Resensie | Marc Tritsmans – Die singende wêreld (2019)

Marc Tritsmans - Die singende wêreld (uit Nederlands vertaal deur Daniel Hugo). Naledi, 2019. ISBN: 978-1-928518-25-9

Resensent: Joan Hambidge

Die singende wêreld  van Marc Tritsmans het verlede jaar by Naledi verskyn. Dis 'n bundel met vertalings deur Daniel Hugo.

Wat 'n wonderlike verrassing is die ontdekking van hierdie digter nie. 'n Boek oor die see en voëls en bome en die planete – en 'n besinning oor presies wat ons hier maak.

Reeds in die openingsgedig konstateer die digter dat hy 'n “oudmodiese kompas” in sy kop huisves en dat niemand sonder plekbepaling werklik kan bestaan nie. En dan neem hy sy leser op 'n fassinerende reis oor hoé hy homself hiér op die ondermaanse beleef.

Bekende konstellasies

ek is ’n man uit die noordelike halfrond

en wil nie my noorde van my laat afrokkel nie

waarskynlik deel ek tog iets met die duiwe

huisves ek ’n oudmodiese kompas in my kop

want waar ek ook al neerstryk begin ek in die donker

vasberade soek na bekende konstellasies

fluister stemme van verre voorouers – jagters

reisigers? – dringend in my oor dat niemand

sonder plekbepaling werklik kan bestaan nie

my voete wil altyd weet waar hulle hul presies

bevind: beveilig en geaard ook al dwaal ons

almal stuurloos te midde van ontelbare heelalle

Die leser vind sowel die oorspronklike gedig as die vertaling deur Daniel Hugo met 'n nawoord deur Yves T'Sjoen, van die Universiteit van Gent, waarin hy nuuskierig is oor hoe Afrikaanse lesers op hierdie gedigte gaan reageer. Wel: hierdie leser vind Die singende wêreld  'n pragboek. 

Dis gedigte wat oënskynlik maklik "lyk", maar vernuftig inmekaar pas. Die metriese -en klankpatrone pas by die gemaklik, oënskynlike praataanslag. Die digter gebruik dikwels personifikasie moeiteloos - een van die moeilikste tegnieke wat maklik 'n gedig kan beduiwel - om die spanning tussen mense en natuur aan te stip. Die son word (soos) 'n moeder; die liggaam kry kos soos 'n hond. En hierdie gedig "Die liggaam praat (ook vir 'n keer)" (31) gee 'n belangrike geheim weg van hierdie bundel waar alles tweeledig en dus op twee vlakke tegelykertyd afspeel.

En dan ook goed om die oorspronklike met die vertaling te vergelyk.

Gewoonlik die kenmerk van 'n geslaagde gedig juis hierdie vermoë om twee dinge één te maak.

Die mens se lot as onbenullig kom telkens na vore. Nou onlangs is daar 'n nuwe planeet ontdek en liefhebbers van programme soos Sterre en planete weet hoe klein en ontersaaklik ons "klein en silwerige planeet" maar is.

En dit "Zoem en gons" skryf hy:

die onstuitbare vliegwiel van die lewe stel vir ons dommes

wat eens gedink het ons is die heersers van die heelal

totaal willekeurig en onontrafelbaar al die bakens vas

In "Draers van lig" dig hy tereg:

oor die geboorte van verre newels en sterre

wat vandag, noudat ons oë hulle vir die eerste keer

mag sien, nogtans lank reeds gedoof verdwyn het

Boonop is ons almal irrelevant en eenmalig, meen hy in "See":

want ons het almal die lewe kortstondig eensellig

beoefen, dit toe as vis en amfibie uitprobeer

om ten slotte as mens op droë grond gespoeg te word

T'Sjoen beklemtoon die epifaniese moment en liminaliteite in sy digkuns. Die dagsoom impliseer breuke: "Epifanieë stel ons in staat om anders te kyk. Hulle bied in ’n efemere oomblik insig in die hoëre, die gans andere, die sublieme."

