Tuesday, March 28, 2023

Resensie | Nick Mulgrew - The Book of Unrest | uHlanga, 2022

Nick Mulgrew - The Book of Unrest. uHlanga, 2022. ISBN: 978-0-620-98690-8

Resensent: Joan Hambidge

 

Receding now, the floodwater masquerades as ocean.

Every day the intertide rises further, approaching 

the horizon in a parallel band: the coast is leaking grey;

even the dullest shades of blue desert the ruined bay.

 

Hierdie is die tweede bundel van Nick Mulgrew, uitgewer en bekroonde skrywer. The First Law of Sadness ontvang die 2018 Nadine Gordimer-prys en sy roman A Hibiscus Coast, was op die langlys van die 2022 Sunday Times Fiction Prize. In 2016 ontvang hy die  gesogte Thomas Pringle Award en was hy ‘n finalis vir die National Poetry Prize.

 

The Book of Unrest is ‘n bundel waarin die digter deur ander Durban-skrywers sy eie ervarings karteer: elegies, melancholies met ‘n besinning van die plek van die digkuns in turbulente tye. Bekendes soos Imraan Coovadia, Sally-Ann Murray, Richard Turner, Ronnie Govender, Douglas Livingstone word aangespreek.

 

Fernando Pessoa is ‘n belangrike kode vir hierdie bundel. Hierdie digter het verskillende personas geskep soos Alberto Caeiro, Álvaro de Campos and Ricardo ReisDie Portugees-gebore digter Fernando Pessoa (1888 -1935) het van ouderdom sewe in Durban gewoon waar sy vader konsul was.


Deur ander digters uit Durban te betrek, word ‘n komplekse diskoers uitgestal. Die leser wat bekend is met die digters waarop hy steun in sy reaksies, word gekonfronteer met ‘n ryk skat van verwysings en palinodes soos “Dramatis personae” (11) dan bevestig.

 

Dit word ‘n bestekopname van jeugervarings waar die ouers aangespreek word en die dood van ‘n kind wat hom in die herinnering agtervolg. Hierom dan ook ‘n reeks waar die getalle van agter na voor werk met skerp politieke kommentaar. “Dogma” – in gesprek met Douglas Livingstone – hanteer die religieuse en politieke dimensies en word ‘n aangrypende ars poetica. Een waarin die digter konstateer: dit is soos dit is …

 

Hy skryf oor die “littoral zone”, ‘n belangrike metafoor vir die begryp van die gedigte, omdat die spreker afduik in die onthoue wat deur die onbewuste na vore gebring word. Dit is dan ook die titel van Douglas Livingstone se bundel van 1991.

 

Daar is pragtige, onthoubare beelde soos “The sun is a cartouche without graven name or image” (15) 

 

Teenoor Afrika-woorde soos umlungu, dala, gwaai is daar die litanie van pyn binne ‘n Westerse mens wat al die teenstrydighede van hierdie vasteland probeer versoen.

 

“Rewriting is unwriting” en later: “writing is unwriting” (55) aktiveer die werkswyse van Roland Barthes in sy poststrukturalistiese periode soos in S/Z (1970/1974).

 

Barthes se lisible (leesbare) versus scriptible (skryflike) leesaksies is hier tersaaklik. Die leser in The Book of Unrestword uitgenooi tot ‘n skryflike leesaksie waar jy ander tekste saam-lees en oopmaak. Soos Pessoa met sy verskillende gedaantes en maskers geplaas teenoor Douglas Livingstone, die Durbanse marine bioloog, gebore in Kuala Lampur. En ágter hom skuil Roy Campbell, nog ‘n magistrale Engelse digter, vereer deur D.J. Opperman in ‘n lykdig “By die dood van Roy Campbell”.

 

Met daardie ongelooflike reël:

 

ek ken die brons krisante van die pyn.

 

Die digter is tegnies bedrewe en veral sy jeugherinneringe gryp aan die hart. Die dood van ‘n kind – ‘n soort politieke metafoor – vir weerloses en verskoppelinge is treffend.

 

Die bundel bevat odes, ‘n aubade (oggendlied), ‘n gebed en ‘n spel met spreekwoordelike draaivers (“Home poem”, 23) of pantoem. Hierdie vorm uit Maleisië bevat 4 kwatryne met herhalings van reëls wat oorloop van een strofe na die volgende.

 

Die leser vind dikwels ook die lament in hierdie bundel. 

IV

 

I too left that coast at seventeen, but I am not Fernando.

But neither was he. Nor Ricardo, Ālvaro, Alberto.

Oh, to be the elderly child stuck in the city of their mother,

dreaming only the dreams they dream; only the dreams of others.

(54)

Met die wete dat die verskillende digterlike selwe of personas geskep is uit herinneringe en mites.

 

Genoeglik die vers wat ‘n ode is aan ‘n tyd buite tyd en ruimte. Hiermee wil die digter die kwessie van herinnering aanspreek wanneer hy nie in die trope is nie (12). Die digter is tans woonagtig in Edinburgh met nagraadse studies aan die Universiteit van Dundee. ‘n Veraf blik dus.

 

‘n Klein bundel, maar die gedigte is verpak soos dinamiet.

 

Bestel van Uhlanga press http://uhlangapress.co.za/

 

(Hierdie resensie word geplaas met vriendelike vergunning van Beeld)

 

Sunday, March 19, 2023

Resensie | Jerzy Koch | Polkadraai | Turskvy, 2022

Jerzy Koch – Polkadraai. Turskvy, 2022. 110 bladsye, R250. ISBN: 978-0-6397-2418-8

 

Resensent: Joan Hambidge

 

I

Die vertaler, digter, bloemleser en literatuurgeskiedskrywer se tweede bundel, Polkadraai, gepubliseer deur Turksvy Publikasies, is ‘n beduidende en aangrypende teks.

 

Hierdie digter – verbonde aan die Mickiewicz Universiteit in Poznań, Pole – is ook navorsingsgenoot aan sowel Stellenbosch as Vrystaat Universiteite. Vir sy vertalings is hy bekroon met die M. Nijhoff-prys.

 

Die digter beskryf homself as olea europaea / subspecie africana.

 

Alles relevante inligting oor ‘n digter wat hom op verskillende vlakke met Afrikaans bemoei. Sowel leermeester as kanoniseerder wat skryf oor die verhouding tussen die sentrum en die antwoorde hierop. Hy hou hom besig met zenofanie.

