Resensie | Alfred Schaffer - Wie was ik. Strafregels | De Bezige Bij, Amsterdam, 2020

Alfred Schaffer – Wie was ik. Strafregels. De Bezige Bij Amsterdam, 2020. ISBN 978403 183 107

 

Resensent: Joan Hambidge

 

Alfred Schaffer is bekroon met die gesogte PC Hooft-prys. Sedert sy debuut Zijn opkomst in de voorstad (2000) het daar agt ander bundels gevolg. Mens dier ding (2014) het besondere uitdagings aan die leser gestel en dit is ook uitstekend vertaal deur Zandra Bezuidenhout vir Afrikaanse lesers. Hiervoor ontvang hy drie pryse: die Awater-, die Paul Snoek- en Charlotte Köhler-pryse. Die digter Daniel Hugo het eweneens 'n gerf van sy verse vertaal. Verder is sy gedigte beskikbaar in Engels en Frans.

 

Die verhoudings tussen ouers en kinders het al tot fassinerende gedigte aanleiding gegee. In Afrikaans is daar Breytenbach se "'n brief van hul vakansie" waar die ouer en kind in 'n ewige inkarnasie-verhouding tot mekaar staan, soos Henning Snyman uitwys in Mirakel en muse (1983).

 

In Schaffer se jongste bundel gee hy stem aan die moeder wat die Karibiese eiland (en haar familie verlaat) en in Nederland trou met 'n Nederlander. Die swart vrou en wit man het 'n dogter en seun; die dogter sterf vroeg en die seun gee nou 'n stem aan hierdie geskiedenis wat migrasie, kulturele verskille, rassisme en al die komplekse kwessies aanraak. In die verantwoording word daar erkenning gegee aan Frantz Omar Fanon, die psigiater en politieke filosoof van Martinique, se Peau noire, masque blanc (1952), Black Skin, White Masks, en die werk van Susie King Taylor, o.a.

 

Postkolonialisme, "the empire writes back", agentskap en dekolonisasie het belangrike konsepte geword in ons tyd. Die stemlose het stemhebbend geword. In hierdie bundel word die digtende spreker 'n buikspreker vir die geskiedenis van sy ouers en sosiale onreg. Fanon is bekend vir die term "double consciousness". In Les damnés de la terre, 1961 (The wretched of the earth) verdedig hy geweld teen verdrukking. Hierdie boek is in Frankryk verbied en Schaffer speel hierop in:

 

Tijd dag plaats - mensen wat een drama

 

Ik weet wel wat de bromvlieg drijft

Die continu tegen mijn vensterraam blijft vliegen.

––

Zijn geblokte bewegingen.

Een kleine zwarte held die lak heeft aan censuur.

–

Het is zo lang geleden allemaal.

–

Ik hoop dat hij snel vrijkomt.  (34)

 

Die digter buikspreek vir die ouer (41) en die stem van die vertellende digter word onderbreek deur prosa-insette of selfs deur 'n dreigende e-pos. Die lewe van die migrant word beskryf as 'n bestaan van 'n muisval met 'n blokkie kaas.

 

Taal en vervreemding word ook aangespreek: die eerste taal is in bruikleen; die tweede een word vir noodgevalle agter die hand bewaar.

 

In die gedig "Wie was ik" (84) vind ons 'n enumerasie van onreg en pyn. Hierdie gedig resoneer met Johann de Lange se gedig "Ek is my" in Die meeste sterre is lankal dood (2020).

 

Dit is 'n melancholiese bundel met verskillende stylsoorte wat die werklike en emosionele grense tussen lig en duisternis ondersoek. Die bundel bestaan uit fragmente, gedigte in kursief, opgebreekte reëls, afwaartse reëls, e-posse, chiasmus en prolepsis, oftewel die vraagstelling en beantwoording van daardie dikwels retoriese vrae. Dit is 'n metamodernistiese bundel wat implisiete vrae vra oor die boomstruktuktuur van ontelbare werklikhede (97)

 

"tegen de patrijspoort / van my isolement" (105) lees ons. Is kleur (huid) 'n seën of vloek? Die bundel sit vol ironieë soos 'n e-pos wat aanbeveel dat 'n mens iets uit 'n krisis moet leer (78).

 

Schaffer is woonagtig in Suid-Afrika en doseer in die Afrikaans en Neerlandistiek departement  aan die Universiteit van Stellenbosch. So bekyk (en versoen) hy dus drie wêrelddele as buitestaander én kritiese waarnemer. Waar Elisabeth Eybers na Suid-Afrika in 'n tussentaal terugbeweeg het, reik Schaffer uit na Nederland en haar kolonies in sy eie taal.

