Wednesday, January 23, 2019

Resensie | Achmat Davids - Die Afrikaans van die Kaapse Moslems (2018)

Achmat Davids - Die Afrikaans van die Kaapse Moslems. Verwerk deur Hein Willemse. Vertaal deur Danie C. Botha. SBA, 2018.

Resensent: Joan Hambidge


Daar het die afgelope tyd geweldig baie studies oor die geskiedenis van Afrikaans verskyn: van Wannie Carstens en Edith Raidt tot wyle Christo van Rensburg se boeke oor die verband tussen die Khoekhoegowab-tale en Afrikaans in So kry ons Afrikaans. Terselfdertyd word bloemlesings gepubliseer met die vertaling van Afrikaanse gedigte in Engels.

Die posisie van Afrikaans word deur verskillende taalgroepe onder die loep geneem soos in Carstens en Michael le Cordeur (samestellers) se werk Ons kom van vêr. Dit is gesprekke oor bruinwees en Afrikaans. Daar is eweneens die insigryke Afrikaans ná Apartheid (red. VN Webb) wat in 1992 verskyn het. Die baanbrekerswerk van wyle Fritz Ponelis en al die woordeboekmakers is bekend.

Afrikaans, 'n taal gesalpeter in hierdie land (soos Breytenbach dit noem) en behorend aan vele sprekers, word op 'n opwindende wyse ook beskou in Achmat Davids se studie Die Afrikaans van Kaapse Moslems wat verwerk is deur Hein Willemse en Suleman Dangor. Arabies lok studente aan die Universiteit van Kaapstad.

Toenemend word die Afrika-invloed op Afrikaans ondersoek. Dit word uitgewys dat Asiatiese uitgewekenes en selfs die slawe in die Kaap hul eie tale kon praat en nie net die taal van die kolonis nie.

Die baanbrekerswerk van Adrianus van Selms wat in 1951 ontdek het Afrikaans is oorspronklik in Arabiese skrif geskryf (sogenaamde "Arabies-Afrikaans"). Hierdie stelling behoef egter verdere navorsing, soos Willemse aantoon (9). 

Hierdie boek kyk egter na die bydrae van Moslem-Afrikaans. Humor in die idiome is opvallend ("'n Boer maak 'n plan, maar 'n Slams hét 'n plan").  Aspris, brêggat, kastai (terg), kwai-lappie (mooi so), ougat, poenang-kies (oulik), laa-die-daa (vernaam). "Iemand is 'n poep op 'n lappie" en "Jy kan nie sy slamblie eet nie" (Jy kan hom nie vertrou nie) is enkele juwele! …0(40).

 Een van die belangrike kwessies wat aangespreek word, is of die Moslemsprekers aan die einde van die 19e en begin 20e eeu geskryf soos hulle gepraat het? Ook die kwessie van taalgeleerdes en skrywers om dit te transkribeer in die Romeinse geskrif wat ons gebruik. Achmat Davids se bevinding is dat mense geskryf het soos hulle gepraat het. Met wanopvattings helaas omdat die Arabiese skrif verkeerd gelees is (41).

Die invloed van skole waar die idees van Islam oorgedra is, kom aan bod, soos die gebruik van Mengelhollands.

Oor die ontstaansgeskiedenis van Afrikaans is daar vele debatte en dispute. Die gesprek was nog nooit so lewendig as nou nie. Aan die een kant sprekers wat voel die taal se hoër funksies word bedreig aan universiteite wat verengels; ander sprekers wat voel Afrikaans word juis vryer buite die magsbasis van beskutting en bevoorregting.

Hierdie uiters toeganklike én leersame boek is 'n moet vir elke liefhebber van Afrikaans. 'n Mens leer van tajwḯd (die klankwetenskap van die Arabiese alfabet), die skep van nuwe simbole om die gesproke Afrikaans via die Arabiese alfabet weer te gee. Die publikasie van die eerste Arabies-Afrikaanse boek: Hidayutool Islaam, oftewel Die Heilige Begeleiding deur Islaam.

Dis 'n leesplesier wat hierdie leser terugneem na I.D. du Plessis en Gabeba Baderoon se gedigte.

Hopelik verkoep hierdie resensie ghasegh!

Thursday, January 17, 2019

Resensie | Hans Pienaar - Die Generaal (2018)

Hans Pienaar - Die Generaal. Tafelberg, 2018. ISBN: 978 0624 085812

Resensent: Joan Hambidge

I

Hans Pienaar is 'n bekende joernalis en onderskatte digter. Die taal van voëls het in 2002 verskyn. In 1992 was hy die ontvanger van die Rapportprys vir Nie-Fiksie vir Die derde oorlog teen Mapoch, oor die staat se geheime veldtogte teen die Ndebele-stam. Die Trojaanse Perd: Onderhoude oor die noodtoestand in die Kaap 1985, saam met Hein Willemse, bly 'n belangwekkende teks. Dit het indertyd by Taurus verskyn.