 

Een van die beste artikels oor Hettie Smit se Sy kom met die sekelmaan is deur Koch geskryf.

 

Hierdie leser het die tweede bundel as ‘n soort alternatiewe literatuurgeskiendenis in digvorm benader. Die digter wat van buite kyk na Afrikaans, maar ook die landskap en mense van binne beleef. Van die mooiste en mees aangrypende natuurgedigte is hier te lese, omdat die reisende digter met ‘n onbevange blik waarneem. Denne, naaldbome, pere, fynbos, ‘n bergpas, die polkadraai in Stellenbosch, Jonkershoekweg teenoor die Poolse landskap o.a.



II


Die blik van buite versus die blik van binne is opvallend in hierdie bundel wat reeds in die epiteks (dit wil sê, die buitekennis) saamspeel met die buiteblad: woorde wat vir die leser sleutels gee om die bundel mee te benader of oop te maak. Boegoe, kamma, kierie teenoor decrescit, assumptio, interludium (o.a.). Ek kyk vas in glissandi. ‘n Glissando in musiek beteken ‘n opwaartse en afwaartse beweging. ‘n Verandering van “pitch” of toonhoogte. En die vreemdeling praat dikwels ‘n nuwe taal in ‘n ander tongval. Koch is sowel vlot in Nederlands as in Afrikaans en in Polkadraai is hy soos ‘n musikant besig om musiek te maak, terwyl sy lesers ‘n polka dans of ‘n outydse wals uitvoer. Soms selfs jazz.

 

Daar is drie afdelings: Literatuurgeskiedenis, Grendeltyd en Onder Andere.

 

Die skryfproses is deurgaans ‘n belangrike motief in hierdie bundel nes die ontginning van die klankmatige aspek. Die digter maak aanspraak op die leser se kennis soos in die gedig “wakker word in afrikaans” (92, 93) waar die refrein hier verander anders as in die volmaakte rondeel. Hy vertaal ook Wisława Szymborska impromptu in die gedig “voordrag” (24).

 

In die eerste afdeling is daar besinnings oor die dubbele negatief wat ‘n digter kan pootjie, en daar is pragverse oor Olga Kirsch en Boerneef wat tans deur vele digters besing word. In die tweede afdeling word die verskillende seisoene beskryf en weer eens bly die leser bewys van hoe die digter die klank-aspek ontgin. Maar daar word ook gekyk na ‘n Escheriaanse universum met ‘n oog en oor wat versadig is (36). Dit is ‘n belangrike kode vir hierdie bundel: twee wêrelde wat saam bestaan.


Die Slawiese wêreld is hier aanwesig. In “hoekom poësie” (94), speelse grammatika-les, neem hy die leser na die verskille tussen sý taal en Afrikaans. Die sewe naamvalle (met nominatief, genitief, datief, akkusatief, instrumentalis, lokatief en vokatief) word hier in sy taal voorgestel – in Afrikaans loop dit elke keer uit op dieselfde woord poësie; in sy taal is die uitgange anders.

 

Pools is skynbaar die enigste Slawiese taal waar nasale of neusklanke nog voorkom. So beskou, fokus hierdie leser juis dieper op hoe sy gedigte se klankspel werk.

 

Hy dwing jou dus om stip te lees in hierdie bundel wat ook her-kanoniseer.



III

 

As literatuurhistorikus is daar ‘n parateks. Endnote en verwysings na bekende gedigte waarop ingespeel word. ‘n Implisiete verwysing na Peter Blum en vir my, ‘n andersoortige Die grammatika van liefhê.

 

Anders as by Steyn, steek hy dikwels die grammatika-speletjies weg, maar dwing jou om op te soek.


Die impak van die oorlog en die Russiese wêreld word beskou. Ook in die skrynende “truitjie” (57) die weefwerk van die geskiedenis wat in die herinnering ‘n trompe-l’oeil word.

 

Die oog wat kyk; die oog soos by Escher wat na verskillende vlakke geneem word.

 

Visuele illusies wat in “droom” (99) ‘n pynlike besinning is oor die dood.

 

Van Wyk Louw is is die digter wat die Afrikaanse leser hier sal hoor onder die oppervlak van ‘n gedig.

 

Koch is die meester van grensoorgange tussen tale en verskillende ars poeticas.



IV

 

Soos hy dig in die tweede strofe van “ferweelskrif” (102) hoor ons Anjie Krog se Verweerskrif:

 

die nag is die weduwee

van die dag, sê die ou digter

en sien, in daardie lanferdonker

sweef jy tussen die sterrebeelde

en die supersoniese vliegtuig

bring jou anderkant

die berge

na vreemde landskappe

verre strande en

ander tale

 

Dis ‘n bundel vir die egte poësieliefhebber. Slim, maar ook hartgrypend. Speels en ernstig. ‘n Groot sprong na Pleks van plaas (2020).

 

Joan Hambidge is ‘n navorsingsgenoot (Fellow) aan die Universiteit van Kaapstad. Haar jongste bundel heet Sanctum.

 

(Hierdie resensie word geplaas met vriendelike vergunning van Rapport)

Tuesday, March 7, 2023

Resensie | Salman Rushdie – Victory City | 2023

Salman Rushdie – Victory City. Jonathan Cape, Londen: 2023. ISBN 978 1 787 3345 1

Resensent: Joan Hambidge

 

Die omstrede Salman Rushdie is onlangs aangeval en met ‘n mes gesteek in die oog. Gelukkig verskyn daar ‘n  roman Victory City, ‘n komplekse en aangrypende roman van hierdie skrywer, wat al vele storms beleef het. The Satanic Verses het ‘n fatwa tot gevolg gehad en Rushdie moes skuil. Selfs ‘n vertaler van hierdie roman is om die lewe gebring. Dit het begin 1989 toe die Ayatollah Ruhollah Khomeini hom beskuldig het van blasfemiese uitsprake.


Oor hierdie kwessie is daar baie sieninge. Diegene wat meen dat hy onsensitief, selfs moedswillig,  was oor die Moslem-kultuur; ander wat beweer die spel tussen fiksie en werklikheid is nie genoegsaam verdiskonteer nie. Ook nie die magies-realistiese aspek en opsetlike verdraaiing van feite is in ag geneem nie.

 

Sekere boeke het wél ‘n politieke of sosiale impak en skrywers kan dit nie altyd voorspel of navigeer nie.