 

Dis 'n uitdagende en ontroerende bundel. Een waarin die kind stem gee aan die moeder wat anders net sou verdwyn het. Aruba en Curaçao word geplaas teenoor die Lae Lande: en mense mag grondwetlik gelyk wees, maar die realiteit wys iets anders op. Alles staan hier in tweevoud: die "double consciousness" van Fanon word poëties ondersoek. Schaffer begryp die "ultrasoniese vibrasies" van sy tyd soos hy dit klinkend stel soos opgestel in die programvers "Mira Akí!".

 

Daar is reëls wat my altyd sal bybly:

 

ik ben als de liefde een veeg uit de pan

een harde emotie (56)

 

blijt ineengezakt achter op de bodem van mijn geest

als een marionet zonder touwtjes (57)

 

'n Bundel van afskeid en vertrek; vertrek en aankoms. Die bundel stel besondere eise aan haar leser, maar aanhouer wen! 

 

Resensie | Jaco Fouché – Simoelégri | Human & Rousseau, 2021

Jaco Fouché – Simoelégri. Human & Rousseau, 2021. Isbn 978 0 7981 82 02 7

 

Resensent: Joan Hambidge

 

Hierdie roman, wat 126 bladsye beslaan, het die groot romanwedstryd gewen teen bekende skrywers soos Ingrid Winterbach, Francois Smith en Kirby van der Merwe. Die roman word tereg as enigmaties beskryf met marginale karakters wat mekaar in ‘n “postapokaliptiese verstrooiing” probeer vind. 

 

Uiteraard plaas hierdie tipering die roman onmiddelik teen die werk van Willem Anker se voortreflike Skepsel (2020) en Alettie van den Heever se skitterende Stof (2018).

 

So ‘n wenner roep onmiddellik vergelykings op met ander wenners (Dan Sleigh, Winterbach) en naaswenners (Etienne van Heerden, Alexander Strachan …).  

 

Boordelaarspanele word dikwels ‘n kollektief (aldus Jung) en word beïnvloed deur nie-tasbare of sosiaal-politieke onderstrominge. Jare, jare later kyk ‘n mens terug en dink hoe het dit gebeur? 

En in die reklamestuk staan daar met groot stelligheid:” met die werklik gesaghebbende, wyse, filosofiese stem van ’n ervare skrywer aan die woord.”

 

Die teks word ook as elegies beskryf met ‘n spirituele soeke …

 

Wanneer die uwe resenseer, word ‘n boek ten minste driekeer gelees. By die lees van hierdie roman van Jaco Fouché, wat heet Simoelégri, het die uwe jurielede aangestel om my van raad te bedien.

Ek het my ouija-bord uitgehaal en begin soek …

 

Dit was die groot romanskrywer Virginia Woolf wat gewaarsku het die lees van ‘n roman ingewikkeld is en dat jy uiteindelik die reëls-van-die-spel wat die skrywer voor jou neersit, moet nakom. Omdat daar met gendersake gespook word, was Woolf dus die eerste lid van die jurie.

 

Om die hele kwessie van transgender in ‘n roman aan te spreek, vra uiterse besinning, waarsku sy. 

“Ek dink die enigste volwaardige “cross dresser” in die Afrikaanse letterkunde is Hennie Aucamp se “Vir vier stemme” (uit: Volmink) en oor transgender is daar maar sopas ‘n outobiografie geskryf deur Robert Hamblin. Dit is al uiteraard ‘n problematiese romangegewe wat vergelykings sal oproep – ook met Orlando. Natuurlik lewer dit kommentaar op die tyd en die klassessisteem (en ja oor Vita Sackville-West), maar dis ‘n roman van metamorfose,” laat weet sy stadig en afgemete.

 

(Ek sou Foucault wou uitvra oor Herculin Barbin wat in 1980 verskyn het oor die 19e eeuse hermafrodiet, maar ek is ingelig dat hierdie teoretikus knorrig reageer op enige navraag via ‘n oujia-bord.)

 

Dus gaan ek maar na Nabokof, een van die grootste skrywers en kenners van die romankuns.

 

Vladimir Nabokof brom-brom en verwys my na sy beroemde Cornell-lesings (wat in 1980 by Wiedenfeld verskyn het) oor klassieke romans in die wêreldletterkunde waar hy tekste uitmekaar haal soos wat jy ‘n legkaart bou.

 

Die boek val oop by Flaubert se beroemde dictum dat die outeur orals aanwesig én onsigbaar moet wees in sy roman, soos God in sy wêreld.

 

In die genoemde Cornell-lesings is daar ‘n eksamenvraag oor Madame Bovary: What had Emma read? Name at least four works and their authors. 

 

Dieselfde vraag kan aan lesers van Fouché gevra word, meen hy.

