Resensie | Peter Anderson - Night Transit | Dryad Press, 2023

Peter Anderson - Night Transit. Dryad Press, 2023. 

Resensent: Joan Hambidge

I  Vooraf

Peter Anderson is tereg ‘n bekroonde én gerekende digter. Die Thomas Pringle- en die Sanlam-pryse is aan hom toegeken. Sy vorige bundels heet Litany Bird, Foundling’s Island en In a Free State: A Music.

 

Vanaf sy debuut in 2000 het hy die landskap van die digkuns verryk. Sy gedigte dra ryk verwysings vir die leser wat die tegelykertydsaspek van hierdie gedigte begryp: voëls en sterre. Larwes en seediere soos die krill of dugong. Reise oorsee of na die Oos-Kaap. Rome teenoor België. Die Rwenzori gebergtes. Kareedouw versus die Witwatersrand.

 

Catullus teenoor Coleridge. Suid-Afrikaanse geskiedenis teenoor die groter geskiedenis. Karl Marx versus die bevryding in vele lande …

 

Herinneringsreise en reise in die geskiedenis terug en verskillende tale word ook aan bod gebring: Xhosa, Afrikaans, Iers, Italiaans, Latyn …

 

Stilte teenoor geraas.

 

Die geskiedenis van die hede soos die verwydering (en verbranding) van skildery by UCT (“Take Art (Burning the Pictures)”) teenoor die Kristallnacht. Die figuur Heinz Guderian word eweneens betrek waar hy Tolstoi se landgoed beset het tydens die WOII.

 

Hierdie omstrede generaal word ook onthou vir sy memoir geskryf ná die oorlog.

 

Kolonies en gedekoloniseerde ruimtes (soos Maputo).

 

And My Heart, Maputo

Nights almost pass while the bay
fails again, the pipes chafe, the sewers
smirch the air and we climb
up through leagues of breath but never
breach, and somehow sleep.

(…)

(76)

 

Orals is daar beweging want die titel Night Transit aktiveer die begrip in transit teenoor situ.

 

 

II  Die digter as akrobaat

 

Die tegniese beheer van die digter is opvallend. Soos in die vers “Cutting” (87) waar die mes as geskenk van die geliefde vriend die “cutting edge” van hierdie digter se werkswyse illustreer.

 

Die mes – waarvoor hy betaal hy sodat hy nie in die skuld by die vriend sal wees nie – is ironies genoeg die simbool van húl vriendskap. Vol aanpaksels en die woord ligeen waarsku die leser dat die vriend oorlede is.

 

“Quagga Foal” (66 – 68) is klein wyshede oor die Suid-Afrikaanse museum, iewers tussen die haikoe en die Taoïstiese wyshede te vinde in die Tao Te Ching. Met ‘n kopknik na Ezra Pound.

 

10

In the species of the dead. We are

scarce alive, we are the smallest dust,

and though the stats are stacked in strata

(67)

 

“Deposition of Marsyas” (44) speel met die sonnetvorm (selfs genommer) en word opsetlik ‘n mislukte een.

 

3. My music cut both ways.

 

Daar is kodas en selfs ‘n skitter prosagedig “The Nativity” (31).

 

Die klankmatige aspek van hierdie bundel is eweneens opvallend.

 

 

III  Fokalisasie

 

“Equator” (55) is ‘n sentrale vers waar al die temas van die bundel saamgesnoer word: die kykende, ervarende digter teenoor die twee vroue wat stap na Lesotho.

 

Die reiservaring en die gevoel (via Auden) dat die digkuns niks verander nie. Hierom dat die gedigte vir die afstandelike geliefde (van wie hy nooit weer sal hoor nie) op die piazza gelaat word. Dit speel terug op die gedigte oor Catullus en sy geliefde Lesbia: odi et amo (“On the Beaks of Finches”, 29).

 

Die liefdesverse is boeiend – soms met die werklike geliefde; ander kere afwesig. Die groot liefdesverhouding in hierdie bundel is met taal. Die soeke na die perfekte, afgemete woord wat die leser dwing na woordeboeke om sinonieme (en antonieme) op te soek, is tersaaklik.