 

Verlede jaar in Chautauqua, New York word hy weer aangeval, wat beteken daar word steeds jag gemaak op hom. In alle waarskynlikheid deur mense wat nie eens die boek gelees het nie. Rushdie, 'n gebore Moslem, is nou egter ‘n uitgesproke ateïs. ‘n Man met verskillende “identiteite” en wat die moderne romankuns verryk het met sy verskillende stylsoorte.


Met sy jongste roman Victory City sien ons weer Rushdie op vol toere. Enorme taalbeheer, kennis van die geskiedenis en natuurlik, sy reeds bekende fantasie. Hierdie roman sou ‘n mens ten beste as historiografiese fiksie kan beskryf, in terme van Linda Hutcheon in A Poetics of Postmodernism (1988): ‘n vermenging van metafiksie (of selfbewuste vertelling) geplaas binne ‘n herkenbare historiese ruimte(s). Hutcheon se studie verwys na History, Theory, Fiction en J.M. Coetzee maak ook etlike spronge in sy roman The Master of Petersburg (1994) wat Dostojefksi as gegewe gebruik waarop die skrywer verder uitbrei en verander. Die dood van Dostojefski se stiefseun Pavel wat verander en aangepas word teenoor die lotgevalle van die werklike outeur.

 

En bekend aan historiografiese fiksie is dat die geskiedkundige dikwels frons oor die skrywer wat die gebeure aanpas en selfs opsetlik verdraai. Die leser moet die oomblikke of oorgange snap tussen werklike gebeure en fantasmagoriese inkleding. Die skrywer speel met die leser en Umberto Eco se Baudolino (2000) is so ‘n teks oor die Middeleeue. Christoffel Coetzee se Op soek na Generaal Mannetjies Mentz (1998) verander die Anglo-Boereoorlog en historiese feite.

 

Daar is vier afdelings in Victory City: Birth; Excile; Glory; Fall. Haar laaste woorde word in ‘n gedig weergegee op die ouderdom van 247 jaar.

 

Die storie handel oor Pampa Kampana, digter, profeet en moeder van die Ryk van Bisnaga, wie se lewe met vuur begin. Sy lewe om 247 jaar oud te word en berg ongeveer 24 000 van haar gedigte wat later ontdek word. Gedigte oor die geskiedenis van die stad en die Ryk. Op negejarige ouderdom sien sy hoe soldate hul stad vernietig en sy word deur ‘n godin met bo-natuurlike kragte vereer.

 

Met die soldate se beleg sterf al die vroue aan selfverbranding.

 

Maar dis ook die verhaal van Hakka en Bukka, konings van Vijayanagar.

 

Hulle ontmoet Pampa Kampana en sy gee aan hul opdrag om die sade wat hulle as ‘n geskenk gebring het, te saai sodat daar ‘n gelukkige stad kan ontstaan met vryhede op alle vlakke waar vroue veilig sal wees. Die feministiese aspek is opvallend. Soveel manlike skrywers gee tans uiting aan vroue se lot en maak hulle stemhebbend.

 

Die veertiende-eeuse ryk word deur Rushdie herbesoek in ’n vertelling wat tussen werklikheid en mite beweeg. Twee vertellers. Pienk apies en slange en ongediertes bevolk hierdie boek. Daar is ‘n bronnelys wat die speurende leser kan gebruik om vas te stel wat hy verander en behou het. City of Victory deur Ratnakar Sadasyula, ‘n amateur-geskiedkundige, is tersaaklik.

 

Hierdie roman moet saamgelees word met The Peacock Throne (1984) van Sujit Saraf en Vikram Seth se An Equal Music (1999), treffende boeke wat al die fasette van ‘n meervlakkige gemeenskap aanspreek. Dit is ‘n teks wat verder resoneer met V.S. Naipaul se Bend in the River (1979) en Arundhati Roy se The God of Small Things (1996).

 

Die lewe en romans van Rushdie – wat buite Indië leef – neem ‘n mens immer terug na E.M. Forster se A Passage to India (1924). ‘n Buiteblik teenoor diegene wat van binne skryf oor ‘n meervoudige gemeenskap.

 

Op 14 jarige ouderdom gaan Salman Rushdie na Rugby waar hy skoolgaan. Hierom is sy Engels absoluut uitstekend.

 

Hy woon eers in Londen en nou in New York.

 

Die impak van die Iranese doodsvonnis kan geen leser van hierdie teks miskyk nie. Met ‘n reis deur Indië was hierdie leser voortdurend bewus van subtiliteite wat jy as Westerling nie begryp nie. Boonop is die outeur Indies-Brits-Amerikaans met ‘n hibridiese identiteit. Só word hy op die internet beskryf:

Sir Ahmed Salman Rushdie (Hindi: अहमद सलमान रुशदी (Devanagari), lanati احمد سلمان رشدی (Nastaʿlīq); born 19 Juin 1947) is a Breetish Indie novelist an essayist. 

‘n Mens benader hierdie roman as buiteleser: die wêreld wat hy skep in fiksie met al die verwysings vra vir dieper lees en bestudering.

 

Nietemin, ‘n hoogs tersaaklike roman van ‘n skrywer wat bewonder word nie alleen om sy fantasmagoriese verbeelding nie, maar veral om sy vermoë om te oorleef.

 

‘n Skrywer wat magies-realistiese tekste lewer en ook postmodernistiese romans met verskillende narratiewe wat mekaar ondermyn en weerspreek. Hierdie een behoort tot die sub-genre van historiografiese fiksie.

 

Die slotwoorde van die gedig van Pampa is belangrik:

All that remains is this city of words. Words are the only victors (338).

Al is Rushdie blind in sy regteroog, kyk hy diep in die lotgevalle van die mensdom in.

 


(Hierdie resensie word geplaas met vriendelike vergunning van Beeld)

Sunday, February 19, 2023

Rubriek | Hikikomori | 2023


I

Tamaki Saito benaam hikikomori ( ひきこもり of 引きこもりin 1998. ‘n Toestand van totale sosiale onttrekking of isolasie.

 

‘n Persoon wat dikwels vir langer as ses maande wegbly van enige vorm van werklike sosiale interaksie, ly aan hierdie kondisie. So verduidelik die uitsonderlike musikant Coenie de Villiers die term aan my. Hy is ook kommunikasiekundige en begryp modes en veranderlikes.

 

Wat veroorsaak dit? Nog ‘n Post-Covid-simptoom? Of dalk, soos Saito meen, die impak internet en sosiale media blootstelling?