Daar is geen swak vers in hierdie bundel nie. Die leser lees met verstomming agter die tegniese beheer aan soos in die geval van Benno Barnard wie se Die trouservies

my ook geboei het. (En die tegnieke word verdoesel, nes die binneryme.)

Die digter spreek ekologiese kwessies aan nes onse Martjie Bosman en Johann Lodewyk Marais. Soos by hulle word dit gedigte wat dans en sing. Sommige gedigte herinner aan die gesprek met die natuur in Stil punt van die aarde deur Johann de Lange en Hennie Nortjé se In die skadu van soveel bome.

"Saadstorting" is 'n belangrike gedig waar die digter gekonfronteer word met 'n beukeboom se plantaardige klimaks.

De wetten van de zwaartekracht was sy debuut in 1992 en ek gaan beslis alles lees wat hy geskryf het. Komrij het sewe van sy verse in sy Nederlandse bloemlesing opgeneem - al 'n aanduiding dat hierdie ou guru baie gedink het van Tritsmans.

Dis 'n bundel vir George Claassen én predikers. Vir gewone lesers én poësieliefhebbers. Nog 'n bundel wat die vertaalskat vir Afrikaanse lesers verruim met dank aan die vertaler en Naledi.

(Hierdie resensie word geplaas met vriendelike vergunning van Beeld)

Rubriek | Die Boom

Vir bykans drie dekades lank staan daar 'n palmboom reg voor my studeerkamer. Drie verdiepings hoog en stil getuie van al my werksaamhede.

Elke jaar word die toppie van die boom gesnoei om die blare wat teen die dak waai in beheer te hou.

Maar hierdie somer ruk die wind hande uit. Die boom slaan 'n geut teen my sitkamervenster stukkend en die faktotum waarsku: hierdie boom gaan die dak nog afslaan ...

Snags hoor ek die kapgeluide van die boom. Tik. Tik. Tik.

Ek dink aan Elisabeth Eybers se wonderbaarlike gedig “Orkaan”, ja daardie boom wat 'n verwronge Don Quijot is waar die orent-bly gewoonte geword het.

Die hyskrane in haar gedig is soos blomstingels geknak ...

“En selfs die las van saploosheid lyk ligter hierdie jaar”, sluit sy af.

Háár smal dakkamer het soos 'n ark geknak; vir my het dit gevoel asof my woonstel sweef tussen die planete. Twee skepe kon glo nie die hawe in Kaapstad verlaat nie weens hierdie wind. Foto's van geknakte bome en huise sonder vensters word gedeel. Dakke waai weg. 'n Plastiekstoel het iewers van 'n balkon oorgewaai tot in ons tuin.

'n Briefskrywer merk tereg op in Die Burger hoe sterk die palmbome is. Hulle bly staan.

Hora est. 

My simbool van krag moet afgekap word en omdat die wortels so diep is, geen ander opsie nie.

Deur die jare het hierdie boom deel van my lewe geword en in 'n gedig skryf ek soos volg oor 'n ander boom:

Boom

Daar staan die boom.

‘n Bloekom met takke 

windsels bas afgeruk 

deur wind en weer só verweer. 

Droë blare teen vingerpunte 

herroep die skemerwêreld 

van herinnering.

‘n Kind speel boom-boom; 

sag onhoorbaar raas die wind daar-

deur. Bloekomtakke ruik na wind: 

wind word bloekomolie.

Skielik hoor die wind 

ons nie meer.

Die boom is afgekap.

Toe uitgekap. Kompos. Dor-droog.

Vrot. Deel van die aarde 

waaruit dit 

spruit.

(Uit: Palinodes. 1987)

Nog later in 'n vers oor “Delmore Schwartz”:

Om ‘n boom 

te teken 

helder afgeëts

teen die winterlug

verraai niks

van die grys dendriete

gevurkte bome

in die brein se weefsel.

(uit: Die anatomie van melancholie. 1987).

