoye - Koningin Lear (vertaling deur Antjie Krog, 2019)

Tom Lanoye - Koningin Lear (vertaal & verwerk deur Antjie Krog). Protea Boekhuis, 2019. ISBN  9781485310693

Resensent: Joan Hambidge

Afrikaans het ‘n lang galery van uitmuntende dramaturge: Adam Small, P.G. du Plessis, Pieter Fourie, Bartho Smit, Reza de Wet en ‘n hele boel jong stemme. Die publikasie van Tom Lanoye se Koningin Lear is ‘n belangrike toevoeging tot ons dramaskat. 

Dit is vertaal – en herdig – deur Antjie Krog en so word daar dan aangesluit by die hele vertaalprojek tussen Afrikaans en die Lae lande. Hierdie skitterende toneelstuk sluit aan by die moderne tradisie om Shakespeare vanuit ‘n ander genderperspektief te beskou of om die bekende gegewe te moderniseer. Ethan Hawke vertolk Hamlet in ‘n moderne New Yorkse familiebesigheid in die indrukwekkende film van Michael Almereyda (2000).

Verder terug in die tyd: Roman Polanski se interpretasie van Macbeth.

Dié samewerking tussen Krog en Lanoye is nie die eerste nie. Daar was ook medewerking met Mamma Medea in 2001.

Lanoye se teks word “vry na Shakespeare” aangebied met ‘n motto wat daarop dui dat ons in die tyd is waar alles beheer word deur familie dinastieë. De Montaigne rig die teks vérder met En attendant Godot van Samuel Beckett, Waiting on Godot, ‘n teks wat vir hierdie tyd waarskynlik die grootste rigsnoer is. Absurde eise, korrupsie, self-genoegsaamheid en narcisme kom aan bod. (Met die impak van Steinhoff as 'n subteks.)

Alles wat dus nie deur die karakters uitgespreek is nie, kom ook aan bod (die sogenaamde didaskalia). Die ingangsportaal se marmer en matglastoegangsdeure; wêreldhorlosies en verwysings na panieksituasies: werknemers wat toyi toyi, beursvloere in paniek, klimaatsgeweld (64).

Hoe meer alles verander, hoe meer bly dit dieselfde.

By die lees van hierdie teks – mooi uitgegee met Antoinette Kellerman op die voorblad – is my herbesoek van die teks sterk beïnvloed deur my teaterervaring met Marthinus Basson as die regisseur in die Baxter in Kaapstad. 

Hierdie produksie het weer eens bewys wat ensemble-spel behels: Kellerman as Bettie Lear teenoor Robert Kent, haar regterhand (vertolk deur André Roothman). Haar drie seuns (Greg, Henry, Corneltjie) word goed in beheer gehou deur die twee skoondogters: Connie en Alma. Dan is daar Oleg (die verpleër) en ‘n junkie. Wilhelm van der Walt, Edwin van der Walt en Neels van Jaarsveld het die verskillende fasette van die broederskap weergegee teenoor die oorspronklike teks waar daar dogters is. 

Lanoye ontgin eweneens die idee van familiehaat en hoe daar gevlei en witvoetjie gesoek word ter wille van eiebelang. Die gegewe word gesitueer in megalopolis – voor en na ‘n storm.

En dit word gesinkopeer met binnestorms: die een vrou se kinderloosheid; die ander een kitsch en vol eiewaarde, met Rolanda Marais en Anna-Mart van der Merwe as vertolkers.

Wanneer ‘n mens ‘n teateropvoering beleef, mis jy dikwels belangrike dialoog en skakels. Hierdie teks het die eerste ervaring nog groter gemaak.

So klink Lear op bladsy 130:

Ons giggel, ons pleeg horribale laster

Uit die koerante waar ons onder slaap.

Snags stry ons vir die grap oor besighede!

Wie van die beursbedrieërs sneuwel eerste,

Of wen? Wie is nog in, en wie al uit?

…

En ek die ponzi schemers, the old boys,

The Stellenbosch élite en die Sjinese,

Almal in eb en vloed net aan die maan

Gehoorsaam …

So word alles flink binne ons konteks geplaas met al die slangkuile van bedrog.

Wanneer die Koningin in spanning verkeer, is haar taal op die spits gedryf en dus poëties:

"'n Tumor met die voorkoms van 'n mens, 

 'n pitsweer wat ek met 'n seun verwar ..."

En:

"'n Hond, 'n perd, 'n rot besit 'n lewe.

'n Asem. Jy nie. God dis tog 'n skande!"

Wanneer jy hierdie reëls skandeer, is die sluimerende woede sigbaar.

Lanoye en Krog herposisioneer Shakespeare. In die vertaling word die teks "huis toe gebring" in die vertaalkenner Lawrence Venuti se terme, omdat dit aards is en vol verwysings na ons hier-en-nou. Soos die akteurs se vertolkings ensemblespel weergegee het, is hier 'n vennootskap tussen Krog en Lanoye. 