 

Ons lewens word bevolk deur sosiale media in verskillende gedaantes en die internet verswelg ons.

 

Soveel e-posse per dag wat psigiese energie opvreet. Selfs om net ‘n e-pos te verwyder (delete) beteken jy moes dit lees …

 

Vir ‘n dooie rot in jou huis is daar vele boererate: wit asyn, knoffel en steenkool wat reuke neutraliseer.

 

Hoe nou gemaak met die nuwe realiteit?



II


Is onttrekking werklik so sleg as wat mense dink?  Behalwe vir die media wat ons lewens oorheers en dikteer, is daar ander werklikhede.

 

Hierdie skrywer woon nou al 30 jaar lank in Tamboerskloof en die verloedering van hierdie eens gesogte woonbuurt is opmerklik. Bedelaars wat jou om elke hoek en draai oorrompel met haweloses wat tente opslaan op Bo-Buitengrachtstraat. Weekliks word hierdie verskoppelinge verwyder, maar helaas is dit weer sokke tyd. Terug met die ou blikkantien.


Snags vloekwoorde van hierdie mense wat die kop laat duisel.

 

En dis nie net hier te lande wat dit so gaan nie. Gaan kyk na Los Angeles en San Francisco. Daar is skrikwekkende inligting op die internet.

 

In onse land alles vererger met beurtkrag wat klein ondernemings lam lê.

 

Oor RSG ‘n onderhoud met ‘n jong swart man in Khayelitsha  wat vertel hoe hy ‘n koffiewinkel begin het, maar waarskynlik dit nou sal moet sluit – weens beurtkrag. Hy sal waarskynlik ook nie die lening kan terugbetaal nie.

 

 

III

 

Hoe skryf ‘n mens ‘n verhaal oor die soeke na ‘n stilte binne al hierdie letterlike en figuurlike lawaai?

 

Die skrif is aan die muur

 

Orals druis die geweld binne, dink die vrou.

 

Waar kan ‘n mens nog stilte vind? Soos daardie lied lui: ver van die stad se geluide en die klinkende klank van geld …

 

Te veel boodskappe per sel, per komputer, per whatsapp.

 

Voorheen was haar tuiste ‘n plek van stilte en afsondering. Haar sanctum. Helaas nie meer nie.

 

Mense wat rusie maak in die kompleks (dikwels oor onbenullighede). Die aangrensende Bed & Breakfast stuur woedende e-posse oor haweloses wat agter ons kompleks vuil maak en hulle gaste bedreig. Die swembad van die hotel naby die kompleks is gesluit vir buite-gaste.

 

Pryse van kos styg die hoogte in. Restaurantpryse word vir die meeste mense onbekostigbaar. Dikwels vind ‘n mens dat eens gesogte plekke se vleis taaier is as wat aanvaarbaar (of eetbaar) is. Porsies word kleiner. 

 

Kelners is nurks. Soms is een afwesig – waarskynlik deur die eienaar in die pad gesteek.


Winkelrakke staan al hoe leër. Pryse van melk en eiers is skrikwekkend hoog. Hoe oorleef ‘n gesin tans?

 

Beurtkrag val almal in die rede. Die hele dag word beplan róndom Eskom se skedule. Batterye vir skuifhekke word vervang en die eienaars mor dat die heffings nog duurder gaan word om dit waarvoor nie begroot is nie, te kan betaal.

 

‘n Vriendin vrees ‘n totale duisternis mag ons binnekort oorval. Inmiddels word elektrisiteit duurder. 

 

Ironie-der-ironieë: miskien betaal ons nou vir die donker.

 

‘n Hond val die skoonmaker aan by sy huis. Sy gee vir hom salf vir die wond. 

 

‘n Rotplaag word in toom gehou deur ‘n buitemaatskappy. Rotte so groot soos katte wat nonchalant vrugte in die buurvrou se woonstel vreet.

 

Misverstande en konflik tussen vriende. Die oorlog in die Ukraïne wat wêreldwyd sy letsels laat.

 

Sy ontdek ‘n hotelletjie met ‘n swembad op die dak. Terwyl sy probeer ontspan, woed daar ‘n brand op die berg met helikopters wat freneties water opskep uit die dam in Oranjezicht. Die water spat uit die bakke en kondenseer, word dan flertsies wolke, terwyl sy wonder of mense hul huise sal moet ontruim.

 

Robert Altman se film Short Cuts word in die herinnering geroep. Die verskillende karakters verbind met mekaar met alles wat in ‘n moord eindig. Onverwags-verwags.

 

Na twee ure se lawaai is die brand geblus en daar hang rook oor die stad.

 

Die stad as krematorium, dink sy wrang.

 

Papiere waai oor die stad met onleesbare boodskappe. Sy vermy koerantlees voor ses in die aand.

 

Na twee ure ry sy uit die stad en sien ‘n bedelaar. ‘n Wit man sonder tande en sy wonder hoe het hy hier beland. 

 

Sy besef dat sy hom herken. Hy het vroeër by ‘n koffiewinkel in die dag gewerk waar daar afleggings was. ‘n Blote statistiek het hy geword.

 

Nog ‘n mens met verlore drome en kanse op straat. Onopgeloste moorde en onrus blaker koerantopskrifte. Geen wonder daar verskyn soveel krimies tans nie. Geweld teen vroue. ‘n Vrou wat ‘n klag teen haar man terugtrek word kort hierna vermoor. Deur die einste man.

 

‘n Polisieman word aangekla dat hy ‘n vermeende moordenaar uit sy tronksel gelaat het. Wat weer verbind word aan ‘n sinnelose moord.

 

Is moord ooit iets anders as sinne-loos?

 

Sy sien hoe die stad se skoonmakers en vullisverwyderaars ou klere uit die mangate haal. Hoe lyk die ondergrond van die stad? Is daar dalk mense wat hier skuil soos in die New York / Londen underground?

 

Hoeveel vreemde tale word daar nie tans in hierdie stad gepraat nie. ‘n Regte Toring van Babel.

 

Die universele taal van dit kon so anders wees. ‘n Vriend maan ‘n mens moet net dit wat jy kan verander, jou laat ontstel. Leef eerder in die hier en nou.

 

Implosie en eksplosie. Gaan ons in hierdie land bly dool soos die Israeliete in die woestyn?

Ek slaan my oë op na Tafelberg. Ek kan nie my storie pos nie. Daar is nie meer ‘n Poskantoor nie

 

Hikikomori klink na die enigste opsie. As dit net moontlik was.