Sy pas verskene roman Die Generaal is werklik 'n besondere toevoeging tot die grensliteratuur in Afrikaans waar skrywers soos Alexander Strachan ('n Wêreld sonder grense), Koos Prinsloo, Etienne van Heerden, o.a. beduidende werk gelewer het.

Die roman het einde verlede jaar op my tafel beland en dit was aanvanklik nie die soort leesstof waarvoor hierdie leser met 'n reeds donker jaareinde en etlike slopende gebeure in Suid-Afrika wou of kon aandag gee nie.

Wat 'n verrassing was hierdie roman nie toe ek dit begin lees!

Dit is geskryf met 'n vaardige hand: gedistansieerd, in beheer, emosioneel sonder om sentimenteel te wees én boeiend.

Die Grensoorlog is ons Viëtnam-oorlog. Dit is so dat daar etlike briljante films gemaak is,  deur onder meer Francis Ford Coppola en Stanley Kubrick, wat vanuit verskillende perspektiewe probeer om die impak van die oorlog op die psiges van jong Amerikaners te begryp. 

Hieroor het ek uitgebreid geskryf in 'n digterlike verslag na 'n reis in hierdie landskap (Woorde Wat Weeg/ Viëtnam – ‘n digterlike reisverslag. Besoek 17 Januarie 2019).

II

Die Oorlog het jong mense se lewens verwoes. Die sinneloosheid en futiliteit daarvan is al by herhaling uitgewys. Nou onlangs het Alexander Strachan ’n verslag oor die lewe van ’n  recce gepubliseer. Dit heet 1 Recce, die nag behoort aan ons en het ook by Tafelberg verskyn (1 Recce, die nag behoort aan ons/ ’n LitNet Akademies-resensie-essay | LitNetBesoek 17 Januarie 2019).

Dit sou inderdaad relevant wees om die verskillende kante van dieselfde munt te beskou: fiksie teenoor harde werklikheid met tekste wat albei by Tafelberg uitgewers verskyn het.

Pienaar bely dat aspekte van prosedures, regulasies en fasiliteite en operasies aangepas is ter wille van die verhaal. Maar terselfdertyd skryf hy dat dit op ware gebeure gegrond is. 

Daar is nog kodes dat die leser dit as fiksie moet benader. Die sub-titel lees: 'n roman.

Skrywers van romans bemark iets as 'n roman  en dis hoe ons dan hierdie teks moet benader. Dit vertel die verhaal van Johan, bloedjonk, kwalik negentien, wat gestuur word na die Zambesivallei om onreëlmatige praktyke rondom ontgroening te ondersoek. (Suspension of disbelief, natuurlik! Sou daardie butch mans hulle gesteur het aan enigiets grensoorskrydends?) Die konvensionele, godsdienstige Johan teenoor sy neef wat grense oorskry, lewer ook 'n belangrike opposisie; net soos hede teenoor verlede; reg teenoor verkeerd – met die skrywer wat as beleë mens met afstand na die gegewe kan kyk. Johan weet ook dis "ons storie" – sy verhaal is verweef met Ben s'n, omdat hy hom bewonder het. Sy neef was 'n klein god daar in die Militêre Akademie op Saldanha. Later Pretoria; die ou Rhodesië ...

Angola.

Predikant staan op die arme Johan se voorkop geskryf, pruil 'n tante...

Dit is die buitelyn van die verhaal. Maar onder draai die duiwels rond, want die leser word ingeslinger in die verteller se binnespraak. Ben, sy neef, wat 'n soort alter ego word, die seun van Die Generaal, rebels en gay. Deel I handel oor Ben en die ellendes van sy dood, terwyl Deel II sy ervarings met Annie weergee.

Dit is ’n boek oor inisiasie. Eers in die Weermag-wêreld en dan op 'n werklik liggaamlike ervaring.

Die verhaal wil ek nie verklap nie, want 'n mens lees dit met wydoopgesperde oë.

Dus 'n paar belangrike punte. Pienaar ontmasker maskuliniteite en hy wys op die weerloosheid van manne ágter uniforms.  

Trouens, in hierdie binnespraak word die leser bewus van rolle wat aan mans toegeken word en waaraan hulle nie kan ontkom nie.

Daar is slim intertekste: musiek van die tyd ("Pretty Belinda", die Moody Blues, die Beatles, Bob Dylan, o.a.), Sad Sack, Sartre, Wittgenstein se taalfilosofie (ons leef in borrels, 245), André P. Brink se Miskien nooit, om enkeles uit te wys.