 

Daar is verwysings na die Boek Jona, Boeke oor Marilyn Monroe en Sylvia Plath, die Bybelkonkordansie. Sumeriese geskrifte. Alles sleutels.

 

Maar maak die outeur Fouché werklik iets hiervan? Mooi oomblikke is daar: Leef dubbeltyd, bladsy 109; die riool van die stad wat parfumeer; die aarde wat post-alles is; selfs post-hemel (99); Uit die bloed van onse hemel, ens. ‘n Lewensverhaal wat net 2000 woorde behels! Boeiende Ronnie en Dean. 

 

In Nabokof se Lectures on Russian Literature val die boek by Maxim Gorki oop en sy analise van The Lower Depths. Nie ‘n groot skrywer nie, maar tog relevant binne die sosiale struktuur van Rusland. 

 

Dalk omdat Fouché in sy roman - met die subtitel – Stad van onrus – die verloedering van ‘n stad aanspreek, het hierdie roman die paneel aangegryp?

 

Aktualiteit en spanninge rondom politiek en ongelykhede beskryf?  Lady Die (“Dame Dood”) die transgender-figuur, woonagtig in ‘n verlate ou kerk in ‘n fiktiewe Simoelégri, is weliswaar ‘n interessante gegewe.

 

By Fouché is die klassesisteem die bekende haves/have nots en die kerk aktiveer in die verbeelding (dalk?) daardie een op die Groentemarkplein indertyd beset deur haweloses en inkommers, uiteindelik verwyder deur die polisie.

 

(En hier is ‘n virus, onrus, dwelmhandelaars, die hitte van ‘n konkavuur.)

 

Jaco Fouché het alreeds ‘n bestendige plek ingeneem binne die Afrikaanse vertelkuns, veral met sy besonderse debuut, Die ryk van die rawe in 1996 en die onlangse Aanspreeklikheid. Met hierdie roman voel hierdie leser dat die roman die tekstuur en drif mis van daardie twee boeke. Dalk te vinnig gepubliseer vir die romanwedstryd? Die roman sou gebaat het met ‘n verdere herskrywing. 

Hopelik beantwoord ek die vraag gerig aan die leser op bladsy 125:

 

“En jy, leser, hoe is jou tydsgees? Wie is jy wat hier lees? Watter soort mens?”

Hopelik sal hy weer ‘n roman vir hierdie leser skryf wat aan die keel gryp.

 

Filmrubriek | Inspector Morse | 2021

I

Die morsekode in die musiek sinjaleer iets van hierdie reeks wat ek sopas voltooi het. Morse en Lewis. ‘n Moderne Sherlock Holmes-series? Morse, wie se vader ‘n liefhebber van Captain Cooke was, doop hom Endeavour. (Wat hy later as ‘n blokkiesraaiselwenk vir Adele Cecil, ‘n kortstondige geliefde, gee …)

 

Almal noem hom Morse. Of Chief Inspector Morse blaf hy vir ‘n joernalis. 

 

Aan Oxford was sy bynaam Pagan. Lewis noem hom ook nie op sy voornaam nie; hy noem Lewis gewoon Lewis en in ‘n tere oomblik word Lewis wel Robbie. Ander kere korrigeer hy sy Engels en die verkeerde gebruik van who/whom. Twitchery is bird watching leer Morse, die pedant ons, en hy vang ‘n man uit wat ‘n verkeerde voëlnaam gee as ‘n verdagte.

 

Morse (John Thaw) is ‘n alleenloper, kenner van opera en klassieke musiek; ‘n ywerige blokkiesraaisel-kenner met ‘n swak vir sy pint en whiskey. Intellektueel meerderwaardig – hy het immers aan Oxford studeer – maar terselfdertyd vasgevang in sy slim hipoteses dat Lewis hom dikwels moet reghelp.

 

In die slot van die reeks wat handel oor die sukses en vervaardiging van die reeks, praat sy baas, Chief Superintendent Strange (vertolk deur James Grout) oor hom asof hy werklik bestaan. Wanneer ‘n fiksionele karakter so tasbaar word, bewys dit dat die reeks werk. (Ons dink hier aan Poirot of Maigret.)

 

Colin Dexter is die skepper van hierdie briljante figuur wat ten spyte van menslike foute wêreldwyd erkenning en aandag geniet. Of dalk juis weens menslike oordeel wat hom soms in die steek laat. Hy is ook polities-inkorrek en seksisties teenoor ‘n vroue joernalis of patoloog wat hom reghelp. Hy weer kap terug dat vroue juis in hul vroulikheid iets vermag. In een episode word daar selfs ‘n boek gedekonstrueer (geskryf deur ‘n Amerikaanse navorser) om te bewys dat verkeerde persone galg toe gestuur is.