 

 

IV  Opperman en verder terug …

 

William Shakespeare:

 

It's not in the stars to hold our destiny but in ourselves …

D.J. Opperman: Negester oor Ninevé (1947) 

 

Jungiaanse sinchronisiteit in hierdie bundel is opvallend: Johann de Lange se Die meeste sterre is lankal dood (2020); Joan Hambidge Nomadiese sterre (2021); Linda Ann Strang Star Reverse (2023) bewys Jung reg. Waarom is digters tans so geobsedeer met die sterre? Dalk ‘n soeke na primordiale waarhede?

 

In die vyfde afdeling word dit voltrek in “Little Poem of the Hare and the Stars” (103):

 

Under an astonishment of stars,

as a hare leaves its form, so

stood the matter: desire, of yours -

 

In die afskeidsvers vir sy vriend Stephen Watson wat “Skies” (88) heet, sluit die vers:

The cormorants whittle each other’s necks

to love-spoons. Planets begin their thing. 

 

Die voorblad van Hanien Conradie heet dan ook Die Hart van Dagbreek en die agterplat: Tankwa Dawn begelei binne met Die Groot Verlange en Silence Behind the Sound.

 

Alles temas in Anderson se bundel wat hierdie kunstenaar ook vertolk. Haar kunswerke is uit 2021.

 

 

V  Die digter as sterrewiggelaar

 

Veral, soos reeds vermeld, is die primordialiteit van hierdie bundel uitsonderlik. Klippe word ‘n soort tarok wat die leser begelei om dieper betekenissse te vind. In “Llanelieu” (94) in Powys,  Wallis aktiveer die Keltiese wêreld. Iets oers word geaktiveer, want kerke is gestig in die 13e eeu. En Wallies, die Keltiese taal, word ook ingebed in hierdie komplekse gedig.

 

Tale oorleef soos klippe en graniet.

 

Onvermydelik aktiveer hierdie gedig Opperman se gedigte soos “Dennebol”. 

 

‘n Gedig waarin premonisie, die geskiedenis en verskillende vlakke van bestaan saamgesnoer word in een verbluffende gedig.

 

 

VI  Die politieke dimensie soos Fredric Jameson dit artikuleer in The political unconscious (1981)

 

Dit word na vore gebring in “Take Art (Burning the Pictures)” (50) rondom die omstredenheid van kuns wat verwyder moes word (en selfs verbrand is) by UCT. Hierteenoor die sterk gedig:”The War of Makhanda” (61).

 

Maar politiek het kompleks geraak, anders as in die struggle-jare toe vyand gedefinieer was as die Vyand. 

 

 

VII  Die sintuiglike digter

 

Die digter gee  vir ons ‘n ryke wêreld van insekte en plante en oerdiere (krille en die dugong) en seediere.

 

Te midde van slim, ingebedde verwysings – ek dink hier veral aan Coleridge en waarskynlik ook Seamus Heaney – is die gedigte op ‘n eerste vlak genietlik juis omdat die digter op die musikaliteit van die digkuns fokus.

 

 

VIII  Liminaliteite

 

Dit is ‘n bundel van oorgange, letterlik van een epog na ‘n ander, een digterlike konvensie na ‘n volgende. Besoeke van die dooies (in herinnering). Sterre. Equinox. Tydsones. Littorale ruimtes. Landskappe wat verskil (en ooreenstem). Handtekeninge van stiltes …

 

 

IX Derrida / Lacan

 

Hierdie leser lees ook die snit (cut) raak teenoor (of dalk weens) die asperiteit van die onbewuste. Die onbewuste wat sig laat geld (dwingend) in drome en in gedigte. (Die gedig as cicatrice of litteken.)

 

Of die Derrideaanse grammé (teken) en die verskil tussen spraak en skrif soos hy dit poneer in Of Grammatology (1976).

 

In verskeie gedigte is die snit (cut) opvallend. Die sogenaamde split-subject.

 

Ons kan ons-self nie sien nie – hierom die méconnaissance van die self.

 

In nabootsing lê ook méconnaissance opgesluit en die self se belewenis van sigself as brokstukke. Lacan onderskei tussen die verbeelde (imaginaire), simboliese (symbolique) en die reële (réel) wat deur die sinthome ('n begrip wat inspeel op simptoom, Sint Thomas en saint, oftewel heilige) verbind word. Die drie vlakke konstitueer betekenis, te wete die pre-linguistiese of verbeelde fase wat beweeg na die simboliese fase.