Die boomkapper word opgebel. Vanoggend staan ek en toekyk uit my studeerkamervenster hoe die boom opgekerf word soos 'n sjef wat 'n aspersie op 'n houtblok opkap.

Twee mans staan op 'n stellasie. Hulle plaas 'n tou óm die boom en begin dan saag. 

Eers die takke, dan lit vir lit.

Boomweefsel waai oor die dak. 

Ek maak die blindings toe.

Nostalgie en harde werklikheid bots nou.

Ek staan met my kamera in my hand – maar dis nie reg om so 'n lykskouing te fotografeer nie.

Troos myself aan die praktiese kwessies: die gevaar van 'n dak wat sal ineenstort; 'n boom wat kan omwaai; 'n duur versekeringseis.

Immers in Mosambiek by die Polana-hotel rakelings 'n stortende, groot palmtak gefnuik. 

Dae later wens ek dat ek maar tog dié proses afgeneem het. Net 'n stomp bly agter wat lyk soos 'n olifantpoot. 

Gaan die boom vuurmaakhout word of dalk 'n boek help maak?

Gelukkig is daar 'n foto wat my buurman geneem het van die boom in volle glorie.

Ek wonder of die duiwe my sal vergewe vir hierdie daad. 

© Joan Hambidge

Resensie | Tom Lanoye - Koningin Lear (vertaling deur Antjie Krog, 2019)

Tom Lanoye - Koningin Lear (vertaal & verwerk deur Antjie Krog). Protea Boekhuis, 2019. ISBN  9781485310693

Resensent: Joan Hambidge

Afrikaans het ‘n lang galery van uitmuntende dramaturge: Adam Small, P.G. du Plessis, Pieter Fourie, Bartho Smit, Reza de Wet en ‘n hele boel jong stemme. Die publikasie van Tom Lanoye se Koningin Lear is ‘n belangrike toevoeging tot ons dramaskat. 

Dit is vertaal – en herdig – deur Antjie Krog en so word daar dan aangesluit by die hele vertaalprojek tussen Afrikaans en die Lae lande. Hierdie skitterende toneelstuk sluit aan by die moderne tradisie om Shakespeare vanuit ‘n ander genderperspektief te beskou of om die bekende gegewe te moderniseer. Ethan Hawke vertolk Hamlet in ‘n moderne New Yorkse familiebesigheid in die indrukwekkende film van Michael Almereyda (2000).

Verder terug in die tyd: Roman Polanski se interpretasie van Macbeth.

Dié samewerking tussen Krog en Lanoye is nie die eerste nie. Daar was ook medewerking met Mamma Medea in 2001.

Lanoye se teks word “vry na Shakespeare” aangebied met ‘n motto wat daarop dui dat ons in die tyd is waar alles beheer word deur familie dinastieë. De Montaigne rig die teks vérder met En attendant Godot van Samuel Beckett, Waiting on Godot, ‘n teks wat vir hierdie tyd waarskynlik die grootste rigsnoer is. Absurde eise, korrupsie, self-genoegsaamheid en narcisme kom aan bod. (Met die impak van Steinhoff as 'n subteks.)

Alles wat dus nie deur die karakters uitgespreek is nie, kom ook aan bod (die sogenaamde didaskalia). Die ingangsportaal se marmer en matglastoegangsdeure; wêreldhorlosies en verwysings na panieksituasies: werknemers wat toyi toyi, beursvloere in paniek, klimaatsgeweld (64).

Hoe meer alles verander, hoe meer bly dit dieselfde.

By die lees van hierdie teks – mooi uitgegee met Antoinette Kellerman op die voorblad – is my herbesoek van die teks sterk beïnvloed deur my teaterervaring met Marthinus Basson as die regisseur in die Baxter in Kaapstad. 

