Joan Hambidge - ’n Nota by ’n vers

Tafereel

’n Diepgroen boom

lowerryk, vol voëls wat sing,

staan in die agtertuin van ’n huisie beskeie

in Beijing. Die oompies speel mahjong,

die tantes spoel al skinderend die wasgoed,

mense fiets verby, dis skoolkomuit-tyd.

Oor hierdie klein tafereel van menslike bestaan

staan daar ’n voël opgesluit in ’n hok. Sy kraalogies

draai soos ’n arend s’n reg om dié gedoente.

Hy droom van ’n ander bestaan, ’n beter wêreld,

verby inperkings, vérvandaan, oor groot mure

veel, veel langer as sesduisend kilometer klip. 

’n Toevallige besoeker sien dit alles, vou dit op

en knoop dit vas in haar geheue. So vredig

om in hierdie oomblik te wees, so ongelooflik eenmalig,

in hierdie digterlike tuin.

 Dit is die openingsgedig in die bundel Meditasies (Human & Rousseau, 2014), ’n bundel wat ontstaan het tydens ’n sabbatsreis toe ek in 2011 van Hong Kong gereis het om die aarde en in Istanboel tot rus gekom het.

Nou onlangs moet ek lesing gee vir die Amerikaanse studente wat per skip om die aarde vaar ("Semester Abroad") oor die digkuns. Die opdrag: praat oor die digproses en hoe ’n vers ontstaan. Danksy Charl JF Cilliers se vertalings van my gedigte, kon ek met die jongelinge praat en Meditasies, wat handel oor ’n reis per vliegtuig-om-die-aarde, sluit dus aan by hulle verwysingsraamwerk.

So lui Cilliers se vertaling:

Scene

A dark green tree

leafy, full of birds singing,

stands modestly in the back yard of a small house

in Beijing. The uncles are playing mah-jong,

the aunts, with gossiping chatter, doing the wash,

people cycling past, the end-of-school bell just rung.

In this small scene depicting the human condition

there is a bird locked up in a cage. His beady eyes

sweep round like an eagle’s to survey these goings-on.

He dreams of another existence, a better world,

beyond restrictions, far, far away, over huge walls

so much longer than six thousand kilometres of stone.

A chance visitor sees it all, folds it away,

in fixed depths of her memory. It is so peaceful

to be in this moment’s unbelievable uniqueness.

Die lesing neem ’n mens uiteraard na ’n vergelyking tussen die verse, maar vir die doeleindes van die lesing word daar gefokus op die Engelse vers.

Die ontstaan van die vers:

Agter my duur hotel in Beijing ontdek ek as wandelaar ’n klein village. Dit is weggesteek en net die geoefende oog sal die klein gehuggie ontdek waar daar ’n slaghuisie is, ooms en tantes ronddwaal, vroue wasgoed was, kinders speel ... Vredig, dog armoedig. Toe ek ’n foto probeer neem, word ek bruusk versoek om my kamera weg te sit. Die gedagte dat ek hulle siele mag steel, kom uiteraard by my op.

Ek stap verder.

Dis September en warm. Daar is babas in slaappakkies. Die gleufie voor is oop; so ’n mens kan die kroonjuwele sien. (In die hotel later verduidelik ’n vrou vir my dat dit teruggaan na die tye toe ’n Chinese gesin baie kinders gehad het en daar nie tyd was om doeke om te ruil nie!)

Ek gaan na ’n klein kafee. Ek bestel ’n bier. Langs my sit ’n Oubasie, ongeveer 90 jaar oud. Sy ou vroutjie is besig om voor hul huisie te vee met ’n besempie. Dis ’n shack. Uit haar stemtoon kan ek hoor dat sy hom aanpraat oor iets. Haar stem gaan op, en dan weer af. Jy kan sien hy is gewoon aan skellery. Hy kyk na haar, maar reageer nie. Ek bied vir hom van my bier aan, wat hy vriendelik weier - jy kan sien sy is baas.

’n Uur later kom hulle dogter per fiets aan en hy stap met ’n wiegraam terug huis toe. Alles is meteens stil.

’n Pa stap met sy mongooldogtertjie verby ...

Skielik voel ek iemand raak aan my arm. Aan my regterkant sit ’n ouer vrou, kennelik ’n ouma. Met haar kleinseun in haar arms, wat sy trots vir my wys. ’n Bulletjie wat my reg in die oog kyk.

Hy lag oopbekkie, vriendelik, omdat sy derdeoog nog oop is, kan hy my welwillendheid sien.

En toe ek na links kyk, sien ek die voëlhokkie ...

Die volgende dag besoek ek die beroemde Groot Muur.

Wat jy uitlaat en wat jy insit word deur die gedig bepaal. Ek wou die opposisie tussen inperking (die hok) en die wydsheid van die Groot Muur aktiveer wat gebou is om die land en sy mense teen indringers te beskerm. (China Great Wall Facts/ How Long, Who, When, Why Built It. Besoek 3 April 2016).

Terselfdertyd wou ek iets van my tevredenheid en geluksaligheid oordra. Die unheimliche wat hier heimlich word.