 

© Joan Hambidge

 

 

Bronne:

Are Hikikomori Just a Japanese Problem? | Alexander Krieg (Besoek 28 Januarie 2023)

 

A Day in the Life of a Japanese Hikikomori (Shut In) - YouTube (Besoek 28 Januarie 2023)

 

 

Tuesday, February 7, 2023

Onderhoud | Joan Hambidge - ‘Ek dig nie meer uit die vuis nie’ | 2023

Skryfproses word vir haar soeke na tegniek

 

Die digter Joan Hambidge se jongste bundel Sanctum is midde-in die ontwrigting van die pandemie geskryf. Sy dig oor verliese en verlorenheid en onder meer die verwoestende brand by die Universiteit van Kaapstad waar sy gedoseer het. Sy het per e-pos met Laetitia Pople gesels.

 

Op die voorplat van die digter Joan Hambidge se jongste digbundel, Sanctum, is ’n tekening van haar oop hand met die woorde “’n gedig word voltrek in stille toeval” in haar hand geskryf.


Die kunstenaar Henk Serfontein het die kunswerk geskep in houtskool en gemengde media vir sy Handskrif-reeks waar hy portrette van vrouedigters saam met hul hande, waarop ’n versreël aangebring is, uitgestal het. Dit en die meegaande reël ontleen aan haar gedig “Die intieme aard van digkuns” uit die bundel Lot se vrou trek die leser in dié digter se jongste bundel in.

 

Die bundel, Hambidge se 26ste, is geskep midde-in die inperkingstyd in Suid-Afrika, ’n tydperk van die grootste ontwrigting en verliese in die moderne tyd tot nog toe.

 

Die resensent Nini Bennett beskryf die bundel in haar resensie in Rapport “as die oopskryf van verlies en die heiligmaking van die gebroke menslike toestand”.

 

In die openingsgedig “Sanctum” dig Hambidge:

 

“My moeder, die tuinier-met-groen-vingers

en my vader, die man-van-versekering, leer my

jou huis is tydelik, temporeel, behalwe vir daardie

Huis van die Vader, buite tyd of verdriet.”

 

Hambidge neem in Sanctum afskeid van vriende – ou bekendes soos die uitgewer Danie van Niekerk, die digters Johan van Wyk en Thomas Deacon asook emeritus aartsbiskop Desmond Tutu. Tog sit sy ook die gesprek met tydgenote soos haar mededigters Johann Lodewyk Marais en Johann de Lange voort.

 

“My lykgedigte is ’n portretvers vir my. Jy kan dikwels iemand eers volledig raaksien ná sy of haar vertrek. Dis ’n soort afskeid, maar ook ’n poging om iets van die digter te probeer bewaar.


“Danie van Niekerk was ’n vriend en uitgewer. Belese, briljant en met ’n taalkennis wat by my bewondering afgedwing het. Sy eggenote, Anneke, en hy is egte, regte boereadel. En ons liefde vir reis het die vriendskap gesmee.

 

“My durende gesprek met tydgenote – soos De Lange en Johann Lodewyk – is tersaaklik. Ons het presies op dieselfde tyd begin dig en my waardering vir hul werk is oorbekend.”

 

Sanctum is die slot van ’n drieluik-digbundels en volg op Hambidge se Konfessies, kaarte en konterfeitsels en Nomadiese sterre. Die drie bundels is in gesprek met mekaar, sê sy. “Rondom die dood van my moeder, die semantikus en letterkundige Henning Snyman se dood en ’n soort herkanonisering van die Afrikaanse digkuns. Daarom die gesprekke met ander digters. Soos my erkenning aan Van Wyk Louw.” Sy woorde uit Tristia “Die groot Tempel, die aktiewe woord” is die openingsmotto van Sanctum.

 

As ’n verkennende mens wat graag reis, reeds wyd gereis het en graag ander horisonne vind, is haar beplande sabbatsverlof en verblyftyd in Rusland deur die virus in die wiele gery.

 

“Wel, ek was op pad Rusland toe tydens my sabbatsverlof met die eerste ‘opsluiting’. Ek wou onder meer die digter Anna Akhmatova se huis gaan besoek en beleef hoe Rusland sedert my eerste besoek in 1991 verander het.

 

“Ek het toe maar al die reisboeke en -joernale weer besoek. En in die kelders van onthou afgegaan. Van die reise na buite (die laaste een was na Tunisië en voor dit Suid-Amerika) het ek nou via die digkuns herbesoek.”

 

Die digkuns werk met die spanning tussen die intieme en die openbare, sê Hambidge. Sy het juis op die onlangse Slow Intimacy-kongres by Stias in Stellenbosch oor “The Intimate Art of Writing Poetry”, met die digter Ottone M. Riccio se gelyknamige handleiding vir jong digters as wegwyser, gepraat.

 

Haar bundel, sê sy, werk met hande – spookbeelde van die uitbeelding van haar hand op die voorplat eggo tussen die afdelings van die bundel.

 

“Diego Maradona en die hand van God; die lewenslyne op ’n hand. Ek het op Harvard Square tydens ’n navorsingsbesoek so ’n handleiding gekoop – oor palms en betekenisse van hande. In die Bybel staan ook opgeteken: ‘Die hand wat gee; die hand wat slaan.’”

 

“Nou is die skryfproses al hoe meer die soeke na tegniek. Ek dig nie meer uit die vuis nie.”

Sy haal aan uit die gedig “Huitain” (die huitain is ’n vers bestaande uit agt reëls).

 

Huitain

 

Ek ruik vanoggend weer harpuis –

jou goedgemikte uitklophou

toe ek papier tref ná jou vuis;

met twee dekades se onthou.

 

Jy’t my in die hoek neergesit;

Liefdesmart word toe skryfgevit:

lees jý by nabaat met berou?

Digters dig nie meer uit die vuis.


Haar werk sluit sterk aan by die Amerikaanse digkuns en in die besonder vind sy aanklank by Wallace Stevens. Sy verduidelik die trekpleister tot die Amerikaners so: “My eerste digbundel Hartskrif het ontstaan in ’n ysige koue in New Haven, Connecticut, toe ek navorsing gedoen het. Ek het seminare bygewoon van Geoffrey H. Hartman, Harold Bloom en Barbara Johnson, en so ’n ander blik op die digkuns gekry. Bloom se werk oor Freud is eweneens boeiend. Wallace Stevens het ek danksy D.J. Opperman ontdek. Hartman was uiters toeganklik en besonder boeiend oor die digter Emily Dickinson. Stevens het my getref met die woorde: ‘Poetry is a violence from within that protects us from a violence from without. It is the imagination pressing back against the pressure of reality.’