Die verteller hoor verkeerdelik "Knights in white satin" in plaas van "Nights in white satin", want hy is immers 'n inconnu en die taalspel wys op die spanning in sy gemoed: die harde weermag teenoor die soeke na liefde en koestering.

Daar is oomblikke in hierdie roman wat 'n mens nooit sal vergeet nie. Die verwildering in die oë van 'n vrou in die oerwoud in Chirundu.

Annie wat lyfstraf moes verduur van haar vader.

Dit is 'n tydsdokument. 'n Herinneringsroman. Miskien ook 'n afrekeningsroman?

Op 'n plek praat hy van 'n selfdebat – kenmerkend van die belydenisroman.

III

Philippe Lejeune se bekende artikel "The autobiographical contract" (opgeneem in Tzvetan Todorov se French Literary Theory Today - A Reader (Cambridge University Press, 1982) wys op die kompleksiteite róndom 'n roman wat speel met die kodes van die outobiografie.

Lejeune verwys tereg na die "ambiguous intermediate region" van 'n teks waar die skrywer nie dieselfde naam as die verteller het nie, maar waar die leser dink (vermoed en die kwytskelding dit suggereer) die teks is op 'n werklike ervaring gebaseer. Die littérature intime kan eweneens gebaseer wees op verskillende vorme: briewe, dagboeke, memoirs (204 - 206).

Hier kan 'n mens byvoeg: die werklike belewenisse word gefiksionaliseer. Dit word bemark as 'n roman en dis hoe ons dit moet benader.

En waarom hoor die verteller "Knights in white satin"? En waarom is die rol van Wittgenstein so belangrik? En verraad? En wat is die rol van die generaal se vrou?

En die slot sluit weer aan by die begin.  Dis 'n boek oor grense, letterlik en figuurlik.

Hans Pienaar se ervaring as joernalis het hom waarskynlik geweldig gehelp met die skryf van hierdie roman.

(Hierdie resensie word geplaas met vriendelike vergunning van Fine Music Radio

Sunday, January 13, 2019

Filmrubriek | The Square (2017)

I

Ruben Östlund se film The Square(2017)is ‘n film wat die kyker tref: in die maag en tussen die oë. Dit is ‘n hooggestemde film wat oënskynlik oor die kunswêreld handel. Hierdie kyker was onder die indruk sy is skokbestand. Toe nie. Dit begin met Christian (Claes Bang) kurator en bestuurder van die museum wat beroof word deur sakkerollers. 

Dit lyk na ‘n vrou wat hulp behoef met iemand wat haar gaan aanrand, maar uiteindelik word Christian mislei. En sakkerollers, emosioneel en intellektueel, is waaroor hierdie film handel – met Dominic Westin pakke wat lyk soos pyjamas?

Sleuteloomblikke belig Christian se uitgelewerdheid:

·       Christian plaas briewe in woonstelle se posbusse om die vermeende dief vas te trek en ons sien hoe hy trappe op en af klim;
·       ‘n pakkie keer terug met die gesteelde goedere nadat ‘n google-soektog die adres oplewer;
·       ‘n jong ontstoke kind konfronteer Christian in sy woonstel omdat hy van diefstal beskuldig word en Christian soek in die reën tussen vullissakke na sy selfoonnommer;
·       hierdie kind in ‘n vrugtelose soektog, verdwyn egter adresloos;
·       daar is ‘n YouTube-video van ‘n jong kind wat opgeblaas word as sosiale kommentaar op haweloses;
·       ‘n man met Tourette-sindroom maak ontoepaslike opmerkings, terwyl ‘n gehoorlid sy regte beskerm as iemand wat “abnormaal” is, maar mag aanspraak maak op regte;
·       ‘n one night stand met ‘n joernalis (Elizabeth Moss) wat sy semen probeer kaap in ‘n kondoom omdat sy waarskynlik haarself wil bevrug en later aandring op ‘n regte verhouding;
·       ‘n kunsaand met ’n kunstenaar as ‘n aanvallende aap (Terry Notary in ‘n angswekkende vertolking) wat werklik mense aanval, is nog ‘n tema. Dit word voorafgegaan met die joernalis wat aap as huisdier het.

Dit is ‘n satiriese rolprent wat ‘n mens deur al die ellendes van ons tyd neem. Die kunswêreld as ‘n plek (hierom die titel!) waar enige snert as “kuns” verkoop kan word, en die moderne mens se weerloosheid in die aangesig van intellektuele terreur en #metoo-bewegings waar nuanses verlore gaan.