Hierdie produksie het weer eens bewys wat ensemble-spel behels: Kellerman as Bettie Lear teenoor Robert Kent, haar regterhand (vertolk deur André Roothman). Haar drie seuns (Greg, Henry, Corneltjie) word goed in beheer gehou deur die twee skoondogters: Connie en Alma. Dan is daar Oleg (die verpleër) en ‘n junkie. Wilhelm van der Walt, Edwin van der Walt en Neels van Jaarsveld het die verskillende fasette van die broederskap weergegee teenoor die oorspronklike teks waar daar dogters is. 

Lanoye ontgin eweneens die idee van familiehaat en hoe daar gevlei en witvoetjie gesoek word ter wille van eiebelang. Die gegewe word gesitueer in megalopolis – voor en na ‘n storm.

En dit word gesinkopeer met binnestorms: die een vrou se kinderloosheid; die ander een kitsch en vol eiewaarde, met Rolanda Marais en Anna-Mart van der Merwe as vertolkers.

Wanneer ‘n mens ‘n teateropvoering beleef, mis jy dikwels belangrike dialoog en skakels. Hierdie teks het die eerste ervaring nog groter gemaak.

So klink Lear op bladsy 130:

Ons giggel, ons pleeg horribale laster

Uit die koerante waar ons onder slaap.

Snags stry ons vir die grap oor besighede!

Wie van die beursbedrieërs sneuwel eerste,

Of wen? Wie is nog in, en wie al uit?

…

En ek die ponzi schemers, the old boys,

The Stellenbosch élite en die Sjinese,

Almal in eb en vloed net aan die maan

Gehoorsaam …

So word alles flink binne ons konteks geplaas met al die slangkuile van bedrog.

Wanneer die Koningin in spanning verkeer, is haar taal op die spits gedryf en dus poëties:

"'n Tumor met die voorkoms van 'n mens, 

 'n pitsweer wat ek met 'n seun verwar ..."

En:

"'n Hond, 'n perd, 'n rot besit 'n lewe.

'n Asem. Jy nie. God dis tog 'n skande!"

Wanneer jy hierdie reëls skandeer, is die sluimerende woede sigbaar.

Lanoye en Krog herposisioneer Shakespeare. In die vertaling word die teks "huis toe gebring" in die vertaalkenner Lawrence Venuti se terme, omdat dit aards is en vol verwysings na ons hier-en-nou. Soos die akteurs se vertolkings ensemblespel weergegee het, is hier 'n vennootskap tussen Krog en Lanoye. 

Sowel Krog as Lanoye is vreesloos (vir sommige mense grensoorskrydend). In die produksie weet Marthinus Basson ook hoe om dit reg te vertolk. Hy het immers Breytenbach se werk geregisseer.

Die ondersoek van waansin en demensie en die afbraak van taal is imposant. En kyk hoe word die "fool" in die oorpronklike teks nou 'n nuwe raadgewer.

George Bernard Shaw het glo gemeen dat King Lear die grootste tragedie is wat die meester geskryf het. Met Koningin Lear in Afrikaans het ons ‘n teks waar twee kreatiewe talente die teks toe-eien en nuut maak. 

Nuwe wyn in ou vate.

(Hierdie resensie word geplaas met vriendelike vergunning van Beeld)

Resensie | Gisela Ullyatt - Die waarheid oor duiwe (2020)

Gisela Ullyatt - Die waarheid oor duiwe. Protea Boekhuis, 2020. ISBN 978-1-4853-1066-2

Resensent: Joan Hambidge

Die waarheid oor duiwe is die digter en vertaler Gisela Ullyatt se debuut. Die leser word dadelik getref deur die aangrypende omslag van die kunstenaar Toni Pretorius.

Die duif hier is van porselein en aktiveer stolling en dood. Die duif is simbool van die Heilige Gees en in Oosterse gelowe dra hulle boodskappe oor van ander domeine. Dit simboliseer ook die huis en die liefde. “Allerliefste, ek stuur vir jou ‘n rooiborsduif”, dig Breytenbach.