Op die regte oomblik beleef ek hierdie klein tafereel en skryf die gedig, wat soos ’n foto, ’n gelukskoot is.

© Joan Hambidge

Charl J. F. Cilliers – Dark Hole of the Moon (2016)

Charl J. F. Cilliers – Dark Hole of the Moon. Malgas Publishers, 2016. ISBN 978 0 620 604 39 0

Resensent: Joan Hambidge

Behind the View (2014), Grains of Sand (2013), Karoo: Haiku Variations (2012),  The Journey (2010) Collected Poems (2008) is van die bundels (en een bloemlesing) van die digter en vertaler Charl J. F. Cilliers al gepubliseer het en waaroor ek geskryf het.

Hierdie digter moet sy eie werk publiseer, omdat die posisie van die Engels-Suid-Afrikaanse digters bedenklik is. Net ‘n handvol word uitgegee en verdwyn vinnig as hulle nie deur die buitelandse mark opgeraap word nie. En daar, weet ons, is die snobisme groot. Indien jy as Engelse digter nie die pad van die little magazine en digkuns-voordragte geloop het nie, is jy onbekend. En digters uit die VSA en al die ander voormalige kolonies word nie geag as relevant nie.

Anders is dit gestel met Afrikaanse digters, ofskoon ook net ‘n handvol gesalfdes dit “maak” in die Lae Lande...

Dark Hole of the Moon vergestalt die digter se liefde vir die mono no aware, oftewel, die skoonheid in die verganklikheid of efemere. Cilliers is ‘n uitstekende beoefenaar van die haikoe, kwatryn en cinquaine, aldrie digvorme wat enorme beheersing opeis van die digter. Cilliers is telkemale bewus van die ónmoontlikheid van besegging en dat woorde die digter in die steek mag laat. Hierdie onmag - verwoord onder andere in “Basket” (41) - gee dan aanleiding tot etlike verse wat handel oor die skryfproses en die stiltes wat dit impliseer. Die soeke na ‘n werklikheid agter die werklikheid is immers iets wat die digkuns voortstu; hier in navolging van Paul Ėluard dat daar ‘n ander wêreld bestaan wat opgesluit is in hierdie een.

‘n Mens sou dan hierdie gedigte kon tipeer as die metafisika van die Oomblik of die Efemere ... Dalk ook die Kortstondigheid. Die digter is bewus daarvan dat ons nie as Westerlinge die haikoe-vorm met sy tegelykertydsaspek (waar simbool en ding een word) kan bemeester nie, maar dit net kan verwésters.

Die nostalgie van die ouer persoon word ook hier besê in die Bloemfontein van die digter se jeug wat weer saampraat met Robert Frost se gedig oor oor die twee paaie in ‘n woud. Want die digkuns vang iets op van ‘n werklikheid wat verby is; die gedig word ‘n weergawe of representasie van daardie (indertydse) ervaring.

“Spilt milk” (102) handel oor meer as melk wat val: breaking-of-the-vessels en die wete dat die skerwe iets word van die pyn wat die spreker ervaar:

and felt pain shine

a far, dark exploding star.

Die terugkyk of terug-blik (“in the cold fridigity of the past tense”, 88) word in die gedig “Verdict” besê: ons vind telkens ‘n opname van ‘n lewe, ervarings, verydelde drome, geliefdes afgestaan aan die dood waar woorde niks beteken nie. Die digkuns werk nie met diagramme nie, weet die digter te vertel, want ons is uitgelewer aan ‘n lewe sonder ‘n teks ... dit staan alles immers reeds opgeteken in Shakespeare.

In “Ballad of the Unbeliever” (79) word daar na die epifanie verwys. Ofskoon die spreker ongelowig mag wees, is hy op ‘n ander manier uitgelewer aan die epifaniese moment en word hy ‘n waarsêer in woorde.

Die digter sluit aan by die Simboliste: ‘n mantis, ‘n geitjie, die natuur word simbole wat sy idees dra. “Self-erased poem” (55) is selfs postmodernisties in die metarefleksie rondom die digkuns wat kompeteer met die werklikheid wat groter en boeiender is, maar as die digter ‘n pen vind wat werk, kan hy iets hiervan neerpen.

Dieselfde geld die “Cloud studies” vir John Constable waar gedig en indruk een word (49).

“The Shot” (52) is ‘n knap ars poetica waar die digter gekonfronteer word met sy eie maakwerk: ‘n mens vergeet die bedoeling van die vers, maar die impak is altyd sterk en oorweldigend.

Poet

With beguiling verses I must try

to scheherazade the nights away,

for truth be told: we know we die

when we have nothing more to say.  (47)

Delikaat, aangrypend - klein gedigte wat lank in die gemoed bly steur en nawerk:

in the pain

in the pain of dis-

integration God reveals

a broken wholeness (33)

Vir die leser is daar ‘n insigryke nawoord oor die haiku en die verplasing na die Engelse wêreld ...

Vir verdere besprekings, goegeloer hier: Woorde Wat Weeg/ Charl J.F.Cilliers - Behind the view (2014)

© Joan Hambidge