Sowel Krog as Lanoye is vreesloos (vir sommige mense grensoorskrydend). In die produksie weet Marthinus Basson ook hoe om dit reg te vertolk. Hy het immers Breytenbach se werk geregisseer.

Die ondersoek van waansin en demensie en die afbraak van taal is imposant. En kyk hoe word die "fool" in die oorpronklike teks nou 'n nuwe raadgewer.

George Bernard Shaw het glo gemeen dat King Lear die grootste tragedie is wat die meester geskryf het. Met Koningin Lear in Afrikaans het ons ‘n teks waar twee kreatiewe talente die teks toe-eien en nuut maak. 

Nuwe wyn in ou vate.

(Hierdie resensie word geplaas met vriendelike vergunning van Beeld)

Resensie | Koningin Lear (2019)

Tom Lanoye se stuk (vertaal en gekontekstualiseer deur Antjie Krog), met die uitstaande regisseur Marthinus Basson, is 'n komplekse, briljante teaterervaring. Dit ontstig en boei om verskeie redes.

Die herwerking van Shakespeare se King Lear word 'n stereoskopiese ervaring van 'n teks verplaas na Vlaams en Afrikaans bekend aan vertalings. Die magspanninge in die oorspronklike drama word na hierdie land verplant met verwysings na Steinhoff. Op die televisieskerm bó – wat die storie vorentoe dryf – is Julius Malema en tornado's in Miami. Eers stilte: geboue in New York wat dan al hoe meer spannend en verwoestend raak. Die storm en oorlog in die oorspronklike teks word so geaktiveer.

'n Gesprek met 'n seun in die Ooste vind plaas op Skype. Daar is selfone. So behalwe vir die vertaling/verwerking wat alreeds stereoskopies in aanbod is, vind ons ook moderne tegnologie wat elke gesprek verder kompliseer.

George Steiner het in The death of tragedy (1961) geskryf dat in King Lear "the weight of the suffering lies in the prose." Hy wys op die verskillende taaldimensies in die stuk; iets wat sowel Lanoye as Krog ópvang.

Verder ruil Lanoye die gegewe om en maak hy van die magsbasis 'n genderkwessie. Ons het nou 'n Koningin Lear, 'n matriarg, vertolk deur Antoinette Kellerman wat haar register volledig bestryk. Eers as die beheerder van haar kinders en welvaart; dan as 'n verloederde persoon wat psigiese beheer verloor. Die waansin – so bekend aan vele Shakespeare dramas – word hier ondersoek. Die klere verander. Eers korporatiewe drag; dan slaapklere, 'n deursigtige rokkie ...

Van hakkies na plakkies. En 'n kapsel wat maller en deurmekaarder raak.

Kellerman word ondersteun deur mede-spelers: die twee skoondogters (vertolk deur Rolanda Marais en Anna-Mart van der Merwe) se klere verraai ook hul innerlikes. (Alison Lurie wys immers hierna in The language of clothes (1981) dat klere 'n persoon opsom). Roland Marais is spoggerig geklee en Anna-Mart van der Merwe dra blink, uitspattige klere. Hul aksente verraai ook hul stand en wanneer Marais brry, is sy weerloos in die rusie oor kinderloosheid en die jaloesie tussen die skoonsusters. Van der Merwe is skitterend in haar vertolking van 'n dom, manipulerende vrou. Die matriarg noem hulle pofadders.

Want die matriarg wat haar naam wil afdruk op aandele, beheer haar kinders met afpersing. Die emosionele geweld in hierdie familie-romanse word 'n tragedie met die waansin en dood van 'n kind.

André Roothman se transformasie van raadgewer tot blinde man simboliseer wat in hierdie drama gebeur. Sy liggaamsbeheer is oortuigend. Kyk hoe staan hy eers ... Neels van Jaarsveld bewys weer vierkantig hoé veelsydig hy is. In sy benepe blou pak klere probeer hy sy broers troef: Wilhelm van der Walt en Edwin van der Walt wat puik is in hul vertolkings. Matthew Stuurman praat Engels en Afrikaans – om die spieëlaspek van vertaling verder te beklemtoon. Edwin van der Walt (as Cornald) ruk aan die hart wanneer hy 'n vertrapte, verslaafde vertolk.

'n Mens sou ook oor die musiek kon skryf wat verder die dramatiek van alles beklemtoon. Die naaktheid en sekstoneel is goed ingebed. Basson is 'n ou hand. Hy weet presies hoé om die grensoorskrydende te navigeer.

Die gehoor het dikwels gelag vir die taal wat skerp, beeldend en selfs vuig is. Nou ja, lag is 'n komplekse emosie.

In die eerste helfte van die drieuurlange produksie word die sleutels gegee wat die kyker in die tweede helte sien ontplof. Van klein besigheid tot sakeryk. Lojaliteite wat geeïs word met 'n jongste broer wat nie wil saamspeel nie. Familietwis en hebsug.

Hierdie teks is 'n hérverbeelding van die oorspronklike soos Michael Almereyda se Hamlet (2000) met Ethan Hawke.