 

Selfs die Koningin van Engeland het versag teenoor Rebecca Eaton, in die VSA toe sy hoor dat sy die vervaardiger van hierdie reeks is, op besoek aldaar. Daar bestaan ‘n bustoer waar jy in Oxford kan gaan kyk na die bakens in die reeks. In menige aflewering word daar gespot met die verskille tussen Britse en Amerikaanse universiteite en ‘n hoogtepunt is met Sir John Gielgud as die kanselier van Lonsdale, die fiktiewe kollege.

 

Dexter is soos Hitchcock aanwesig in sy reeks. Daar stap hy verby; hier dirigeer hy die koor.

Die ónperfekte speurder met ‘n enorme kennis van die Engelse digkuns (van Tennyson tot Eliot) sjarmeer hierdie kyker gewis. Wanneer Lewis (Kevin Whateley) ‘n bekende aanhaling toedig aan sy tennisklub, weet Morse dis Kipling. Hierdie kognitiewe dissonansie skep baie humor. 

 

Miskien is ons só sat vir geweld en vals boodskappe dat iets mensliks ons raak. 

Morse, so meen Thaw in ‘n onderhoud, wil net weet hoe gebeur dat gewone mense optree soos hulle optree.

 

II

Hierdie Britse reeks het in 1987 begin met 750 miljoen mense in 50 lande wat dit kyk en waardeer.

 

Die reeks hou jou op jou tone met musiek wat ‘n leidraad bied of ‘n verwysing soos “earth to earth / ashes to ashes/ dust to dust”.

 

Britse gewoontes, die invloed van die kerk en hoe ‘n gemeenskap funksioneer word geanaliseer. Morse sing selfs in ‘n koor en die Latynse verwysings verleen eweneens gravitas aan die reeks waar Anthony Minghella selfs ‘n buiging maak as draaiboekskrywer.

 

Wanneer Morse sterf aan ‘n hartaanval, ervaar die kyker saam met Lewis enorme verlies met die dood van hierdie skrander man van die Thames Valley Police.

 

‘n Skaakspeler boonop met ‘n enorme kennis van Wagner (wat hom help om die spanning tussen die bose en goeie te navigeer) en pragtige etse teen sy mure, o.a. van Piranesi. Sy vintage Jaguar (nommerplaat 248 RPA) is eweneens aanskoulik.

 

‘n Speurder met ‘n hart wat bely in Cherubim and Seraphim dat hy as jong, misplaaste kind op ouderdom 15 self selfmoord oorweeg het wanneer hy sy niggie se dood ondersoek.

 

En hoe sal ons ooit die patoloë vergeet: manlik en vroulik. Die vroue wat hom liggies betig oor sy seksisme en tog hom ook aantreklik vind. Maar dis Dr Max DeBryn (Peter Woodthorpe) wat die primordiale Britse patoloog vertolk. Beterweterig, maar ook reg. En Thaw die akteur speel met sy oë.

 

My DVD-agent het vir my diskette ter geskenk gegee. Dit word bewaar soos ‘n kleinood langs my duur whisky.

 

© Joan Hambidge

Hulde | Stilet wy 'n dubbeluitgawe aan Joan Hambidge, ikonoklas | 2021

 

Stilet Jaargang 32 (1&2) – Joan Hambidge Ikonoklas(ties)

Filmrubriek | William Friedkin | 2021

Filmrubriek | William Friedkin | 2021

 

In hierdie tyd word klassieke films besoek en herbesoek. Fellini. Bergman. Tarkofski. Maar ook meer populistiese films.

 

Die werk van die Amerikaanse filmmaker William Friedkin is uitstekend. Hy behoort tot die sogenaamde “New Hollywood”-beweging en my filmverskaffer beveel aan: The French Connection en The Excorcist.

 

Uit 1971 en 1973. Beide het ek as jong kind by Sterland in Pretoria gesien. Wat hierdie films besonder interessant maak, is wanneer ‘n mens na Friedkin se analises van sy eie films luister. Jy kyk eers die film en dan luister jy na sy vertellinge van hoé die film gemaak is.

 

The French Connection wys sy vindingrykheid met die aksiefilm. As voormalige dokumentêre filmmaker gebruik hy tegnieke van die realisme en hy erken sy skatpligtigheid aan Jean-Luc Godard. 

 

Die verhaal is oorbekend. Dwelms wat gesmokkel word van Marseilles na New York. En netjies weggesteek in ‘n motor se panele. Die werklike speurhoof en die man wat die motor uitmekaar dolwe, was betrokke in die oorspronklike saak. So wil die filmmaker die vraisemblance van die film bevestig. ‘n Werklike saak, met werklike mense, met werklike lotgevalle. Die arme televisie-ster, Henri Devereux,  is die enigste een wat in die tronk beland en hy word wol oor die oëgetrek deur die Franse dwelmbaas. (Ons sien teen die einde van die film dat hy die enigste een is wat aan die pen gery het en dat Charnier weggekom het.)