Verskillende voëls kom aan bod. Maar telkens is die duif daar …

Die titel aktiveer geweldig baie dimensies: die jeug, die kortstondigheid van die lewe, die soeke na sin en betekenis, liggaamlike eise; hierom die verwysings na die Bybel én die Boeddhisme.

Die bundel kan in ‘n sirkelgang benader word: wat in die jeug gebeur het, bepaal die lot van die volwasse mens. Hierom dan ook die motto van Johan Myburg uit Vlugskrif:

Die dae het onrustig geword

met die pote van duiwe

op die windgrys dak

dit het onherroeplik winter geword

In die openingsgedig kyk die kind na die duiwehok deur die swanky bure teruggevat. Op die vergeelde gras is daar nou net ‘n vergeelde, leë vierkant wat dan na die stanza van ‘n gedig verplaas word.

Die slotvers beklemtoon dat sy nie haar jeug - en van hierdie duiwehok – kon ontsnap nie. 

So klink ‘n ars poetica:

september 

skeef lê die kransduif 

op septembergrond

geen geheime oopgeskarnier 

slegs ’n stringetjie lentemiere

intieme besoekers 

op terra incognita

Dan kom sprokies aan bod en verskillende vroue se lewensverhale word weergegee. Die lot van die vrou by die uilhuis is hier waar sy “nagmerries uit koue kruike drink”. Hierna verskuif die fokus na aangrypende lykdigte en Ingrid Jonker se Rook en oker word slim geaktiveer in die slot “agter gordyne” wat selfdood aktiveer.

‘n Vrou trou met ‘n gehuurde trourok (“die kosmos in maart”) met die plaaspad ‘n sinkgat en daar is verbrande dagboeke.

Die melancholie word afgewissel met humor wanneer daar geskryf word oor ‘n parakiet en ‘n valk in Kalkutta; inderdaad: ‘n pop goes the weasel.

Daar word klinies-gedistansieerd gekyk na siekte en depressie. Die digter is eweneens ironies hieroor in die gedig “ná ontbyt” waar die afhanklikheid van depressie-pille onder die loep geneem word met die dokter as ‘n soort hoëpriester van narkotika. Sy is bewus van die impak van hierdie “volmaanpille”. Soos die digter E.W. S. Hammond in Doodsteek van ‘n diabeet, skryf sy ironies-indringend oor die impak van siekte. In “jy omsingel my” word Bybelse toespelings aangepas en omgedraai om hierdie ellende te verwoord. Hierom word woorde selfs onder kwarantyn geplaas in “ek wou”.

Daar is ‘n duidelike gesprek met Sheila Cussons aantoonbaar: die woedende brood, die verwysings na argetipes, sprokies, die kombuis – met ‘n sterk ontnugtering te bespeur by hierdie digter.

Daar is onthutsende verwysings na selfuitwissing (Ophelia, die son wat nie sak nie, maar doodgaan) en die skryfproses is telkens iets wat die digter red van hierdie negatiewe ervarings. Die reeks-verse oor Kurt Cobain en veral die gedig oor Wilhelm Knobel verklap die ellende van selfuitwissing en depressie. En Ernst van Heerden se tyd-van-verhuising word ingeweef. 

Daarom ook die labirint waarin verdwaal word. ‘n Klein haikoe som dit op:

labirint 

die uitgang 

is die binnekoms

Ons sluit af met hierdie vers:

winter

winter is onversadigbaar

in blomloosheid in duifkarkasse

soos ’n grysaard mompel die wind 

deur gaas in die spens die laaste lig

geleidelik verdof die middag tot igloo

ek skryf sondag-gedigte

aan die naderende koue 

die koolstoof troetel 

geheime teen sneeu

gedigte nes emmers 

vang vuil sneeu op 

om te vries 

vir volgende jaar se somer

Oor ouers en grootouers word helder gedig: die pa is ‘n bywoner in sy eie lewe. Dit is ‘n grimmige, ontblotende, sensitiewe bundel met ingebedde verwysings (o.a na Ginsberg se “Howl” en Walt Whitman), maar hier word ‘n eie stempel afgedruk.

