Tuesday, July 18, 2017

Nuus | AVBOB borg die poësie op groot skaal


Johann de Lange, eindredakteur vir die AVBOB Poësie Projek, Mnr Frik Rademan, CEO van AVBOB, Dr Mantoa Motinyane-Masoko, hoof van Afrika Tale en Letterkunde by UCT, Dr Stanley Madonsela, Direktoraat: Afrika Tale, UNISA, en Daniel Hugo, Afrikaanse redakteur van die AVBOB Poësie Projek



AVBOB is 'n akroniem vir "Afrikaanse Verbond van Begrafnisondernemers".

Die tradisie van die funeraire poësie behels die aanspreek van 'n beroemde of bekende persoon in 'n lykdig. Tradisioneel was die dekorum in hierdie soort gedig om nie die oorsaak van die dood te vermeld nie.

AVBOB se webruimte vir doodsdigte of lykdigte is tydig. Ons leef in 'n land waar moord op mense met 'n besondere hoë insidensie. Die onlangse wreedaardige kaping en moord op die Matie-student Hannah Cornelius het 'n hele gemeenskap in rou gedompel.

Besoekers sal dus nuwe verse kan aftrek rondom die dood van 'n geliefde, ouer, kind of familielid.

Twee dokumentêre oor die poësie is onlangs voltooi waarin digters gevra word of poësie nog ’n plek en betekenis in ons tyd het. Bekende digters soos Antjie Krog, Johann de Lange, Daniel Hugo, Vincent Oliphant, Joan Hambidge en jonger digters soos Hendrik J. Botha, Juanita Louw, Fourie Botha, Bibi Slippers, o.a. het hieraan deelgeneem.

Dié dokumentêre program oor die poësie, Ek wou nog sê, word vanaand om 7:30 op VIA (kanaal 147 op DStv) uitgesaai.

Die aankondiging van AVBOB se borgskap vir poësie word op Mandela-dag, 18 Julie, aan die pers bekend gemaak.

Die borgskap dek ’n poësieprojek wat twee dokumentêre programme (een oor Afrikaanse poësie, en een oor die Engelse poësie), 'n poësiekompetisie vir al elf amptelike tale met 'n spesiale  webtuiste (www.avbobpoetry.co.za) waar goedgekeurde gedigte van deelnemers geplaas sal word, en ook die publikasie van ’n bundel met 100 gedigte wat Augustus 2018 op die herdenking van AVBOB se 100ste bestaansjaar sal verskyn, insluit.

Die poësiekompetise begin op 1 Augustus en sluit einde November 2017. Wat dit veral opwindend maak, is dat al elf inheemse tale ook hieraan kan deelneem.

Dit is die eerste keer wat só ’n projek wat al die inheemse tale so representeer, onderneem word.

Daar sal 'n kontantprys vir die beste gedig in elk van die amptelike taalkategorieë aangewys word – die toekennings sal as die AVBOB-prys vir Poësie bekend staan.

Wanneer AVBOB volgende jaar 100 word, sal 100 gedigte in 'n bloemlesing gepubliseer word – elke landstaal sal sewe gedigte hê wat spesiaal in opdrag vir dié bundel geskryf is, 22 gedigte deur nuwe stemme wat ingeskryf het, en een gedig waaroor daar in hierdie stadium geen inligting gegee word nie. Elke gedig in dié bundel, met die uitsondering van Engelse verse, sal met 'n Engelse vertaling opgeneem word.

Hiermee sal jonger digters die geleentheid kry om naas bekende, gevestigde name gepubliseer te word. Die webblad sal ná afloop van die kompetisie oop bly en digters kan steeds gedigte instuur. Dié wat goedgekeur word, sal op die webblad gepubliseer word, en die digter sal ’n fooi van R300 ontvang. Net nuwe, ongepubliseerde gedigte word op die webblad geplaas. Die gedagte is om ’n databasis te skep waar AVBOB se kliënte gedigte sal kan lees (en aflaai) wat hulle aanspreek.

Gesien teen die agtergrond van koerante se "In Memoriam"- en doodsberigte, vervul hierdie wedstryd en webwerf ’n belangrike funksie.

Poësie artikuleer pyn, onsekerheid en wanneer ons getref word deur die dood, bring dit vertroosting. Verskillende bekende digters tree in die dokumentêr op, ouer sowel as jonger, wat die digkuns as eiesoortige genre onder die loep neem.

Hannah Cornelius (1996 - 2017)

Op 'n foto wagtend
op die Halte na Ewigheid
kyk jy na links,
na die Stasies
genaamd Angs, Vernedering,
Onnoembare ...
agtertoe
daar waar die trein
nooit weer
vir jou sal stop
nie. Nimmer,
nee, nooit weer.
Nou op jou soloreis
met geen retoerkaart
ter hand
reis jy na
Aandblom-is-'n-witblom
digby dusketyd
Blommetjie-vergeet-jou-nie.