Christian stuur ‘n YouTube-apologie aan die kind wat hy te na gekom het (en wat verdwyn het) en selfs die bedelaars in hierdie film het regte. In ‘n skokkende oomblik in ‘n winkelsentrum verloor Christian sy kinders en ’n biddende Moeslem-man pas sy pakkies op...

II

En die titel?

The Squareis ‘n “kunswerk” van  Lola Arias wat soos volg tipeer word:  “The Square is a sanctuary of trust and caring. Within it we all share equal rights and obligations.” En daardie YouTube-video rondom die bemarking van die kunswerk lei weer tot die media wat vrae stel – en niks wat Christian doen, kan red wat daar te redde is nie. Uiteindelik word hy beskuldig van self-sensuur wanneer hy bedank. (Hier wil die resensent nie te veel verklap nie.)

Dalk ook ‘n toespeling op ‘n “square peg in a round hole” (vir iemand wat nie inpas nie).

Die markplein is immers die sentrum van ‘n stad waar mense ontmoet. En YouTube is die moderne markplein wat in ‘n ommesientjie tot 300 000 kykers kan bereik.

Humor is daar – soos dit in satire betaam. Grond-installasiekuns word per ongeluk deur skoonmakers opgevee. En Christian wat moet opmop – gelukkig is daar foto’s om alles na die “oorspronklike” vorm te herstel.

Dit is verfilm in Gothenburg, Stockholm en Berlyn. 157 minute van intellektuele en emosionele houe wat die regisseur uitdeel, verpak met puik spel van briljante akteurs.

Dit is ‘n film waarop Ingmar Bergman sou trots wees.

Dit is bekroon met die Goue Palm in 2017.

Absurd, snaaks, ontstellend en ‘n analise van die onrustige tyd waarin ons leef.

© Joan Hambidge 


Thursday, January 10, 2019

Filmrubriek | Obiter dictum

I

– met ‘n omweg kan bysake die aandag trek
op hoofsake –

T.T. Cloete

Gentlemen Prefer Blondes is die 1953 musical van Howard Hawks met Marilyn Monroe en Jane Russell. In die onvergeetlike Diamonds are a girl’s best friend is die beeldskone Lorelei (MM) aan die dans en sing. Sy verduidelik waarom ‘n vrou eerder ‘n man met geld moet najaag as ‘n arm man.

Maar dit is met die herbesoek van All about Eve die film uit die vyftigerjare wat ‘n duidelike interteks is in Almodóvar se All About my Mother wat iets verrassends gebeur.

Daar is ‘n klein kamee-vertolking van die einste Monroe met die ongelooflike Bette Davis (as Margo Channing) en Anne Baxter (as Eve Harrington, die understudy). Daar is al geweldig baie geskryf oor hoe die een vrou die ander se lewe oorneem met vleitaal en probeer ontglip aan ‘n lewe van leuens. Dit bly ‘n boeiende film van Joseph L. Mankiewiczen ek ken min films waarin die spel tussen fiksie en werklikheid van die teaterlewe so uitstekend weergegee word. Dit is gebaseer op The Wisdom of Eve deur Mary Orr (All About Eve - Wikipedia. Besoek 8 Januarie 2019).

In sy beroemde gedig oor Monroe (“Marilyn Monroe foto in blou”) skryf T.T. Cloete:

 vir die nakende detail in die bygesprek
– met ‘n omweg kan bysake die aandag trek
op hoofsake –

En dis juis hierdie bysaak, hierdie obiter dictum of tersyde wat ‘n mens boei. Marilyn Monroe is in hierdie film ‘n bysaak.

Die tegniek is gewoon oorredend en nie bindend nie.

Vanuit ‘n agterna-perspektief kyk ons wel anders na hierdie klein rol (Marilyn Monroe scenes in All about Eve (1950) HD - YouTube. Besoek 8 Januarie 2018).

II

Gentlemen prefer blondes kan ‘n mens uiteraard nie onskuldig benader nie. Wanneer Lorelei opmerk dat die ergste vorm van eensaamheid daardie gevoel is wat ‘n mens tussen ‘n skare ervaar, is die tersyde ‘n opmerking oor Monroe se lewenslot wat later beklink sou word.

Of as sy en die ryk magnaat, sir Francis “Piggy” Beekman (Charles Coburn) gesels oor Suid-Afrika as ‘n gevaarlike plek, is dit in 2019 inderdaad so.

Op die skip is daar vele intriges en ‘n Olimpiese swemspan wat veral Dorothy se aandag trek. Hier is ook ‘n privaatspeurder, aangestel deur Lolerei se verloofde se pa wat die verhouding met Lolerei in die wiele wil ry.