Dit is ‘n digterlike suture – en die leser word bewus gemaak van skryf as substitusie (verplasing) in Hélène Cixous se terme. 

Die plek of ruimte van skryf: La venue à l'écriture (1977).

Ek is die plek; die plek is ek.

‘n Pynlik-mooie boek.

(Hierdie resensie word geplaas met vriendelike vergunning van Fine Music Radio)

Rubriek | Poëtiese hoogtepunte vir 2019, 'n oorsig

Die afgelope jaar het daar verskeie en uitsonderlike digbundels in Afrikaans verskyn by NB-uitgewers, Protea en Naledi. Die onbekende Minimal Press het ook 'n bundel gelewer en daar was selfpublikasie.

Dit is goed om terug te kyk op die verskillende tendense in ons digkuns. Met 'n resensie lees 'n mens 'n bundel in isolasie en die volgende bundels is vir hierdie leser belangrike toevoegings tot ons poësie. Vir al die beswaardes, is hierdie bundels 'n bewys van 'n lewende digkuns.

Breytenbach se Op weg na kû (H&R) bevestig dat hierdie meester nie uitgeskryf is nie. Dis 'n hibridiese teks vol vertalings (vervellings), selfgesprekke, reisbeskrywings en besinnings oor die digkuns. Dit is 'n bundel wat leegheid ondersoek, maar paradoksaal juis die vol-heid van alles besê. Daar is uitveegedigte en leë gedigte, soos die titel al waarsku; maar ook woordoorloopsels (soos hy dit noem).

Ook die keuse uit sy liefdesverse Rooiborsduif (H&R) is 'n hoogtepunt – saamgestel deur Charl-Pierre Naudé – kan gelees word as verse oor die liefde en verse wat beskou kan word as 'n liefdesverklaring vir Afrikaans. "ein Fichtenbaum steht einsam" (126) is 'n eenvoudige, dog komplekse juweel van 'n vers.

'n pynboom staan eensaam

in die noorde op 'n kaal hoogte,

slaperig, slap met 'n wit kombers

omhul van ys en sneeu

hy droom van 'n palmboom

wat vér in die land van die môre

eensaam en swyend treur

op 'n brandende rotsmuur

wat 'n eenvoudige gedig!

Twee uitsonderlike vertalings het by Naledi verskyn: De Waal Venter se Vandag is boordensvol met pragvertalings van die Chileense digter Pablo Neruda, terwyl Daniel Hugo die kragtige Vlaamse digter,  Benno Barnard, vertaal in 'n bundel Die trouservies.

Vertalings verruim 'n digkuns en in die hande van behendige vertalers word die leser dikwels bekend gestel aan digters waarvan ons andersins nie sou kennis dra nie.

'n Heerlike verrassing is Thomas Deacon se Duifiedorings (Minimal Press).  Dit is volkspoësie – woordspeletjies, aardse verwysings en seksuele toespelings, die invloed van die natuur en die gesprek met God, is hier aanwesig.

die lewe is ‘n kaalvoetspoor

die lewe is ‘n kaalvoetspoor

een duin áf die anner duin óór

hoor jy’ie wind op sy doedelsak speel

weg issie spoor, net’ie sand bly oor

Twee debute wat beslis 'n tweede, derde lees werd is – en woeker met slim intertekste - is Pieter Hugo se Alchemie van my muse (Naledi) en Christo van der Westhuizen se Chrisalis (Naledi). 

By Hugo sou 'n mens kon besluit: 'n Sterk debuut met taaleksperimente, gesprekke (met Van Wyk Louw en gert vlok nel), besinnings, en ontginnings waar die gesprek oor Afrikaans voortduur.

Van der Westhuizen se verse werk met vervreemding en die raaisel van die digkuns via Sklovskij. Siekte, dood, familieskap en die funksie van die digkuns word ondersoek via literatuurteorie.