 

In die knoop (knot) van psigose of neurose word die pre-linguistiese, simboliese en die reële saamgeknoop. 

 

Lacan verwys ook na die manqué à être wat aan die basis van betekenisgewing lê, die gevoel dat iets ontbreek en hierom moet die ego altyd uitbeweeg en na sin soek buite sigself. Die ego egter is vasgevang in 'n doolhof van spieëls oftewel méconnaissance. 

 

(So het hierdie leser indertyd, in 2000, hieroor geteoretiseer. )

 

Maar die gedig verklap wel iets van ons aard. Net soos die leser eweneens iets weggee van lees as ‘n kwanderie.

Ewig onseker.

 

X Ten Slotte

 

‘n Manjifieke bundel wat sowel met die kop as die hart smokkel. En jou terugneem na woorde. 

Die gedigte gee stadig hul geheime prys soos ‘n mens ‘n Spaanse artisjok afskil …

 

 

Bronne:

 

Derrida, Jacques. 1976. Of Grammatology. Vertaal deur Gayatri Chakravorty Spivak. Baltimore. Johns Hopkins University Press.

Derrida, Jacques. 1978. Writing and difference. Vertaal deur Alan Bass. Londen: Routledge & Kegan Paul.

 

Hambidge, Joan. 2000.  Gender-konstruksies in die Afrikaanse letterkunde: ‘n Ondersoek in kultuurstudies, literêre teorie en kreatiewe skryfwerk. UCT: PhD.

 

Lacan, Jacques. 1966/1977. Écrits. Vertaal deur Alan Sheridan. Londen: Tavistock 

Lacan, Jacques. 1973/1977. The four fundamental concepts of psycho-analysis. Vertaal deur Alan Sheridan. Londen: Penguin. 

 

 

 

 

Resensie | Simon van Schalkwyk - Transcontinental delay | Dryad Press, 2021

Simon van Schalkwyk - Trans- continental delay. Dryad Press, 2021 

Resensent: Joan Hambidge

 

'n Transkontinentale benadering tot letterkunde is tans aan die orde van die dag. Die moderne mens het weens internetverbindings en snelreise die hele wêreld anders begin benader. Grense het vervaag en selfs nou tydens hierdie tyd van inperking leef ons verby die eens bekende bakens of grense. Literatuurteoretici wys daarop hoé skrywers in 'n metamodernistiese tydvak anders na bekende domeine kyk; verby die bekende nasionalistiese grense na die transkontinentale dimensie beweeg. Niks staan meer vas nie en word "floating points".

 

Hierom word tyd ook 'n belangrike rigtingwyser in gedigte: vertraging, tydsones wat verskil en hier versus die verlede. Van die suide waar hy gebore en getoë is tot ander windstreke soos beskryf in "West Country" waar Bristol se koue teenoor die Kaapse wind geplaas word. Die verskillende latitudes word werklik en via boeke beskryf. Buenos Aires, die Andes, Bolivië, Turkye is ook hier in die reisherinneringe.

 

Kunstenaars soos Irma Stern en De Chirico word kodes vir 'n wêreldbeskrywing. Die politiek van die dag en die veranderinge word in "#Fallism" betrek teenoor die ellendes in Turkye wat steeds duur ("Atatürk").

 

In hierdie aanskoulike en vir my aangrypende debuut wat Transcontinental Delay heet, lewer die digter en akademikus Simon van Schalkwyk verslag van hoe hy die wêreld sien. 

 

In die gedig "Transcontinental Delay" skryf hy:

....

 

Talk to me about latency. Tell me—

ignore the transcontinental delay.

I will wait for your mouth to arrive at my ear,

 

listening, in the meantime, to the meantime—

listening in, waiting for your voice to traverse

continents, via cables, undersea. This is the cost

of arrival—money for a few minutes of air.

 

(40)

Delay beteken ook vertraging en in hierdie bundel is daar dan ook 'n terugkyk na die verlede én die digters wat 'n bepalende invloed op sy lewe gehad soos Ezra Pound, Czesław Miłosz, Stephen Watson, Robert Lowell, Cafavy, Frank O' Hara, John Ashbery,  P.A. Anderson. Ook ongenoemdes dalk soos Derek Walcott. 

Yevtushenko praat deur sy gedigte wat die digter in 'n boekwinkel optel. Al het hy die Neva of Seine gesien nie, kan hy dit verbeeld in 'n gedig.