“My teoretiese navorsing voed my digterlike werk, en andersom. En klasgee soos die begeleiding van jong digters is eweneens ’n voedende praktyk.”

 

Sy lees daagliks die digkuns van Van Wyk Louw, Opperman wat sy hier noem Dirk-der-Duisende en Elisabeth Eybers. Sy beskryf hulle almal as uitsonderlike digters. “Ek lees hulle vir stylbeheersing en stylveranderinge.”

 

Haar Afrikaanse vertaling van die Amerikaanse digter Sylvia Plath se gedig “Oggendlied” is in die bundel opgeneem.

 

“Plath het my as jong kind bekoor. Haar tegniek, haar taalgebruik – en soos Eybers beweeg sy in ’n soort tussenruimte en ’n ruimte van isolasie.

 

“Die digkuns is soos sang: Daar is baie meer tegniek en beheer as wat die oog of oor besef. Hoe makliker dit lyk of klink, hoe meer werk is ingesit. En die genoemde groot digters het daar-

in presteer.”

 

In Sanctum dig sy oor die 17de eeuse Spaanse skilder Diego Velázquez se skilderye van onder meer “Las Meninas” en ook oor die Nederlandse kunstenaar M.C. Escher se “Waterpoel”.

 

“Ek versamel graag kuns. My vader het aan my ’n skildery van Maggie Laubser gegee. Sy moeder was Laubser se suster, en ek het wonderlike sketse van my vader as jong mens deur Laubser. My oudste suster se seun het dié kunstalent geërf. Ek besoek altyd kunsgalerye; hoe die beeldende kuns aansluit by die digkuns, is vir my belangrik.”

 

Dit is ook bespeur in die keurige uitgawes van haar bundels.

 

Daarby is sy nou betrokke in die analise van rolprente en skryf graag resensies.

 

Sy het ’n uitstekende filmoteek met die werke van die meesters Ingmar Bergman, Federico Fellini, Andrei Tarkofski, en sy geniet ook Agatha Christie en James Bond.

 

“ ’n Goeie rolprent soos Triangle of Sadness dwing by my bewondering af. Ek sou graag ’n rolprent wou maak.”

 

Sy werk reeds aan haar volgende bundel, Asindeton, waarin etlike oggend-meditasies opgeneem is, asook ekfrastiese verse en ’n handvol palinodes en parodieë, sê sy.

 

Asindeton handel oor die opruim van my akademiese lewe, ’n nuwe baken in my lewe. Afskeid en vertrek. Asindeton is ’n stylfiguur waar onder meer voegwoorde weggelaat word (ter wille van bondigheid of die rymskema); ook hoe digterlike taal uitspeel en grammatikareëls ontspoor . . .”

 

Oggendmeditasie 7

 

Die meditasies van die hart

‘n spel met prosodie, posodinie

plus ‘n stel notaboeke en verseboeke.

 

Nagteliks besoek jy my in drome

verwonder soggens oor tathata

se onverwoordbaarheid: die skewe hoeke

 

van onthou word voor middernag

‘n kreeftevers: uitgespel en uitgespeel

in ‘n soort retrograde belewenis

 

dat die dag sal breek in voorwete:

onthou duur langer as vergeet,

verdring staan immer tru voor berou. 

 

■  Sanctum het by Protea Boekhuis verskyn.

 

Wednesday, February 1, 2023

Interview | Joan Hambidge with Ron Irwin | 2023

Congratulations on the publication of your second novel My side of the Ocean. I started reading the manuscript last year after 1 in the morning and completed this compelling book at 4.30 in the morrow.

 

1. Flat Water Tuesday was your debut in 2013, a novel reflecting on male culture and rowing. Is this novel semi-autobiographical?

 

Yes, very much so. Most of my work has some basis in my own life, but Flat Water Tuesday is really a novelisation of my experience as a rower at an elite American boarding school...and navigating life a decade or so after graduation. It took me quite a long time to write because I found it difficult to return to some of the events of that time. The people who are making the film of Flat Water Tuesday have found a way to recreate the kinetic experience of rowing in a fast boat using new technology, which is very exciting. I also think that modern readers and audiences are ready for realistic movies about the complexities of teenage life and how the challenges of our formative years shape us as adults.

 

My Side of the Ocean is less autobiographical but it does address issues that have been on my mind for some time. The main premise of the novel--a woman who comes face to face with a shark close to shore while she is swimming--is based upon a story I was told by a South African paddle boarder. I think the most important part of the novel is exploring how people react to the sudden but sure realisation that life is finite. I wanted to explore what happens when this ceases to be just an academic question and really gets brought home to a character. All of us have this moment in life, when it becomes crystal clear we are not on earth forever and we need to react to this knowledge. All of us understand the concept of death, but there is a time when we have to accept the reality of death, and that’s a whole 'nother ball of wax, as they say.

 

 

2. You grew up in Buffalo, New York and are currently a senior lecturer in Film and Media Studies. You also worked as a freelance documentary filmmaker and journalist. You also completed two MAs: one in Creative Writing; the other in Literary Theory. A PhD in Media Studies.

 

Different hats, so to speak. How do you navigate your different roles a teacher in branding, mentor for many students and your work as novelist?

 

I like to say that there is no greater preparation for creating popular fiction than branding, which requires a kind of dramatic flair (to say the least!). And teaching is almost a kind of liberation from the rigours of writing and rewriting... I suppose I could teach almost anything and feel a kind of relief from the exhausting demands of producing a novel.

 

I also think that the modern novelist has to be a student of media: video, social media, advertising, personal brand building, blogging, podcasting, radio, you name it. The days of being a reclusive author living in a bunker like JD Salinger or in a cabin like Cormac McCarthy are over. Even Cormac is now giving interviews to major outlets about his recent fiction. And he has to do this. Bret Easton Ellis's new smash novel The Shards is based upon a popular podcast he started during Covid and critics say it represents his best work since American Psycho, which was published in 1990.