Harold Bloom het insigryk geskryf oor King Lear wat hy as meer ironies as Hamlet beskou het in sy studie oor hierdie drama in Lear: The great image of authority (2018).

Kyk wat gebeur in hierdie drama met Cordelia, Goneril en Regan ... en kyk hoe die props verwyder word deur behendige teaterlui.

En Elizabeth Lear se jambes oortuig: “'n Tumor met die voorkoms van 'n mens, / 'n pitsweer wat ek met 'n seun verwar ...”

Hugo Theart het dit as opdragstuk opgevoer vir die 25e bestaansjaar van die KKNK en so 'n man moet eweneens die eer kry.

Teater uit die boonste rakke.

© Joan Hambidge  

Tom Lanoye - Sprakeloos (2011)

Tom Lanoye. Sprakeloos. Protea, 2011. Vertaling deur Daniel Hugo.

Resensent: Joan Hambidge

Sprakeloos van Tom Lanoye, uitstekend vertaal deur Daniel Hugo, handel oor die moeder van die skrywer, Lanoye wat weens beroerte haar spraak verloor. Die boek is egter meer as dit. Dit word ’n komplekse analise van gesinslewe, ‘n verslag van coming out, en veral, ‘n rapport van hoe die skrywer Lanoye opereer. Ek gebruik die woorde met opset: alles is vir hom ‘n vertoning en in die spore van die moeder, ‘n amateur-aktrise, word die leser aan die keel gegryp in ‘n eerlik-onthullende fiksionele outobiografie van hierdie Vlaamse suksesverhaal. Die leser word van meet af aan gewaarsku om die boek opsy te skuif as dit hom/haar nie behaag nie. En ‘n belangrike interteks is Sarabaya Johnny waardeur die vervleggings van ambivalensie, liefde en haat, vertel word.

Surabaya Johnny. Is it really the end?
SurabayaJohnny. Will the hurt ever mend?
Surabaya Johnny. Oh, I burn at your touch.
You got no heart, Johnny, but oh, I love you,
I love you, I love you so much.


Ek lees Sprakeloos veral as ‘n verslag van die skryfproses. Lanoye neem o.a. standpunt in teen die siening dat “less is more”. Nee, deklameer hy, die ware skrywer wil meer onthul en word eintlik eers ware skrywer as hy die ware vertelling laat voortrol. Proust se moeder moes eers sterf alvorens hy sy magnum opus kon skep. Dit is dan waarskynlik ‘n teks wat die skrywer na die dood van die moeder in al sy veelkantigheid kon vertel. Sonder skroom; ook die embarasserende oomblikke wanneer ‘n doek omgeruil word of die moeder se manipulerende persoonlikheid (sy herinner graag dat die skrywer sy talent aan hule te wyte het of sal by een van haar shows hom by die naam noem).

Die moeder, ‘n amateuraktrise, se invloed word op die skrywer gekarteer. Moedertaal en optredes en diegene wat Lanoye al sien (en hoor) voorlees het, sal die teatraliteit nou beter begryp. Hierteenoor staan die vader, die slagter (hy is ook al bekend aan lesers) as haar teenspeler.

Die leser word van meet af aan medepligtige van hierdie verhaal, wat jou laat lag en huil. Dit is ‘n relaas van ‘n beroerte, word die leser sommer dadelik meegedeel. Die moeder het eers haar spraak verloor, toe haar waardigheid en uiteindelik haar hartklop. Die moeder is vertolker en liefhebber van die gesproke woord. Die seun is skrywer én ‘n voordragkunstenaar uit eie reg. Humor word dikwels ingespan om die ellende te versag – soos die moeder ook uiteindelik doen wanneer sy ander oues naboots in passasies wat jy nooit sal vergeet nie.

Koop iets anders, leen iets anders, steel iets anders, waarsku die verteller (soos in If on a winter’s night a traveller) as jy nie hou van hierdie soort boek wat sowel ‘n klaagsang as ‘n betreding van privaatheid is, of wat mense dan mag dink dit is. Dit is waarskynlik ook nie ‘n roman in die konvensionele sin van die woord nie, word ons verder meegedeel; dit gaan immers oor die lewe self.

En op hierdie speelse wyse word al die kaarte op die tafel geplaas en word die storie in verskillende hofies of afdelings aangebied, soos “hy (of: die verhaal van die verhaal)”, “sy (of: stomgeslaan), “ek (of: en wat nou)”.

Sprakeloos is ‘n dubbelverhaal op verskillende vlakke: moeder en seun, maar ook Vlaams en Afrikaans. Daniel Hugo se behendige vertelling maak van hierdie roman ‘n besondere leeservaring. Dit is die soort roman wat jy wens nooit wil ophou nie. Jy lees dit en dikwels moet jy dit vir ‘n ruk laat weens die aanslag op jou sinne, jou verbeelding en veral jou gemoed. Uiteindelik laat dit jou sprakeloos oor die eerlikheid en talent van hierdie skrywer.

Alle dank aan Protea vir die vertaling.

[Hierdie resensie word afgedruk met vriendelike vergunning van Fine Music Radio & die resensent.]