 

In die slotvers "Skogsägarna Mellanskog ek För" (74) lees ons:

 

Lacking sense, having nothing to do but wait,

I left the Hotel Clarion and walked

 

down, to the Fyris, crossing the footbridge

near the ice-cream stand, and turning down,

 

like an apostrophe, toward the Stadsrädgården.

 

(...)

 

Die apostroof is hier 'n belangrike rigtingwyser, omdat dit verwys na die taalsisteem en Fanie Olivier se gelyknamige bundel Apostroof (2010) oproep vir hierdie leser.

 

Die apostroof, volgens Alex Preminger (red.) se klassieke ensiklopedie, is ‘n stylfiguur waarin die afwesige persoon aangespreek word. Ons vind hierdie aanspreekvorm – wat sterk verband hou met personifikasie – dikwels by Shakespeare met die Oh! Of in ander tekste met die versugting (A!). Die apostroof (‘) is ook waar letters weggelaat word: ‘n in Afrikaans vir een, ensomeer. 

Die afwesige persone is hier veral digters - lewend en dood - waarmee die digter in gesprek tree. Ook die vader en familieherinneringe word beskryf.

 

 

II

 

Die subtiele spel tussen hede en verlede word uitstekend gekallibreer in die gedigte. Daar is sowel intellektuele as emosionele verse. Hauntology, situationism, psychogeographical mapping is belangrike kodes vir die bundel se begrip. Hauntology (Dwerrida se neologisme vir haunting en ontology) soos beskryf in Spectres of Marx (1993) is van die intellektuele kodes vir die oopmaak van die bundel. Situationism impliseer dat die omgewing 'n groot impak het op jou gedrag. Vreemde landskappe verander die digter se sienswyse telkens. "Latchkey" werk met kaarte ("mapping").

 

Verskillende tegnieke en vorme word aangebied soos die prosagedig (soos "Future Scenarios") teenoor kort liriese verse. Daar is ook "found poetry", gedigte wat werk met rympatrone en strofebou. Elegiese of treurverse teenoor ars poeticas word hier aangebied. Ook die "eclogue" (pastorale vers) vind ons hier.

 

 

III

 

In 'n beeldvers "Imago" word die wandelende Jood geaktiveer en die Vervremdung van Kafka. Die Unheimliches (van Freud) 

word sterk verbeeld.

 

Imago

 

~ for Sophy Kohler

 

You were neither cockroach nor Mistkäfer

but a beetle with wings beneath the shell.

Kafka called you ungeheures Ungeziefer

and though he once referred to you as Insekt,

he said you were not to be depicted,

meaning that no image should distract

from your essential lack of clarity.

Fitting, then, that you should be lost

 

somewhere between tongues: vermin, bug,

both miss the mark; you were the unclear,

the guest, the traveler roaming from house to house;

eternal stranger, rumour, Wandering Jew.

Unsurprising, then, that you were not surprised

by your Verwandlung: Immer unheimlich, du.

(54)

 

Stephen Watson was die mentor en deur hom word daar na ander digters verwys en veral Cafavy se "Ithaka", daardie aangrypende reisvers, is hier ingebed saam met Miłosz, 'n digter oor wie Watson geskryf het.

 

Saudades

 

~ in memory of Stephen Watson

 

Long after the sun descends (once more)

to the level of those stone pines, set askew

 

along the black ridge of the Old Mule path,

I lean in to read the sulcalised spines

 

of books in your lost library: Watermark,

Calligrammes and Elegy for the Departure.

 

The sea-wind withers, and I light the lamps,

staring out from the darksome sea-deck

 

and across the windblown bay, staring out

as far as Seal Island. You look, you once said,

 

like a refugee. I still remember.

Now, I set a flame to the hearth, uncork

 

the Flagstone and, with bread and cheese,

begin to read: Mr Cogito

 

still sends reports from his besieged city;

in late afternoon bedrooms and cafés,

 

empty but for saudade, Cavafy holds

a straw hat at an angle to his melancholy;

 

and, elsewhere, Miłosz remembers Wilnow

in alexandrines, very much like yours.

 

In the end, each letter is an entry

or an envoi in some other writer’s diary.