Louise Viljoen skryf In Literator, November 1995 oor die tradisie van hierdie soort gedig in navolging van S. F. Witstein se Funeraire poëzie in de Nederlandse Renassaince (1996) waar dit gaan om die lof (laus) van die ontslapene, die verdriet (luctus) en aanvaarding van die dood (consolatio). (’n Retoriese analise van die vyf lykdigte in T.T. Cloete se Allotroop | Literator. Besoek 3 Junie 2017).

Valencia Farmer, Sihle Sikoji, Anene Booysen is enkele name van vroue wat wreedaardig vermoor is. Dan was daar ook die opsienbare moordsaak met Oscar Pistorius en die dood van Reeva Steenkamp.

Reeva

Kon jy weet
daardie laaste keer
by die hekke van die Silwer Huis
en Rooi Badkamer
'n sekuriteitsbeampte
sou Heilige Petrus vir jou speel?
Was daar 'n geel gloed óm
jou gehul, soos Jung beweer,
wanneer ons wetend-onwetend dié oorgang
in volledige eensaamheid, dus solo, maak?
Sou jy kon raai dat die beroemdheid
waarna jy smag jou 'n ereplek sou gee
in die galery langs JFK en Marilyn Monroe?
Jou oë gesluit soos Marilyn s'n
in die Brentwood-lykshuis in Los Angeles;
jou kop oopgeklief nes Jack s'n.
Kon jy dink realiteitstv was net 'n voorspel
tot 'n hofsaak met jou as die aanwesige-Afwesige?
Foto's geneem, selfs uit 'n lykshuis geskaai,
verkoop, vervleg, verpand, versend
met opgeswelde oë asof jy jou verweer
teen die ongerymde, die vervorming;
ja, selfs teen hierdie gedig,
'n vérdere openbare skending.

(Matriks. Human & Rousseau, 2015).

In die slotstrofe van"Allofrasie" uit wyle TT Cloete se bundel Allotroop (Tafelberg, 1985) skryf die digter:

Nooit had so baie jou so lief soos in jou kis nie
al is daar iets onnoemliks wat ons afweer
en al stuit ons teen jou entropie. Jy ignoreer
ons maar jy weet nie wat jy jammerlik mis nie.
Die mistieke groot bruis, die beroerde gewemel
om jou sonder jou. Sien jou in die hemel.

Allofrasie beteken vreemde manier van praat en hierdie gedig aktiveer die impak van die dood as 'n groot gelykmaker. Kortstondig is almal bewus van hul eie dood en is daar selfs versoening tussen mense.

Die dood is die groot gelykmaker.

Die lykdig is ook 'n klaaglied of lament wat vertroosting bring.



* Ek wou nog sê . . . sal in die volgende tydgleuwe weer op Via uitgesaai word: 18 Julie om 19:30, 19 Julie om 07:30, 20 Julie om 13:30, 22 Julie om 15:30 en 23 Julie om 13:00.


© Joan Hambidge


Sunday, July 16, 2017

Resensie | Johan Myburg – Uittogboek (2017)

Johan Myburg – Uittogboek. Protea Boekhuis, 2017. ISBN 978-1-4853-0776-1

Resensent: Joan Hambidge

Johan Myburg debuteer met Vlugskrif (1984). Sy volgende bundel heet Kontrafak (1994) en word met die Eugène Marais-prys bekroon. In 2008 verskyn Kamermusiek en so pas: Uittogboek. Dit is ’n komplekse bundel wat handel oor die geskiedenis, ver en naby, en die programgedig is ’n herdigting van die bekende sterfgedig van die Romeinse keiser Hadrianus (76-138 n.C.).

Myburg se bundels was nog altyd deurgekomponeer, veral rondom musiek en die skilderkuns. Dieselfde geld die jongste bundel wat die leser kan oopmaak op enige plek om die kontrapuntale aard daarvan te kan raaksien. “Ombra mai fu” (52) is ’n sentrale vers wat dit illustreer. Dit is die openingsaria van Handel se opera Serse (1738), wat al deur soveel sangers vertolk is. Oorspronklik gesing deur ’n castrato en nou veral in moderne tye deur hoë tenore, contralto’s en mezzosoprane.

Ombra mai fu
di vegetabile,
cara ed amabile,
soave più.

Nooit was die skadu van ’n plant, liefliker, mooier of soeter as jy . . . (losweg so vertaal).

Dié bundel getuig van baie nadink en lees. Dit word egter nooit afgeleide kuns nie.

Myburg se vorige bundels het swaar gedra aan ’n T.T. Cloete-invloed. In hierdie bundel het hy dit genoegsaam verwerk en sy eie stem gevind. Cloete is steeds daar, maar nou meer in die troop van die apophrades, soos Harold Bloom dit tipeer in A Map of Misreading (1975), oftewel die terugkeer van die dooies.