 

Jimmy “Popeye” Doyle (Gene Hackman) en Buddy “Cloudy” Russo (Roy Scheider) agtervolg die swendelaars. Doyle raak obsessioneel en in een van die angswekkende jaagtonele, agtervolg hy ‘n boef met ‘n motor (wat hy sommer afneem by ‘n onskuldige). Die boef is in trollietrein en die bestuurder beswyk aan ‘n hartaanval. Hackman het glo self bestuur en 5 motors is opgefoes in die proses. Mense is afgeneem sonder hul medewete en daar is selfs ‘n wederregtelike verkeersknoop op die Brooklynbrug (met polisiebeamptes) geskep.

 

Fernando Rey is per ongeluk gekies vir die rol van Charnier, maar bely Friedkin, hy het perfek in die rol gepas as die suave dwelmbaas wat Popeye Doyle treiter in New York. 

Friedkin was gaande oor Luis Buňuel se Belle de Jour en die Francisco Rabal se spel. Hy het ongelukkig nie sy naam geken nie. Die produksiespan het toe per abuis Fernando Rey gekontak wat nog Engels nog Frans magtig was …

 

Die twee polisiemanne (good cop, bad cop) sien een aand in die Copacabana hoe ene Boca en sy vrou met ‘n ongure karakters rondhang. Doyle en Russo begin Boca en sy vrou dophou (en afluister) in Brooklyn en so toevallig word ‘n hele ondergrondse netwerk onthul – met Weinstock, die prokureur wat geld moet oorbetaal aan die Franse, lont ruik en dan by implikasie help skep aan die broeiende drama in NY met onderhandelinge wat eerder in Washington bespreek word. Boonop weet Charnier hy word agtervolg en een van die kernoomblikke in die film, speel hy kat-en-muis met Popeye Doyle. In en uit die underground … Wanneer Doyle hom finaal ontmoet, wys hy dieselfde handgebaar vir hom.

 

Toe die film verskyn het, was die gesiene filmmaker Pauline Kael uiters negatief oor die film in die New Yorker (Oktober 30, 1971). Sy het die film veral gestriem, omdat daar so min onthoubare oomblikke in die film is. Kurosawa beskou dit egter as een van sy gunsteling-films!

 

In 2021 kyk hierdie filmkyker anders na die film. Daar is belangrike oomblikke: soos die Krismistoneel met Doyle as Vader Krismis wat Jingle Bells met kinders sing; Doyle wat in ‘n jaagtoneel ‘n vrou met kind in ‘n kinderwaentjie rakelings mis; ‘n satmoeë Doyle wat verby ‘n seuntjie op ‘n driewiel stap na sy woonstel waar ‘n shoot-out op hom wag; die beroemde toneel waar die obsessionele Doyle die trein jaag; en die slot: nadat Doyle per ongeluk, die FBI-man, Mulderig doodskiet met ‘n laaste skoot in die donker waarmee die film eindig.

 

Dit is een van die eerste films wat die nou verdwene WTCentre wys. (Toe was nog net die Noordelike Toring voltooi.)

 

Charnier is ‘n opperse skelm. Ons sien hom op skrootwerwe waar hy ou motors opkoop waarmee hy dan uiteindelik die geld (weggesteek) kan terugstuur Frankryk toe.

 

In ‘n besonder mooi toneel kom Devereux se Lincoln Continental Mark III in New York aan met joernaliste wat die TV-held interview.

 

En hoe weet die polisie dat hierdie motor die dwelms vervoer het?

 

Die motor word geskut en hier sit die werklike polisieman wat by die slenterslag betrokke was in ‘n hokkie.

 

Cloudy maak almal daarop attent dat die motor 120 pond swaarder geweeg het by die aankoms …

 

Tereg het hierdie film pryse ingeoes: beste regisseur, beste akteur (Hackman), beste redigering, beste verwerking, beste kinematografie, beste ondersteunende akteur (Scheider), usw.

 

En as bonus: hierdie film het The Three Degrees beroemd gemaak met hulle vertolking van Jimmy Webb se “Everybody Gets To Go To The Moon” – nog ‘n spel met die werklikheidsdimensie.

 

Friedkin erken is sy voice over: hy sal nie vandag soveel kanse kan waag nie.

© Joan Hambidge

Onderhoud | Ingrid Winterbach | 2021

Hartlik geluk met jou jongste roman Voorouer. Pelgrim. Berg wat 'n tour de force is.