Na die skeepsreis land Lolerei en Dorothy in Parys. Helaas is die kredietbrief gekanselleer deur die verloofde se vader en die twee is sonder heenkome. Na ‘n dag se inkopies, is hulle ook sonder geld. (Die verhaal is nogal kompleks: dubbelspel, dubbel-troues, diefstal van ‘n tiara, ‘n hofsaak waar Dorothy speel asof sy Lolerei, is van die binariteite wat aangestip kan word.)

En terwyl hulle net geld vir een koppie koffie het, is daar twee Marokkaanse kinders met fezze wat saamsing “When love goes wrong nothing goes right”.

Marilyn Monroe

When love goes wrong
Nothing goes right
This one thing I know
When love goes wrong
A man takes flight
And women get uppity-oh

The sun don't beam
The moon don't shine
The tide don't ebb and flow
A clock won't strike
A match won't light
When love goes wrong
Nothing goes right

The blues all gather round you
And day is dark as night
A man ain't fit to live with
And a woman's sorry sight

When love goes wrong
Nothing goes right
When love goes wrong
Nothing goes right
When love goes wrong
Nothing goes, nothing goes rjght
A woman's a fright, a terrible sight
A man goes out, gets high as a kite
Love is something you just can't fight
You can't fight it, honey
You can't fight it
When love goes wrong, nothin'
No bows, honey, just cigat bars and off
Nothing goes right
Crazy, Crazy oui, oui

Lt's like we said
You're better off dead
When love has lost its glow
So take this down in black and white
When love goes wrong nothing goes right
When love goes wrong nothing goes right
Nothing goes right

Take this town in black and white. Die een kind het ‘n rooi fez, die ander een ‘n swarte - ‘n verdere opposisie wat uitgespeel word.

Hier ervaar die kyker van vandag ‘n tersyde kommentaar op Parys waar vreemdelinge uit veral die ou Franse kolonies woon.

Ironies genoeg vind ‘n mens niks oor hierdie jong akteurs nie. Net oor die jong wit akteurtjie George Karl Wentzlaff, wat Lolerei bewonder.

Hy komplimenteer haar “animal magnetism”.

© Joan Hambidge

Friday, January 4, 2019

Resensie | Peet van Aardt – Vier en Veertig, Agtien (2018)

Peet van Aardt – Vier en Veertig, Agtien. Naledi, 2018. ISBN 978 1 9284 263 9 4

Resensent: Joan Hambidge

Hierdie roman draai die titel van Etienne Leroux se 18-44 op sy kop. So kort op die hakke van Ingrid Winterbach se uitstekende In die troebel tyd (Human & Rousseau) volg hierdie debuutroman, aangeprys deur Jaap Steyn, Thys Human en Willie Burger, gerekende literatore. Uit navrae blyk dit hierdie kommentare uit eksamenverslae kom.

Daar is ‘n verwysing in die roman na wyle Sue Robinson, ‘n vriendin van hierdie leser, wat op haar beurt in persoonlike gesprekke ‘n ander siening gegee het op die verhoudingslewe van Leroux. Robinson was inderdaad betrokke by Leroux.

Wat noem ‘n mens hierdie roman? Post-postmodernisme? Metamodernisme? Kladboek-kis-me?

Leroux en Winterbach se briefwisseling (reeds bespreek in Kannemeyer se biografie) word nou gekaap deur Van Aardt. 

‘n Joernalis, Philip Snyman probeer sy loopbaan red na die dood van sy vriendin. Stres en ‘n emosionele ineenstorting word beskryf.

Die raam van “werklikheid” versus fiksie binne Vier en veertig, Agtien. En fiksie gebaseer op fiksie: die parasiet-gasheer-verhouding soos J. Hillis Miller dit noem.

Saul Bellow het in sy grootse roman, Humboldt’s Gift (1975), die lewe van die digter Delmore Schwartz ontgin. Von Humboldt Fleisher en Charlie Citrine wat losweg Schwartz en Bellow is (Humboldt's Gift – Wikipedia. Besoek 22 Oktober 2018).

Wanneer ‘n mens hierdie roman begin lees wat ‘n soort spieëlteks wil wees van Leroux/Winterbach, is die studentikose en soms platvloerse aanslag só oorweldigend dat dit die leesproses steur. Met die toon van hierdie roman het hierdie leser bepaald probleme. 

Die kritiek is dus nie op die proses nie; dis eerder die aanslag van die roman: so ‘n haai en daai-allure. Uitsprake soos “U, meneer kom kak hoor” (92), verwysings na ‘n seun se liggaamlike reaksie wanneer hy porno kyk (83). Ook die ontoepaslike opmerkings oor vroue se rolle, laat ‘n mens sidder (95).