Today, unlike when I started, we have young writers building their own followings online and writing for them, producing novel-length work in just a month and self-publishing for thousands of eager followers. We have new voices demanding attention and of course every single novel competes for eyeballs (horrible use of the word) against the seductive pleasures of the phone and unlimited options on the living room flat screen. Social media is now where most people learn about new novels. And now we have AI in the form of ChatGPT and variations of it, which could be a massive transformative moment. So an awareness of how media works is really part of every creative person's life now. The same goes for artists of every kind, as well as musicians, salespeople and any kind of craftsman or designer. We are all in the same boat. If we want our work to be seen and bought, the use of different media platforms is the way to do it. Even graffiti artists are in on it.

 

 

3. J.M. Coetzee was a mentor. What implicit advice did this Master of Writing gave you?

 

Prof. Coetzee was the most meticulous and disciplined writer I have ever encountered. When I first met him, I expected a much more expansive type of person, but he really was a dedicated and tireless worker. He had a kind of iron discipline that I do not think I possess, very few people possess it. His capacity to revise and revise again was unbelievable. He demanded a kind of meticulous attention to the craft and all of its sometimes mundane details that every writer needs to develop in one way or another. It was the daily rigour of working with him that I remember most.

 

 

4. Your new novel could be read as an episodic novel using the eye of a shark to tell the story:

 

Eye: Sharks have an almost 360-degree field of vision and see ten times better than humans. Contrary to popular belief, the eye of a great white shark is not black. It is a very dark blue. Colored Pencil Drawing (one of many), from Stella Wright’s Private Collection, Cape Town (13)


 

The main character and narrator of the novel is a displaced American artist named Stella Wright. Each chapter begins with an artistic representation of a different kind of shark endemic to the waters of South Africa that is a recreation of Stella's work. There is also a short description of the shark (or an anatomical part of the shark). The shark images and the descriptions of them illustrate Stella's evolving relationship with sharks, from one of fear to one of fascination and acceptance. Each shark rendition and description tells the reader a little more about the main character's relationship not just with sharks, but with the possibility of death itself, and by that same token, the possibility of life.

 

There are about 440 species of sharks in the world and South Africa is home to about a quarter of them, representing all major families. These waters are without a doubt one of the great havens for the animal. And humans have a very tenuous relationship with sharks. To many, a shark represents a kind of mindless death. There is something very primal about our fear of being torn apart in the water...maybe even pre-primal. Yet, from another perspective, sharks are an important and crucial part of life on earth. They have been here hundreds of millions of years before us and will probably see humankind off to extinction relatively soon. From their point of view, our experiences and struggles are exceedingly temporary.

 

 

5. I versus eye. How do you see the implications of the so-called multi-focal novel?

 

Stella sees the world in a certain way at the start of the novel, and sees it in a far different way at the end. As an artist she can imagine herself, and representations of herself, which is interesting. But she also has to imagine a new reality for herself after a traumatic experience in the water with a massive shark that leads her into an affair. Part of having a secret affair is the desire to see one's self in a different light, to briefly step into a new reality or experience a reality you might have had if you didn't make certain choices in life. Stella is an artist who enjoys the unlimited support of an adoring husband, but realises this is not enough, that she needs to return to a more authentic existence. This awareness comes to her after the abrupt realisation that her life could be cut short at any time, and she would have left an important part of it unlived.  

 

 

6. Melville’s Moby Dick is an implicit intertext. I recall you listening to Harold Bloom’s lecture on YouTube whilst writing the novel. Comment.

 

Moby Dick is of course a far more ambitious novel than mine, yet we still see the idea of returning to the sea, of deadly animals there being a focus of concern, attention, and ultimately obsession. Ahab wants to literally destroy the white whale; Stella wants to get over the fear a great white shark has instilled in her by painting and drawing it. I think also the affair she enters into with another person who loves the water--Ben, a surfer--is illustrative of how two people use whatever is at hand to conquer their fears.

 

Melville was playing with an idea that essay-like examinations of men at work on the sea would yield a greater understanding of the nature of being human, and the nature of obsession. Tolstoy has similar asides in War and Peace about combat and family. Stella's asides in the novel about painting and teaching offer us insight into her own state of mind.

 

To use rather awkward contemporary language, Ahab is the ultimate trauma survivor, just as Stella is. Ahab's obsession with Moby Dick is an obsession to right the injustice of the past, to enquire into the damage done to him, to smooth out a massive shift in his own reality when the hunter briefly became the hunted. The Pequod sinks under Ahab's obsession, as does Stella's marriage and her home, which faces the wrath of a Cape storm. Both novels end with the final destruction of the previous reality, and the possibility of survival into a new existence. The last page of Moby Dick (before the Epilogue), I feel, is one of the greatest endings in western literature.

 

 

7. The perspective of a female narrator/focalisator is quite daring for a male writer. But you convinced me that you understand the psyche of a woman.

 

Coetzee also accomplished this with Elizabeth Costello. How did you enter the mind of a woman?

 

I find that in fiction the actual voice that comes to you from the character genders itself. Writing from a heterosexual woman's view is difficult at one level: men tend to internalise their thoughts and feelings and especially their fears, whereas more than one woman reader has told me this character would probably share her experiences and her trauma with other women. But she engages in a secret affair with a younger man, which is forbidden on two levels due to his age and her being married. So Stella is stuck with her decisions and cannot confide in many friends about her experience. She is also based upon a driven, rather prickly artist that I know in real life, who eschews most rational forms of female friendship but is quite demanding and tactical in her romantic adventures.

 

One editor suggested that perhaps this artistic woman would not want to leave a wealthy older (but not much older) husband who adores her and buys her whatever she wants, including a gorgeous studio in New York. My experience is that quite a few people would seriously consider leaving comfortable relationships for dangerous and exciting but doomed relationships. I think this is an all-too-human impulse.

 

 

8. Your novel deals with the complexities of the modern campus. Rhodes Must Fall, Fees Must Fall, etcetera. Could we read this as a modern campus novel? For instanceVladímír by Julia May Jonas criticising the woke culture on campuses.

 

I am not sure I criticise "woke" culture on campus, but there are amusing academic peccadillos that I shine a light upon. I have been involved with UCT for almost my entire adult life. I have worked in the English, Commerce and Media Studies departments. And there are more political currents I discover on campus that I find amusing and funny than really disturbing or worthy of fictional representation. But the fact is that instructors are under a great deal of pressure to conform to a fairly rigid set of rules that do seem arbitrary and ever- changing from one perspective.