 

(56, 57)

 

 

IV

 

Die opposisie tussen die Komorebi en Saudade is eweens opvallend. Die komorebi is 'n Japannese beginsel wat wys op die lig op blare wanneer die sonlig deur die bome skyn. Dit impliseer ook 'n melancholiese of nostalgiese verlange na ruimtes of mense wat ver van jou af staan. In hierdei bundel wat dikwels vanuit die vreemde terugkyk is hierdie gevoel opvallend in die gedigte.  Dit is dan uiteraard ook 'n "transcontinental delay", 'n gevoel ervaar op 'n vreemde plek wat die bekende aktiveer. Nostalgie is by uitnemendheid dikwels ook 'n verlange na iets wat nooit werklik bestaan het nie ...

 

Hierteenoor die Portugese begrip van Saudade - eweneens 'n diep melancholiese gevoel, maar dikwels is dit iets bittersoet. 

 

Die spanning tussen 'n Oosterse en Westerse gevoel is belangrik vir die bundel se aanslag, omdat die digter verskillende ruimtes in die werklikheid en in die verbeelding betree.

 

Hierdie bundel het met my gepraat, diep gepraat en hierdie gedig is dan vir die digter:

Komorebi

 

Tussen lig en donkerte

op die sinkansen na 'n futon

tussen Tokio en Nagasaki

 

verloor 'n pen my

tel tankas en haikoes op

bloeisels in Kioto

 

by die vele tempels

onthou ek nou 

dat dié heilige stad

 

tsoenami's, aardbewings, 

atoombomme,

oorleef het.

 

In die woorde van die digter doen hierdie bundel die volgende:

 

I flick my cigarette—presto—the snow ignites, and a small

flame burns luminous emerald, like foxfire.

 

Die bundel is 'n tableau vivant wat inspireer en ontroer. 'n Uitsonderlike debuut.

Resensie | Kobus Moolman – The mountain behind the house | Dryad Press, 2020

Kobus Moolman – The mountain behind the house. Dryad Press, 2020. ISBN 978 1 990961977

 

Resensent: Joan Hambidge

 

I

 

Op die agterblad van die veel bekroonde Kobus Moolman se jongste digbundel The mountain behind the house verwys Kelwyn Sole tereg na die "sparse, controlled style". Die gedigte is oënskynlik "oop" en "eenvoudig", maar onder draai die duiwels rond.

 

The mountain behind the house is 'n bundel wat hierdie leser emosioneel getref het. In die vierde afdeling ("Mother") word 'n pynlike verslag van die moeder ('n moeder; alle moeders dus) gegee. Hierdie vrou is misken deur die gemeenskap en die enigste prys wat sy ooit gewen het was die "badge for best bandage technique". Waarskynlik eindig haar lewe in demensie wanneer ons lees dat die oë "filled with so much smoke" dit aktiveer.

 

Op 'n subtiele wyse word 'n ongeleefde lewe karteer, 'n vrou wat vroeg moes skool verlaat in 'n tyd toe mans geleenthede gehad het en vroue nie. Hierom werk sy in haar ouers se vis en tjips-winkeltjie in Port Alfred. Genderkommentaar op die lot van vroue.

 

Ek begin met hierdie afdeling, omdat hierdie bundel met 'n sirkelgang werk. Verse kan jy telkens weer anders lees. Die digter dwing 'n mens telkens terug van agter na voor.

 

 

II

 

Die titel en voorblad waarsku die leser dat jy moet fynkyk. Hierdie pragtige voorblad – gestroop, spaars, essensieel – aktiveer die skilderkuns van Adriaan van Zyl waar die landskap in sy leegheid 'n boodskap oordra. Die landskap as die vertolker van stiltes.

 

En hier is daar dan ook 'n gedig "Filing cabinet" opgedra aan die skilder Andries Gouws waarin "the sharp diagram of silence" beskryf word. Dit is na aanleiding van "Metal Cabinet, Laundry". Gouws se skilderye is meditasies - en hierdie bundel is eweneens meditatief in sy onderbou.

Moolman gebruik ook personifikasie om deure 'n stem te gee. Die deur met die onversadigbare begeerte "for dressing up in human attributes". In "The tongue" is daar 'n spel tussen stilte en taal. Die paradoks van die digkuns is immers om stilte oop te skryf of voor te stel in konkrete beelde.

 

In afdeling VI vind ons een gedig: "Bone" en afdeling VII gee vir die leser 'n duidelike leidraad: tracing paper.