Die spel met die numerologie en die wetenswaardighede oor die ontstaan van die belangrike roman van Leroux (inderdaad een van my gunstelinge) word bederf hier met Van Aardt wat kennelik nie die komplekse implikasies van Jungiaanse projeksies begryp nie. Die spel met verskuilde of geheimsinnige boodskappe is weliswaar interessant, maar die voosgetrapte ou storietjies en skinderlistige kantlyn-kommentaar is nóg ‘n rede waarom die roman nie groot kan wees nie. Hier is ons terug by Bellow wat uit die komplekse geskiedenis (en verhale) oor Delmore Schwartz ‘n roman kon komponeer wat die asem wegslaan.

‘n Mens kan nie help om te wonder wát Leroux hiervan sou maak nie. Volgens ‘n onderhoud met Van Aardt het Winterbach wyslik nie kommentaar gelewer op die manuskrip nie.

Daar is kennelik baie navorsing gedoen, maar om so te “misdoen in die skoene van die grotes” laat ‘n onbehaaglike gevoel. Die voorblad vertel dit alles. ‘n Lens wat uit ‘n bril gebreek het...

Boonop word spieël heel simbolies op bladsy 59 verkeerd gespel.

Van knolskrywer tot prulskrywer, kort en kragtig. Dis nie lekker om ‘n werk wat soveel navorsing geverg het, te sien misluk nie. 

Louise Viljoen wys ook in haar resensie dat die roman enigsins platval (‘44-18’ kort ‘18-44’ se vonk | Netwerk24. Besoek 4 Januarie 2019).

Ek het weer vir die soveelste keer 18-44 gelees. Wat ‘n verbluffende roman bly dit nie. ‘n Kultusroman en ‘n psigoanalitiese verslag van die liefde en skrywerskap.

Wednesday, January 2, 2019

Filmrubriek | The Godfather 2

I

Een van die boeiendste aspekte van die Godfather-films is die wyse waarop kinders uitgebeeld word. By elke party of danstoneel is daar jong kinders wat saamdans. Of daar is ‘n jeugkoor wanneer ‘n skenking gemaak word.

Die begin van die tweede film speel in Sicilië af waar ‘n moeder haar stom kind probeer beskerm. Dit is 1901 en die negejaar oue Vito Andolini se familie word uitgewis in Corleone, omdat sy vader die mafia-baas Don Ciccio beledig het.

Alle pogings van sy moeder om die kind te red, help nie. Sy word ook doodgeskiet en die jonge Vito vlug na New York waar hy geregistreer word as Vito Corleone.

Oreste Baldini is die jong akteur wat nogal trek op Pacino.

Vito Andolini, Ellis Island 1901

Hy moet egter vir ses maande onder kwarantyn geplaas word, omdat hy waterpokkies onder lede het. Hy word met ‘n X op sy bors gemerk. Wanneer hy alleen in die kamertjie sit – met net sy tassie – sing hy vir homself. Die kyker besef dat die kind die rol van stommerd in selfbeskerming aangeneem het.

Robert de Niro gee ‘n kragtige vertolking in die rol van Vito Andolini. Later sien ons hom deernisvol kyk na sy babseun wat longonsteking opgedoen het en deur sy moeder en grootmoeder versorg word. Hy beveg die baas van die plaas, ene Swart Hand, en leer om te lieg en te bedrieg.

Tog bly hy ‘n trotse mens. Hy red ‘n vrou teen uitsetting, weier om ‘n geskenk te aanvaar, en wanneer hy sy werk verloor weens die nepotisme van Don Fanucci, neem hy die aand net ‘n peer huis toe.

Uiteindelik word hy deel van die onderwêreld en neem wraak teen die Swart Hand. Hy keer terug na Sisilië waar hy ook onreg hom aangedoen as kind, aanspreek.

II

Fredo (John Cazale), die broer van Michael Corleone (Al Pacino), spot dat sy moeder hom by geleentheid ‘n gypsie-kind genoem het wat iemand sommer voor die deur gelaat het. Maar in hierdie grappige opmerking skuil baie woede en wrewel. Veral omdat hy voel dat hy die ouer broer is en moet trustaan vir Michael wat al die besluite neem.

Wanneer alles versuur tussen die twee broers, gee Michael bevele dat hy nooit die moeder mag besoek sonder sy medewete nie. Hy wil vooraf ingelig word. En watter rol speel die ou matriarg, Carmela Corleone, nie in hierdie films nie. Na haar dood, is al haar kinders by haar oop kis vergader.

Morgana King is die ou matriarg. Sy sit Connie, haar dogter, op haar plek wanneer sy voel sy maak ‘n verkeerde keuse met ‘n nuwe lewensmaat. In haar irritasie is daar ’n ongelooflike sub-teks opgesluit. En hierdie ou moeder is uiteraard die jazz sangeres, Morgana King. Hier nie langer seksie nie, maar oud, knorrig oor al die probleme wat die familie skep. In die film sing sy Luna mezzo mare (Morgana King – Wikipedia. Besoek 2 Januarie 2018).