 1. Jy is, wat hierdie leser betref, een van die belangrikste romanskrywers werksaam in Afrikaans. 'n Mens sou jou ten beste kon vergelyk met die filmmaker Federico Fellini se filmkuns in die hantering van verskillende stylsoorte, die wisseling van toonaard, die samesnoering van die religieuse en primordiale. Hoe voel jy?

 

Om met die grote Fellini in een asem genoem te word, is ‘n groot kompliment. Ek het met verskillende stemme/toonaarde gewerk, maar oor die samesnoering van die religieuse en primordiale kan ek helaas nie oordeel nie.

 

2. Jy is ook 'n skilder. In jou tekste is daar verwysings na beeldende kunstenaars. Hoe voel dit om in twee wêrelde te werk?

 

Ek het albei nodig, hoewel daar vreemd genoeg min tematiese oorvleueling tussen die twee is. Soms voel ek wel dit sou makliker wees as ek net in een van die twee werksaam was – my aktiwiteit sou dan minder verbrokkel wees. 

 

3 Jou kennis van die Bybel en die apokalips speel jy moeiteloos af teen die einde-van-die-tyd wat tans ons almal so beproef. Is die menslike lewe uiteindelik – evolusionisties gesproke – nie maar min werd nie? Ek verwys nou na 'n karakter se opmerking in Klaaglied vir Koos, jou aangrypende debuut van 1984.

 

In die groter evolusionêre prentjie stel die menslike lewe sekerlik min voor. Maar ons menslike lewens is ons enigste werklikheid – dit het vir ons ewe veel betekenis en gewig as die ganse heelal met sy big bangs en sy supernovas en sy multi-heelalle en sy elf dimensies en sy kabbelende uitdyendheid. See if we care as ons sleg migraine het, byvoorbeeld. 

 

4 Jy skryf – soos Philip Roth en Saul Bellow – waarskynlik aan een groot teks. 'n Soort katedraal waar elke bieghokkie of brandende kers (of die orrel) ter sake is. Hoe voel jy oor hierdie twee romanskrywers?

 

Ek is ‘n onbeskaamde Bellow fan-girl. Daardie skrywer het my waarskynlik al meer plesier verskaf as alle ander skrywers saam. Ek het onlangs weer Roth herlees (nou nie sy ganse uitgebreide oeuvre nie), en dit minder indrukwekkend gevind as wat ek verwag het. Selfs met Sabbath’s Theatre, allerweë as ‘n hoogtepunt beskou, het ek gedink: Nee! Sny! Te veel! Hier is ‘n goeie redakteurshand nodig! 

 

5. Ons beleef tans 'n tyd van politieke korrektheid. Roth se biograaf, Blake Bailey, moes dit ontgeld en sy biografie is onttrek weens hangende klagtes van seksuele teistering.

 

His publisher, W.W. Norton, took swift and unusual action: It said on Wednesday that it had stopped shipments and promotion of his book. “These allegations are serious,” it said in a statement. “In light of them, we have decided to pause the shipping and promotion of ‘Philip Roth: The Biography’ pending any further information that may emerge.”

 

'n Beoordelaar, ene Carmen Callill, wou hom ook nie op die Booker-kortlys plaas nie weens beweerde misogonisme. Is hierdie gelykstelling van 'n lewe en skryfwerk aanvaarbaar vir jou?

 

Nee, heeltemal onaanvaarbaar. Daar gaan naderhand nie meer ‘n skilder, skrywer, komponis oorbly wat kosjer is nie. Om enkele voorbeelde te noem: Debussy en Picasso was monsters. Pound, Celine en Anton Webern het hulle by die fasciste geskaar. Wagner, Renoir, Degas en T.S. Eliot was anti-semiete. Balthus was waarskynlik ‘n pedofiel. Lucian Freud was ‘n ellendige pa. Foucault het onbeskermde seks gehad toe hy vigs gehad het. Althusser het sy vrou doodgewurg. Waar trek jy die grens? Wie bepaal wat die deurslaggewende oortreding is? (Eietyds is gender- en rasoortredings onvergeeflik). Gaan ons nog net fokus op die werk van reinlewendes, diegene wat ‘n onberispelike baanrekord het? (Ons eie Van Wyk Louw het owerspel gepleeg, as iemand dáárteen morele beswaar het.) 

 

https://www.nytimes.com/2021/04/21/books/philip-roth-blake-bailey.html Besoek 25 Junie 2021

 

6. Ek vind die gebruik van boerename veelseggend in jou tekste. Karolina Ferreira. Jy het ook geskryf onder die skuilnaam Lettie Viljoen. Dit is bykans asof jy 'n ou vergange manier van dink wil begryp. Het ek gelyk?

 

Ek hou van drie-sillabige vrouename – dit gee ‘n lekker gewig aan die karakter. Buitendien het meer eietydse name te veel assosiasies met mense wat ek ken.