Iets wat jy aftrek – dit aktiveer Jacques Derrida se absence/presence. Trace / grammé plaas ons direk in Derrida se Of Grammatology. Die vertaling van Spivak is weer geraadpleeg (Johns Hopkins, Baltimore, 1976) om iets van die spel van uitgestelde betekenis te begryp.

 

Moolman laat vele spore vir natrek of weer beskou. Uitgestelde betekenis(se) is waarin hy uitmunt. Die leser word telkens uitgedaag om 'n gedig weer te lees soos die foto op die omslag. Waar presies staan daardie huis? Kyk na die krake op die foto wat met die agterblad saam bekyk moet word: hier is die berg vérder afgeneem en die pad na die huis meer sigbaar.

 

Ons vind talle paradokse hier: die "sound of leaves" klink soos "bricks tossed":

 

how much the sound of leaves

is like bricks being tossed

up to the second storey,

where the loud light lives.

 

In afdeling III word vreemde ruimtes verken en 'n road trip deur gemaak deur Suid-Afrika. Die kode is Basho. Die sub-titel haibun:

 

Haibun (俳文, literally, haikai writings) is a prosimetric literary form originating in Japan, combining prose and haiku. The range of haibun is broad and frequently includes autobiography, diary, essay, prose poem, short story and travel journal.

2

 

Alone, a farmhouse

appears out of the dawn –

a bird's white wing.

 

Met die onderskrif: Bethlehem / Winburg / Brandfort

 

(Daar word ook politieke verwysings gemaak na Winnie Mandela en hartgrypende verse oor armoede en ellende soos "Little girl".) En vele ander politieke werklikhede word weergegee.

 

In VIII – Aubade – word die oggendlied aan die einde van die bundel geplaas. Hier is daar dan 'n duidelike spirituele inkering, 'n nuwe blik op alles ...

 

Aubade

 

The sky is burned ahead of them.

All the trees have fallen flat.

The moon is late. And will be losing.

Wind is predicted for the streetlights.

 

They might be lying together catching their breath.

They might be dressing silently, filling

their eyes for the long drought ahead.

Or none of these. Only birds

whispering amongst the leaves of grieving.

 

The road is empty ahead of them.

The sidewalks are solitary again.

Silence has the howl of skin

shocked by separation.

 

 

III

 

Dit is 'n besonderse digterskap en hierdie leser was destyds op die paneel wat die Ingrid Jonker-prys aan hom besorg het. Ondertussen het hy sy talent veelvoudig bewys. Hy skryf oor genderpolitiek, die politiek van die land en oor verwonde mense.

Resensie | Tony Ullyatt – River Willows | Dryad Press, 2020

Tony Ullyatt – River Willows. Dryad Press, 2020. ISBN 978 19909 83269

Resensent: Joan Hambidge

 

Tony Ullyatt se River Willows dra die sub-titel: Senryū from lockdown. Tydens die pandemie het die digter elke dag só 'n vers geskryf en na 83 dae was daar 111 gedigte. Ullyatt is 'n uitstekende digter wat in hierdie klein bundel die verlies van sy vrou, die digter Gisela Ullyatt, en die aftakeling wat siekte veroorsaak het, waarneem en opskryf.

 

Dis treurverse. Maar terselfdertyd vind ons hier 'n ervaring van die oomblik 'n besinning oor die verganklikheid van alles en die vreugde van die natuur.

 

Day 55

 

a gaggle of birds

quite lovely to listen to

and envy as well

 

In Dag 24 tree hy in gesprek met Bashõ, die meester van die Japannese kort vers.

 

Die gedigte registreer en navigeer die teenstrydige emosies tydens hierdie periode van onsekerheid en onrus. Hierdie digvorm word die menslike haiku genoem teenoor die tradisionele haiku wat die natuur of seisoene beskryf. Dit word altyd in die presens weergegee in reëls met 5/7/5 sillabes wat nie rym nie (How to Write Senryu Poems/ Understanding the Senryu Form - 2020 - MasterClass. Besoek 27 Oktober 2020).

Dit was Opperman wat opgemerk het dat mense tydens emosionele stres in kort sinne praat.

 

Die impak van hierdie pandemie op die digkuns word reeds op verskeie plekke geregistreer. Op Versindaba word digters genooi om verse oor hierdie tyd van inperking te plaas.