Michael, op sy beurt, onthou alles wat sy vader hom as kind geleer het: onder meer hoe jy vriende na aan jou moet hou, maar jou vyande nóg nader.

En Connie, die suster van Michael, probeer versoening tussen die twee broers bewerk, wat helaas uitloop op Michael se koelbloedige uitwissing van Fredo wat hom uiteindelik enorme psigiese pyn besorg het. Iets waarvan hy nooit herstel nie.

III

Michael se verhouding met sy kinders is besonder sterk. Wanneer hy en Kay (Diane Keaton) rusie maak en sy hom verlaat, behou hy die kinders.

Kay bely dat sy nie ‘n miskraam gehad het nie, maar die kind op drie maande laat aborteer het, omdat sy nie nóg ‘n kind aan hierdie dinastie wou blootstel nie.

Vir Michael is hierdie onthulling ‘n skok, omdat hy onder die indruk was dat dit ‘n miskraam was. Hy wil ook by haar weet of dit ‘n seun was.

En sy seun Anthony gee vir hom ‘n skets van die vader wat in sy motor sit. Hierdie skets gee hy terug aan sy seun as ‘n gelukbringer wanneer hy in die opera die hoofrol vertolk in Palermo.

‘n Aand wat helaas tragies eindig. Wanneer sy dogter sterf ten spyte van sy betrokkenheid by sy familie.

Sofia Coppola as baba in die rol van baba Michael Francis Rizzi.

©Joan Hambidge

Tuesday, January 1, 2019

Filmrubriek | The Godfather (2019)

I

Francis Ford Coppola se The Godfather-films bly monumente binne die filmkuns.

Marlon Brando het indertyd die Oscar geweier. Hy was ongelukkig oor die wyse waarop Hollywood en televisie Indiane uitgebeeld het. Hy het Sacheen Littlefeather in sy plek gestuur om die redes vir die weiering bekend te maak.

Al Pacino op sy beurt was eweneens ongelukkig dat hy net genomineer was vir Beste Ondersteunende Akteur, terwyl hy meer op die skerm te siene was as Brando. Hy is wel genomineer as Beste Akteur vir The Godfather 2.

Sofia Coppola op haar beurt was benoem vir die Swakste Byspeler vir haar rol in die derde film. Twee Golden Raspberry Awards vir sowel die swakste byspeler as die vrotste nuwe ster. Waarskynlik meer ‘n aanval op die Coppola-dinastie as op haar.

Sy het haar aan hierdie snedighede afgesmeer en het later ‘n belangrike filmmaker geword, o.a. van Lost in Translation.

Hierdie wetenswaardighede daargelaat: met ‘n herbesoek het hierdie drie mylpale opnuut my aandag gehou.

Die temamusiek bly bekoor.

II

Hierdie trilogie van Francis Ford Coppola is met ‘n her-besoek uiters imposant.

In die derde een word Mascagni se opera Cavalleria Rusticana (1890) as ‘n interteks ingespan. Die opera is in Palermo in die Teatro Massimo waar Michael Corleone se seun sy debuut maak. Sy vervreemde ouers woon dit by saam met sy suster, Mary (Sofia Coppola).

Hierdie ingebedde verhaal is nie om dowe neute gekies nie. Dit is ‘n verhaal van kruisiging en verraad.

En wanneer Michael (Al Pacino) die trappe afstap en sy dogter onsteld uitroep na hom om uit te vind waarom hy haar verhouding met haar neef afkeur, word Michael geskiet. En sy dogter.

In die ensemble-spel tussen Pacino, sy vrou (Diane Keaton) en sy suster Connie (Talia Shire) beleef ‘n mens iets van ‘n Griekse tragedie. Die wenende, histeriese vroue teenoor Pacino wat eers woordeloos gil en dan huil met die droewe, melancholiese Intermezzo-musiek uit die Cavalleria Rusticana.

In hierdie oomblik word die fata van Michael Corleone se lewe beklink. Ten spyte van sy belydenis van sy sonde en soeke na absolusie by die pontiff, is die bose magte van weerwraak reeds geaktiveer. En die woorde van sy vrou gemaak in The Godfather 2 het waar geword: hy sal uiteindelik ‘n prys betaal vir sy dade.

Michael Corleone is ‘n verwikkelde karakter. Hy is sowel boos as goed en Coppola laat soms die kamera op Al Pacino se gesig rus: die een kant is donker, die ander kant vol lig.

Hy wil sy familie beskerm, maar is hy terselfdertyd gewetenloos. Hy laat sy broer Fredo vermoor en sy suster dink dit was ‘n ongeluk. Sy seun, die operasanger weet egter van beter. Inmiddels het hy diabetes en voel hy skuldig oor sy broer se dood.