Hendrik J Botha lewer met Voorspraak (Naledi) 'n sterk tweede bundel soos Hennie Nortjé met Kryt (Queillerie). Beide spring flink oor hierdie hekkie.

By Botha is daar landskapverse en selfgesprekke:

My eie spieëlbeeld

versplinter in die water.

En wrang, swart humor:

Vasbeslote

Sedert die finale diagnose

verander jy jou lewenstyl:

hou op rook,

vermy alkohol,

begin stap en oefen,

eet drie porsies groente op ’n dag,

geen vet of suiker nie.

Jou doelwit nou waarskynlik

om voor Kersfees,

in ’n mediumgrootte

doodskleed te kan pas.

Die gesprek met Tom Waits en Leonard Cohen is besonder onthoubaar.

Nortjé se bundel aktiveer die kortstondigheid van alles (soos die verdwene Kryttydperk) en hoe broos die natuur is in die hande van argelose mense. Natuurhistoriese temas en digterlike besinnings kom aan bod.

Sowel Botha as Nortjé se verse is dikwels ironies in aanbod.

Loftus Marais se Jan, Piet, Koos en Jakob (H&R) gee beslag aan die gay-stem en is 'n behendige voortsetting van sy werk. 

Die digter wil hiermee die argetipiese wêreld van die cruiser aktiveer. Dis die Janalleman van die onderwêreld wat hier beskou word. Mans wat opgetel word in gyms (die Virgin Active), in donker stegies en op straat.

Hierom is daar 'n Jakob Engelstoeier, 'n Jantjie Skuinsdwars, Piet X, Jakobstaf, Piet Pixel, 'n Koos Merwe in die galery, 'n Geldpiet, Jan Bantam, Jan Balie, Bang Jan dooie Jan, 'n Ware Jakob ...

Daar is 'n mengsel van humor en melancholie aanwesig in hierdie bundel.

Pieter Fourie se Stof en ster (Naledi) is oënskynlik net volkse rympies, maar onder draai die duiwels rond. 

Skerfies gedigte, die optekening van 'n vervloë era, volksryme of -raaisels en die ontginning van ou woorde wat die wêreld van Louw se "Klipwerk" en Boerneef oproep.

Goljaartjie, poelpetaan, vrotpootjie, êprou, o.a. Die naamgewing is eweneens so bekend aan die landelike wêreld wat beskryf word soos kleinneef kosie harmansdrup, tant breggie koesisterkoningin, daantjie donnerpadda, dowe neef nathan waterfiskaal ...

Marlise Joubert in grondwater (Protea) ondersoek die afsterwe van 'n moeder. Die moeder – wat aan demensie ly – se lewe word karteer en die kind word nou die versorger en trooster in hierdie bundel. Haar eie kinders (en kleinkinders) kom ook aan bod in 'n bundel met selfrefleksiewe en meditatiewe verse.

Ronelda S. Kamfer in Chinatown (Kwela) beskou die lotgevalle van die afwesige vader, die dood van 'n moeder en bestaan van die bruinmens. So ook Clinton V. du Plessis se Verslag (Roepman uitgewers) waarin hierdie digter wat hom opsetlik buite die kanon hou, tog in gesprek tree met die tradisie (met fyn parodieë). Hy skryf oor sy lewe as boekhouer, siekte en die dood.

Hein Viljoen se Brisant ('n epiese gedig uitgegee deur Naledi) verdien ook vermelding. Dit is werklik uitsonderlik dat 'n digter so 'n analise maak van die politieke situasie en die lewe aan 'n universiteit van ene Jan wat in opstand kom teen 'n huwelik en die posisie van aanvalle teen wit mans. Postmodernisties in aanbod met intertekste van T.S. Eliot en D.J. Opperman, o.a.

Daar is iets vir almal dus. Van die Boeddhisme tot die volksvers; van die intellektuele studeerkamergedig tot die beskrywing van die genadelose, primordiale wêreld van die Noord-Kaap. Oor ouers en kinders word daar gedig. Oor politieke onreg en in verskillende vorme van Afrikaans: standaard tot Kaaps tot die Afrikaans by Kenhardt verby. Ongelowig tot 'n aktivering van Die Bybel.