 

Digters tree in gesprek met mekaar, dit weet ons maar alte goed; (on)bewustelik en kollektief. Ullyatt se uitsonderlike bundeltjie moet saamgelees word met Johann de Lange se Duimnaelsketse wat by Naledi verskyn het.

 

Kwatryne waar die lewe in oënskou geneem word soos in hierdie een:

 

Epifanie

 

Die wond is die mond

wat die lied bevry;

die keep is 'n streep

soos die vloedgety.

 

En hierdie een:

 

Genade

 

Genade is 'n bitter drank,

'n rare aangekweekte smaak.

Bitter vir wie dit moet ontvang,

& vir wie dit gee soet soos dank.

 

Beide digters gee nie net besinnings oor die lewe weer nie, maar ontleed ook al digtende die betekenis van skryf en die plek van digkuns in 'n tyd van nood. Uit noodweer, skryf De Lange 'n palinode:

 

Die woord is bitter

 

Die woord is bitter

maar ek moet dit spreek:

Die ster in die vleidam skitter,

& die skaar wil nie kleigrond breek.

 

 

In Day 58 skryf Ullyatt:

 

eighty senryū

fifty-eight days of constraint:

quality wavers

 

in 'n soort meta-besinning van hoe die digter steeds aandag moet gee aan die vorm en die gehalte wat steeds die eis vir 'n digter bly.

 

By sowel Ullyatt en De Lange is daar 'n obsessie met die tydelikheid en die vervlietenheid van alles. “poetry has one subject, impermanence”, lees die motto van AR Ammons voor in Ullyatt se boek.

 

Day 40

 

the hospital’ts like

an airport departures lounge

you travel alone

 

De Lange herinner ons aan die Franse spreuk:

 

'n Doodshemp het nie sakke nie

 

'n Doodshemp het nie sakke nie,

dis 'n slaaphemp sonder slaap.

Daar's niks wat jy saam kan vat,

om jou heenreis ligter te maak.

 

 

Day 78

 

the place we start from

and the place we arrive at

may not be our choice

 

Hierdie gedig sal ek nooit vergeet nie:

 

Day 39

 

you pack your suitcase

for the unwelcome journey

on pain’s chance roster

 

In hierdie moeilike tye hoor Ullyatt ‘n voël sing en in “Oggenstond” hoor De Lange ook die geel sangvoël ...

 

Die groot kriptograaf Roland Barthes praat in The grain of the voice (1985) telkens oor le grain de la voix. Die grein-van-die-stem. Digters, soos sangers, het 'n eiesoortige stem.

 

Hede en verlede word in die gedig saamgesnoer. By Ullyatt in die nou; met die wete dat die rivier nie druppels tel nie. Die gedig as ritueel, as kleinood.

 

Hoe weemoedig, melancholies, dog helder klink hierdie twee digterstemme nie op nie. Beide meesters van vorm en in klein besinnings laat beide duiwe vry vir ons.

 

Interview | Oliver Findlay Price – Catalien (2020)

1. Please explain the title.

It's made up of two words – “cat” and “alien”. Anyone who has lived with a cat knows that this is the most personal of domestic animals. He or she treats us as some kind of superfeline companion, inferior in sensing presences, and sometimes in need of comforting and sympathy. I use the cat as metaphor for us humans, and preserve her idiosyncrasies to highlight human behaviour – as in “Academy Cat”. The other idea running through the collection, “alien”, is autobiographical. When I was barely out of the archaic level of consciousness of early childhood the family broke up. Harbouring a fractured personality, alien in a strange world, I ask the existentialist question, “Why anything at all? Why not just nothing?” and implicitly conclude nothing is normal. Everything, abnormal. All behaviour, not only mine, is underscored by a quest for normality, for safety. This collection uncovers the quest.

2. A current trend in philosophy reflects on animals and identity. To name a few titles for instance S. Baker's Picturing the beast. Animals, identity and representation and Derrida's The animal that therefore I am and C.P. Freeman Embracing humanimality: Deconstructing the human/animal dichotomy. What are your views?