7. In die uitsonderlike brieweboek van Saul Bellow skryf hy dikwels oor literêre kritiek en die impak daarvan op die skrywer. Fellini is smalend in die dokumentêr (Damian Pettigrew.2002. Fellini: I'm a Born Liar) oor kritiek; tog gee hy toe dat hy dit wél lees. Karel Schoeman het glo gevra dat hy geen resensies wil ontvang van sy uitgewer nie. Maar kan 'n skrywer (of filmmaker) werklik in 'n vakuum skryf of werk?

Nee, natuurlik werk kunstenaars nie in ‘n vakuum nie. Maar mens moet weet aan wie se kritiek jy jou wil steur. Negatiewe kritiek is soms nie sleg nie – dit laat mens jou sokkies optrek. Maar venynige kritiek – nouja. 

 

8. Jou romans is eerder metafories as metonimies (Roman Jakobson). Jou boeke ondermyn die konvensionele siening van plot. Is dit dalk die skilder wat hier intree en koekeloer oor die skrywer se skouer?

 

Nee, ek dink nie dis ‘n geval van enige inspraak deur die skilder nie. (Buitendien is daar heelwat skilders wat verhalend skilder.) Nee, dis meer ‘n geval dat my idee van plot nie ooreenstem met wat allerweë as plot beskou word nie. Daar is ander aspekte van die roman wat my baie meer as plot interesseer. 

 

9. Jou tekste sit vol Boeddhistiese en ander Oosterse verwysings, wat teenoor die Bybel geplaas word. Kan 'n Westerling ooit werklik die Oosterse denke "bemeester"? Ek dink hier aan Jung wat flou geword het by 'n eerste besoek aan Indië en die verskillende argetipes beskryf in sy tekste.

 

Soveel Boeddhistiese en Oosterse verwysings is daar ook nie in Voorouer. Pelgrim. Berg. nie! Die Dogon-aanhaling vind ek byvoorbeeld juis pragtig omdat dit so heeltemal ánders is as die Westerse manier van waarneem. Dis juis omdat dit so vreemd onverklaarbaar is dat dit my so aanspreek. 

 

There are mountains suspended in form; there are mountains suspended in emptiness.

 

10. Jy het onder Opperman 'n MA behaal (Analise van enkele struktuuraspekte van ‘Om te vlieg’ van Breyten Breytenbach) in 1973 en aan Wits studeer onder die grotes in Afrikaans en die kunstenaar Judith Mason. Kommentaar oor mentorskap en skryfskole. Is daar nie dalk te veel kitsskole wat skrywers laat dink hulle kan skryf nie? Jy satiriseer dit mooi in jou jongste teks.

 

Mentore kan van groot belang vir ‘n jong skrywer/kunstenaar wees - Etienne Leroux, John Miles, Ernst Lindenberg, Anita Lindenberg, Robert Hodgins, Cecily Sash, was elkeen op sy/haar eie manier belangrik in my eie ontwikkeling.

Wat skryfskole betref: die talentvolle skrywers gaan in elk geval skryf – of hulle nou skryfskole bywoon of nie. Soms is ‘n skryfskool juis goed vir aspirantskrywers omdat dit hulle laat besef watter soort commitment van ernstige skrywe vereis word, sodat hulle hulself kan afvra of hulle daarvoor kans sien.

 

11. Landskap speel 'n belangrike rol in jou werk. Ek dink hier aan die pragboek Landskap met vroue en slang (1996). Kommentaar.

 

Ja, landskap is belangrik. Dit is die eerste keer ná Belemmering dat ek weer uitgebreid oor berge geskryf het. Maar dit voel vir my ek het met hierdie roman anders na die berge gekyk – miskien in die hoop dat ek piepklein pelgrims daarin sien beweeg, hoog om hoog en hand aan hand?

 

© Joan Hambidge

 

 

(Hierdie resensie word geplaas met vriendelike vergunning van Media24)

Filmrubriek | Fellini: La dolce vita | 2021

I

 

Om hierdie komplekse film uit 1960 te waardeer, vereis soveel herbesoeke en weerkyke. Hierdie filmmaker verstaan die rol van agtergrond, familieskap, die kerk en genderpolitiek.

 

In die beroemde openingstoneel sit die hoofkarakter Marcello Rubini (Marcello Mastroianni) in 'n helikopter terwyl daar met 'n Jesusbeeld oor Rome gevlieg word.

 

In 'n danstoneel met Sylvia (Anita Ekberg) sê hy vir haar: "You are everything. You are the first woman of creation. Mother, sister, lover, friend ... An angel, a devil, the earth, the home. That's what you are. The home! " 

En dan beveel hy haar om terug te keer Amerika toe, omdat hy totaal oorrompel is deur haar skoonheid.