In Neruda se woorde: daar is geen digters nie, net 'n digkuns met 'n tapisserie van onthoubare verse.

 © Joan Hambidge

(Hierdie resensie word geplaas met vriendelike vergunning van Fine Music Radio)

Resensie | Anthea Pretorius – Haiku from the tip of Africa (2019)

Anthea Pretorius – Haiku from the tip of Africa. Naledi, 2019. ISBN 978 0620 7 1 3221

Resensent: Joan Hambidge

'n Haiku (haikoe / hokku) is 'n tradisionele Japanese gedig wat uit 3 reëls bestaan. Die eerste en laaste beslaan 5 sillabes en die middelste een 7. Dit is gewoonlik 'n gedig wat oor die natuur en die verganklikheid van alles handel.

Basho en Yosa Buson is die bekendste beoefenaars. So lui Kobayashi Issa se gedig (vertaal deur Jane Hirsfield):

On a branch
floating downriver
a cricket, singing.

In 1686 het Matsuo Bashō die volgende een geskryf wat ons almal ken:

Old pond
Frog jumps in
Sound of water

H.D., Ezra Pound, Jack Kerouac, onder andere, het haikoes gepleeg en in ons plaaslike Engelse letterkunde die digter Charl JF Cilliers en Marié Heese. In Afrikaans het Eveleen Castelyn pragtige haikoes en tankas gekomponeer:

Roosblare bêre

hartvormig in die laaie

die as van liefde

(uit: Minder as die engele, 1990).

Kortom, dis 'n uiters komplekse digvorm met die kira of snypunt tussen die abstraksie en konkrete beeld.

Die mono no aware, oftewel, die skoonheid in die verganklikheid of efemere is eweneens bekend aan hierdie digvorm.

Die kigo (seisoenale woord) is eweneens aanwesig in hierdie soort gedig.

Haiku from the tip of Africa deur Anthea Pretorius is dus aanpassings van hierdie vorm. 

Haar gedigte is dus eerder 'n gendai haiku eerder as die konvensionele een. (Gendai beteken modern of eksperimenteel.)

Pretorius ondersoek die opposisies van Afrika: geweld versus skoonheid; wreedhede en sagtheid. Sy transporteer dus hierdie vorm na Afrika soos die digters Charl JF Cilliers en Marié Heese.

Pretorius is in Botswana gebore en haar gedigte word telkens met verduidelikings begelei. Sy skryf oor olifante o.a. – bekend aan daardie landskap – en die gevare wat hierdie diere inhou.

So skryf sy oor 'n ronkedoor:

24

With ponderous bulk

the old bull sags in the swamp,

here to perish soon.  (26)

In sy bundel Karoo: Haiku Variations (2012) maak Cilliers die volgende sinryke opmerking: “In the postmodernist world of hyperactivity, the haikuesque experience is a refuge of outer- inner reflection, of acceptance of stillness, of the beauty of transient things…”

En dit is presies wat Pretorius regkry.

75

On the spine of the

mountain purple-blue, trees stand,

tall and defiant.   (65)

73

Majestic snowy

peaks persistently poke the

panoramic sky.   (64)

En ja daar is ook slange waaroor gedig word. Mamabas en kobras en rinkhalse. En leeus, 'n meerkat en voëls.

39

Fish Eagle, your cry

The essence of Africa!

Echo in my soul.     (40)

'n Klein, delikate bundel wat waarskynlik veral by reisigers uit vreemde lande sal aanklank vind. Dit het 'n plek ingeneem langs ander uitsonderlike beoefenaars van hierdie versvorm.

Neffens Hélène Kesting:

Huisie in die reën,
sy groen staandakkie laag
oor sy oë getrek

© Joan Hambidge

(Hierdie resensie word geplaas met vriendelike vergunning van Rapport)