I think the individual animal should be central to our ethics, as is the individual human in a liberal democratic setting. J. M. Coetzee comments that the environmentalist values eco-systems above individual animals. This is a gross flaw in  narrow rationalist thinking. The natural human response to animals is kindness – hence the keeping of pets. So children have to be taught that it's okay to kill and eat animals. I had an uncle who, when he learned at seven where bacon came from, gave up eating meat for the rest of his life. He became a professor of philosophy. Coetzee, through his main character in Lives of Animals, states that experiment on animals is “anthropocentric” and “imbecile”.

In The Animal That Therefore I Am, Jacques Derrida wonders what the cat sees and thinks when it follows him into the bathroom and sees this naked man. He ponders, am I, like the cat, an animal? Is the cat, like me, a person? The self is not autonomous – its heteronomous other is not necessarily human. The scene with the cat evokes the fluidity of identity (a masculine fear). Language is proof of our inability to know the world outside of our own projects, outside of our own autobiographical efforts, and not proof of our understanding of the world. Therefore our assumptions about animals are flawed – for example, Heidegger says animals know the world only as “utility”. On fraudulent grounds humans define themselves in opposition to animals – so claiming superiority.

3. You see the poet as “alien” – does the writing of poetry imply making things strange (ostranenie) as Sklovsky stated?

I see everything as strange; that anything exists at all is strange. It may take poets or philosophers to see this. “Seeing” is not “making”, but seeing, we bring to the conscious human world the preciousness of all things – they could so easily not be. With awareness comes vision – change of heart. We uncover vision with subtlety, under cover of the warp of our words. I do not choose the literary device, “defamiliarizarion”, but out of my fractured experience my poetic project often coincides with its method.

4. In “Territorial Cat” – to name an example – you allow the cat to speak. How did this occur?

Territorial Cat

Landlord of seven erven,

all inhabited, four by humans,

one by a Dalmatian sheepdog

where I trespass during her sleep,

the rest by two passing feral cats

whom I see off with fearsome efficiency,

a grey mongoose who claims right of way

which I tolerate diplomatically,

then lizards and mice who

pay rental with their lives.

Birds I leave alone – I know

my limitations – a flutter of wings is poor reward,

a mouthful of feathers no reward at all.

I roll on my back for Jack, the border collie,

then slip home through my private gate

for supper of tinned sardines

before a night on the stars.

An uncalculated example of “ostranenie”. Like humans, the cat is a territorial animal. If it had the gift of speech this is what it might say … and I give it the human vision of a solitary night on the stars.

5. In “Everything Is Miracle” you conclude: "The Spring morning opens in booming silence." Why does poetry often deal with silence?    

As phenomenon, silence is layered. We seek it, peal off the layers and discover it has sound, which points, at its core, to complete absence of phenomena – our destiny. But the quest is exhilirating, the outcome unknown.

6. As an English South African poet I detect Afrikaans words: jonkmanskas, trek (etcetera) – do you read Afrikaans at all?

I think the two languages enrich each other. “Jonkmanskas” cannot be translated – it would lose its identity. I translated a Toon van den Heever poem ("Wis Uit!") which appeared in Stanzas 4, June 2016. I find Julia Kramer's poetry very exciting. It rings with passion and the wilderness. Yes, I do read Afrikaans (with a dictionary nearby).

7. I admire the following poem. Please explain to us:

The Kidney of Rhetoric

The normality of humanity

is a bloodied heart and

mathematic head.

Can humans be humane?

Adjective to a miscreant noun

delicately nourished on slivered livers,

minced thigh stuffed in tubes of gut,

screaming butchered knees 

and severed ligaments?

What a destiny!

To be normal.

The word “kidney” also means temperament, or nature. The poem is about the interior body parts of animals, and the astonishingly atrocious use we make of them as food, even delicacies, which we have changed through a strange perversion of our minds into a normal practice.

8. In some poems you play with form. Please reflect on the importance of form for you.

In this collection I use the villanelle and the sonnet. I like the challenges of keeping the tone conversational and to the point, within the structure, and of displaying the form, its rhymes and rhythms, its repetitions, to the enhancement of the story told.

9. The significance of the biblical references?

In “Original Sin” I parody the literalist reading of the Genesis story, still pervasive in some quarters of Christian practice (though many Christians have moved beyond the mythic level of consciousness into rational and post-rational levels). The poem is designed to unlock adherence to an essentially foolish and destructive explanation for the phenomenal reality of human experience. Humour and the rhymed sonnet sharpen the satire.

© Joan Hambidge