In “Reitzstraat, Potchefstroom” (44) lewer Myburg verslag van hierdie mentorskap en besef hy hoe belangrik vormbeheer is: “Sedertdien swymel ek steeds oor die boeket / van tuine en die toorkrag van ’n rymende eindkoeplet.”

Die digter lewer ’n bundel met ryk tematiek en daar is vele vorme wat ontgin word, soos prosaverse, stringverse, eksperimente met die distigon, vierreëlige verse. Daar is lykdigte en reisverse. Ars poeticas en stemmingsgedigte. Daar word verwys na skrywers soos Marguerite Yourcenar, Maurice Blanchot; kunstenaars soos Elza Botha en Diane Victor.

Daar is gesprekke en palinodes, onder meer “Nanas de la nada” (105-107). Dit is gegrond op César Antonio Molina se “Vivir sin ser visto” (“Lewe sonder om gesien te word”), ’n koerantartikel wat die digter in Madrid gelees het. Hier word die buitelandskap teenoor die binnelandskap afgespeel en die reisende digter word immers getref deur die nuutheid of vreemdheid van ’n ander bestaan, soos verruklik beskryf in die lang gedig oor Venesië (46) waar die stad gesien word soos ’n borsspeld op die lapel van die see.

Van bo gesien lyk die stad
op ’n druppel soos ’n vis
of is dit ’n sinker.

Die gedigte is middelpuntsoekend en -vliedend (“Sentripetaal”, 58) en hierom word die hadida uit verskillende hoeke digterlik en taksonomies belig. Die digter is sowel tuis as ontheemd (46) en in “Passacaglia” (45) word ’n stuk kunsteorie skitterend verwoord.

Dit is ’n stadige, stylvolle dans van Spaanse oorsprong (uit die 17e eeu) met vele variasies wat ’n sleutel is tot hierdie bundel met verskillende weergawes en ’n terugkeer na ’n tuin van herinneringe.

Myburg is ’n gerekende kunskritikus en hierom vind ons dan vele besinnings oor die beeldende en skilderkuns.

Sy gedigte werk sterk klankmatig en die musikaliteit sluit aan by Johann Johl se Gewalste woord (1990).

Die digter aktiveer Cangiante, ’n modus van skilder uit die Renaissance-tydperk teenoor Unione, Chiaroscuro en Sfumato. Cangiante (letterlik verandering, van die Italiaans “cangiare”) aktiveer die afwisseling van emosies én kleure.

In “Spätsommerstag” (42) word die liefde pynlik-navrant belig. In “Postuum” (60) wonder die spreker of die “ingekiste” tevrede was met die blomme by die begrafnis?

“Prosopopeia” (95) is weer ’n ander sleutelgedig wat handel oor Egiptiese doodsrituele, waarin die uittogboek van ’n sterwende via papirus tot ’n moderne gedig oorvertel word. In die Grieks is dit letterlik persoonsverbeelding of personifikasie dan.

Die digter as buikspreker wat telkens “objective correlative” vind om sy eie emosies te maskeer. Hierom vele apokriewe briewe en gesprekke met historiese figure, soos die skitterende “Apokriewe brief” (61) van die kardinaal Cisneros aan Gabriel Alonso de Herrera in 1513. Oënskynlik ’n brief oor boerderye, wat dan weer politieke kommentaar word op boekverbrandings in onrustige tye. “Kitab al-filaha” (56) is eweneens ’n gedig wat sowel die landbou as die kuns van skoonheid aanspreek.

In “Deuntjie” (57) staan daar:

My huis is so gehawend
soos dié van ’n Moorse koning:
Buite vrot die pleisterklei
maar binne is my woning.

Dit is ’n ryke, komplekse bundel wat getuig van baie nadink en lees. Dit word egter nooit afgeleide kuns nie, omdat die digter sy eie outentieke ervaring daarvan weergee in ’n pragbundel van oor die honderd bladsye waarin vele tale en kulture beslag kry.

Johan Myburg

Van die Karoo tot Kastilië, van Xerxes tot Gustav Mahler in ’n bundel van “om te leef om te oorleef om oorleef te word”, 70). Dit is ’n bundel van tanatografie, maar terselfdertyd word die lewe besing en gevier.

George Seferis, die diplomaat-digter, gooi hier ’n lieflike draai:

In Pretoria dans bome met kastanjette, strooi
Jakarandasneeu in die lente. Die res, meen Seferis,
Is saai, ’n grafstad waarin hy lewend toegegooi
Is, ’n skaduryk waarin hy dolend soek na ’n poort. (19)

“Elegie op die wyse van ’n impasse” (77) is ’n sterk politieke vers wat kommentaar lewer oor die paspoort wat eventueel verstryk. (Eventueel hier dan nie as moontlik nie, maar uiteindelik.) Afrika sprei oop soos ’n kassaweblaar.

Dit is ’n eerste lesing wat deur dieper besinnings sal moet gaan om reg te laat geskied aan Uittogboek.