Aan die einde van sy lewe probeer hy in Sicilië die magte tot ‘n einde bring. Maar dis onmoontlik. Hy het reeds die tafel gedek vir die magte teen hom ten spyte van sy 
$100 miljoen skenking aan die Katolieke Kerk vir die armes van sy dorp van herkoms in Italië.

In die slottoneel sterf hy alleen. Hy sit op ‘n stoel met ‘n dralende rondloperhond as sy enigste geselskap. Hy val om. 

Die kamera bly draal op hierdie toneel. Na regs is daar ‘n put met water. Geen ander mens in sig nie.

Dit is juis hierdie kompleksiteit van sy karakter wat Michael Corleone so ‘n aangrypende karakter maak. En Pacino het die vermoë om hierdie ambivalensie uitstekend op te vang en te vertolk.

III

Cavalleria Rusticana aktiveer ‘n belangrike kode. Turiddu byt Alfio se oor en hiermee word ‘n geveg tot die dood geaktiveer volgens die Sisiliaanse wette. Wanneer Connie Corleone vir Vincent (Andy García) voorstel aan Zasa (Joe Mantegna) byt hy sy oor, omdat hy hom uitskel as ‘n “bastard”. Hy is die buite-egtelike seun van Sonny.

Michael is weliswaar bekommerd oor sy humeur, maar neem hom tog in - wat uiteindelik daartoe lei dat hy moet afsien van Mary, sy dogter.

Die drie films kan elkeen afsonderlik beskou word. Wanneer die kyker dit egter saamkyk, is die herhalende temas en motiewe opvallend: familie, lojaliteit, wraak (en weerwraak), vreemdelingskap in New York, die rol van die patriarg (Michael neem oor by sy vader, vertolk deur Marlon Brando en gee sy posisie oor aan Vincent, omdat sy eie seun ‘n operasanger word), musiek en dans - en die rol van die kerk. Mario Puzo se roman is die basisteks. Die film verwys na die dood van Pous Johannes Paulus I in 1978 en die bankskandaal in  1981 en 1982 waar die Katolieke kerk se ongerymdhede aan bod gekom het. Michael is bewus van die Vatikaan se finansiële probleme, bied hulle $600 miljoen aan vir aandele in die Internazionale Immobiliare.

Die derde film begin met ‘n onthaal waar die kyker bewus word van al hierdie intriges en Michael se stryd met Zasa. Hierna is dit net wraak en weerwraak met die beroemde helikoptertoneel wat ‘n mens laat sidder. Alles bly in die slag.

Lucchesi, Gilday en Frederick Keinszig het helaas Michael om die bos gelei en die hele finansiële belegging val deur die mat. Hierna word daar twee magte teen mekaar opgestel: Michael Corleone versus sy vyande wat jag maak op hom in Italië. 

Die pous word vergiftig en Connie gee vir Don Altobello, haar peetvader en ‘n bose mafioso, gedokterde cannoli – en die kyker weet dit gaan sy einde beteken. Hy het immers vir Mosca gehuur om Michael te vermoor. En die pous is deel van die onderwêreld; hy sterf voordat hy Michael Corleone se onderhandeling kan beklink. En Michael bedrieg weer van sý gesante.

Op ‘n trein eet ‘n booswig sjokolade. Haal die boonste laag af en onder is daar ‘n rewolwer met patrone. Presies hoe hierdie rolprent funksioneer: onder elke laag is daar nog ‘n laag van betekenis of sub-teks. Nes die baasbrein, Michael wat in die hospitaal beland na ‘n beroerte.

Mense neem verskillende gedaantes aan: Die pous was Kardinaal Lamberto teenoor wie Michael sy sondes bely het. Mosca en sy gesant vermom hulle as priesters.

Vincent is die persoon wat Michael vertel van Don Altobello se verraad. So transformeer hy van ‘n blote humeurige man tot ‘n volwaardige godfather.

IV 

In die hande van ‘n mindere filmmaker sou dit melodramaties en vergesog kon raak.
Francis Ford Coppola konstrueer alles soos ‘n opera met vele rolspelers. Wilhelm Liebenberg maak my weer attent op George Steiner se The Death of Tragedy (Faber and Faber, 1961) se siening dat opera die moderne vorm van tragedie geword het.

Die brief wat Michael aan sy kinders stuur aan die begin van die film aktiveer die “strategy of hesitation”, soos Brian McHale hierdie tegniek noem in Postmodernist Fiction (Methuen, 1987, 137).

Tussen die figuurlike en die letterlike weifel alles in hierdie films.

© Joan Hambidge