 

Stella teaches studio art, and supervising creative work is much different than supervising an academic project. I have supervised a few dozen creative MA degrees for the UCT Centre for Creative Writing and there is almost always a point where the relationship becomes slightly personal, where one is put in the position where students might need to talk about uncomfortable subjects that are routine in fiction: divorce, addiction, infidelity, violence, lust and many other things that one cannot avoid if one is going to write about reality that adults face. All of these are potentially tricky territories for an instructor and there has to be a level of comfort and mutual trust between the student and the instructor when one is talking about them. The current campus climate makes this rather difficult, perhaps rightly so in some cases. On the other hand, these subjects cannot be avoided if the student is going to get their money's worth from the project.

 

 

9. Or a modern love story with a woman experiencing liminalities: Ben in Perth, Jack in New York.


What is the story-line for you? Why the names Stella and Mandla?

 

This novel looks at the somewhat precarious life that thousands of expatriates like me live here in Cape Town. We can fly in and out at will, and a good many of us are here for the sun, the wine and the beaches. Whole swathes of the Cape shores are dominated by bungalows and vacation homes owned by people in the UK, America, Germany and so forth. Their attachment to the country is minimal, and when one is enjoying life on that side of the city it is easy to feel one has entered into a comfortably precarious zone where people can be unconcerned by the tribulations of life here in the Cape. Stella starts out like this, but the realities of water shortage, crime (suffered by her gardener, Mandla), and the gritty beauty of the place make her want to know more. Her husband, a New York financier, has no such interest. To him, Cape Town is a place of dwindling financial possibility and gorgeous views. But for Stella, and for many others, Cape Town is much more than that. The country itself offers her a chance of self-renewal.

 

And yes, Africa has always been seen as a place where people from overseas can come and reinvent themselves, often at the expense of the locals. I remember reading an essay that explored the idea that white Europeans are often presented in films and novels as arriving in Africa on an airplane, and the ability to fly away from what happens "on the ground" is a key feature of the outsider experience. Think of Out of Africa or West With the Night: the image of the colonial white person behind the stick of an airplane flitting over the endless vastness of Africa is powerful and troubling, although now they are simply sitting in the front of an Airbus, I suppose. But many people choose to reinvent themselves here as more concerned about their fellow human beings, more in touch with nature and the sea, and indeed their own art and self-expression.

 

The names were chosen because my wife worked for a very successful South African artist named Stella Shawzin years ago, and I once employed a multi-skilled builder called Mandla, which means "strength" in Zulu.

 

 

10. In Julia May Jonas’s novel a fire destructs a house and the only copy of the narrator’s novel. Here a storm lurks:

We lost another door at around 3 a.m. The framework simply tore out of the walls and then fell down with a splash into the flooded lounge, exposing the living room and the kitchen to the storm and the pitiless ocean. A single sheet of water lay over the pool, the terrace, the living room. The outside furniture was submerged. Water ran furiously down the stairs. The house was rocking back and forth. While Mandla continued bringing paintings and tools into the relative safety of the garage, Jack and I climbed up to the bedroom. He had brought up plastic bags. “Put in whatever is valuable.” (164)

Why this paranoia or angoisse in modern novels? Does it represent the Zeitgeist?

 

I think many modern novels are concerned with themes of uprooting and transience, as well as the impressions of foreigners in strange lands. I am not sure if it really is a "paranoia" but instead a focus on what lies behind the kind of massive change that is sometimes part of growth. Annie Proulx's novel The Shipping News is about a man who goes up to Newfoundland and "finds" himself, and embedded in this narrative is a house that is literally anchored to the rocks it has been built upon. At the end of the novel it becomes "unanchored" and literally blows apart, which represent a kind of coda to a tragic family history of abuse. I had that in mind, as well as the destruction of the Pequod, when I wrote the end of My Side of the Ocean...not least because so many houses on the coasts of Cape Town do indeed suffer enormous storm damage. While I was writing the novel, in fact, a massive storm hit the Camps Bay area and practically wrote the scene for me.

 

Stella's house is actually based upon a real house that was owned by friends of mine in the publishing world. I did change some things about it to fit the narrative, but the problems of living right next to the sea were the problems my friends faced: everything rusts, the wood gets sodden, the foundations of the house seem tenuous, and the wind and the waves are a constant noise--sometimes reassuring, sometimes frightening. The “problems” of immense privilege, I concede.


The main character also, after the major storm, has to come to grips with what happens to her gardener, Mandla, whose much simpler home is also destroyed. Without revealing too much about this, I can say that this scene was taken from reality...we were at one point trying to help people were living in sea caves outside of town. This experience has haunted me.

 

We in South Africa have the biggest divide of wealth in the world. Our fashionable beach houses and mansions are built near shacks and temporary dwellings. It is very hard to reconcile this, but fiction offers a means to begin to do so.

 

 

11. Reflect on the meaning of art in this novel. And how do you see the future of the modern novel?

 

In this novel, art is certainly a tool the main character uses to address her own trauma, but also a means of measuring her authenticity. Much of what the novel is about is the artist's attempt to recapture a sense of her former, more authentic, grittier self. Art is a means through which she also traces her feelings about sharks, and the many different sharks we have here ranging from smaller pyjama sharks all the way to whale sharks, which were first named here in Cape Town. This evolving relationship is of course her relationship with herself, her life, and the possibility (and inevitability) of death.

 

I think the modern novel is going to be greatly affected by technology, in terms of how we read it, how we write it, certainly how we promote it, and how readers find out about it and purchase it. Many of my readers will download My Side of the Ocean into their phones or "mobile devices" (surely a Swiss army knife is also a "mobile device"? But I digress). Many readers will learn about my novel on Instagram or Facebook. None of this stuff existed when I first started writing, and now they are as much a part of book publishing as paper and ink.

 

I also think that voices that have often been backgrounded will find bigger audiences. It is now possible for writers and publishers with very limited means to reach a very wide audience, and for the first time possibly ever there is a mainstream desire for novels from the former periphery. It is interesting to see that JM Coetzee has decided to release his new novel in Spanish first, with a focus on non-English speaking regions, and only later in English. My Side of the Ocean is being published in South Africa first, unlike Flat Water Tuesday, which came out in the United States months before it was distributed here. In the last twenty years I have seen South African voices eagerly accepted overseas and, most importantly, in their own country. It is incredibly exciting.



Learn more about Ron Irwin and his work here: Home | Ron Irwin

 

My Side of the Ocean is available in bookstores across South Africa and online here: 

 

My Side of the Ocean/ A Novel - Exclusive Books

My Side Of The Ocean (Paperback) - Loot.co.za

 

© Joan Hambidge