 

Hulle dans op "Arrivederci Roma" en hierna jive sy met die Amerikaanse akteur, ene Frankie Stout, wat haar in die lug rondgooi  (Arrivederci Roma in La Dolce Vita di F. Fellini (1960) - YouTube. Besoek 22 Junie 2021).

 

Wanneer Marcello Sylvia ontmoet, neem hy haar na St Petrus-plein. Sy hardloop die trappe uit en merk op dat dit 'n goeie plek is om gewig te verloor.

 

Haar hoed waai af wanneer sy uitkyk oor die stad en hiermee aktiveer Fellini haar verlies aan denke; net soos wat sy haar skoene agterlaat na die danstoneel. Marcello neem dit op nadat sy deur haar vriend beledig is. (Later in die aand wanneer sy tuiskom, klap hy haar deur die gesig.)

 

Hierna volg die beroemde toneel by Caracalla en later by die Trevi-fonteine. Die aankomstoneel, by die Ciampino-lughawe, van Me. Sylvia Rank waar die paparazzi haar inwag, is al telkemale in advertensies verïkoniseer.

 

Paparazzi's op Vespas bevolk en teister die bekendes. Sylvia tel 'n katjie op en versoek Marcello om melk te soek vir die kat. In die nag soek hy heenkome vir hom en haar. Hy kan haar nie huis toe neem nie, want sy jaloerse minnares wag tuis. 

 

Sy het ook pas probeer selfmoord pleeg. Hy bel dan sy vriendin, Anouk Aimée, vir heenkome.

 

Al hierdie glinster- en huisdramas word afgewissel met ernstige vrae oor godsdiens. Marcello ontmoet sy vriend, Steiner in die kerk, wat eers jazz op die orrel speel en dan Bach, omdat hy betig word deur die monsignor. Later by 'n besoek aan sy huis – waar vele pseudo-intellektuele praat oor die lewe – sien ons Steiner in 'n ander lig. Hier is selfs 'n "oracle alcoholic". 'n Skildery van Morandi word aangeprys as sober. In 'n roerende gesprek met Marcello meen Steiner 'n mens moet buite tyd leef. (In die kerk wys Steiner vir Marcello sy Sanskrit-grammatikaboek.)

 

Hy pleeg uiteindelik selfmoord nadat hy sy kinders doodgemaak het. Wanneer sy vrou meegedeel word van die tragiese gebeurde, is die paparazzi weer eens aanwesig met flitsende kameras.

 

Ondertussen word daar in Rome gekyk na die mirakelboom en mense wat glo dat hulle die Maagd Maria (Madonna) gesien het. "Italy is filled with supernatural forces", verneem ons. Die filmspan word 'n kommentaar op die film as sodanig: 'n film-binne-in-'n-film. (Anita Ekberg, besef ons, kan gesien word as 'n moderne Madonna.)

 

In die ontmoeting met sy vader, neem Fellini die genderdiskoers vérder. Die vader besoek die stad en gaan saam met sy seun na 'n nagklub. Hy vertel van 'n klub in sy jeug waar daar 'n meisie met lang bene was en toe ontdek hulle dat 'sy' 'n penis het ...

 

In die Chachacha-klub dans die vroue in 'n pseudo-sirkusopset met 'n sweep wat klap.

 

Die vader – ‘n afwesige een – verlaat uiteindelik sy seun en vertrek huis toe. Die konflik is duidelik onopgelos.

 

In die slot tydens 'n huisparty ontklee 'n vrou en sit Marcello op die vrou asof sy 'n perd is en hy takel haar met hoendervere.

 

II

 

Misogonisme? Of verraai dit iets van die tydvak?

 

Die slot met die groot, dooie vis is dalk 'n religieuse simbool: Marcello word gekonfronteer met die vis: Jona in die walvis, maar ook die Leviatan? En die dooie vis signifieer waarskynlik vir hom die dood van geloof vir die hoofkarakter.

 

Die slot van hierdie film neem ons terug na die begin waar die Jesus-beeld in die lug hang.

 

Genderpolitiek en vrae oor geloof word afgewissel in hierdie briljante film wat alles verklap van die tydsgees waarin dit gemaak is.

 

Die kyker vandag in 2021 besef hoe briljant die film tussen verskillende dimensies beweeg van selfmoord tot ligsinnigheid; van die paparazzi tot die invloed van die kerk.

 

La dolce vita is uiteraard ‘n ironiese titel met die hoofkarakter wat as joernalis beweeg tussen verskillende insidente en eintlik ‘n skrywer wil wees. En die verwysing na Giorgio Morandi, die kunstenaar wat spesialiseer in stillewens soos “Metaphysical Still Life” …

 

© Joan Hambidge