Wednesday, July 18, 2018

Rubriek | Net koors en poësie roep visioene op (2018)

Roberto Bolaño @ Jerry Bauer

I
Roberto Bolaño gebore in 1953 en oorlede in 2003 is veral bekend vir sy prosa. In hierdie dae lees ek weer die verbluffende 2666, 'n teks wat die grense van die romankuns uitdaag. 'n Paragraaf is 'n vloedgolf van één sin. Karakters verdwyn en kom weer later terug in die storie.

Gebore in Chili, gevlug na Mexiko en Spanje was hy iets van 'n misterieuse figuur. Verslaaf aan dwelms en wagtend op 'n leweroorplanting, sterf hy.

Daar word vertel dat hy die romans geskryf het om sy vrou en kinders aan die lewe te hou. In Spanje was hy 'n bokser, skottelgoedwasser, vullisverwyderaar, sekureiteitsbeampte en as kind glo disleksies. Geboelie op skool en dus ‘n outsider.

Sy pa was 'n bokser en trokdrywer; sy ma onderwyseres. Daar was boeke in die huis, maar nie eintlik hoë letterkunde nie.

In sy lewe het hy die Chileense letterkundige sisteem as snobisties en afwysend ervaar en veral die hooghartige Isabel Allende, geteiken met argwaan. Volgens Ariel Dorfman het hierdie outsiderskap aan hom 'n enorme vryheid gegee. Iets wat 'n mens dan in sy tekste opvang. Teen die grein en modes van sy tyd, skryf hy asof hy eintlik met homself praat. Hy meng genres en breek konvensies af. In ‘n roekelose, asemsnakkende styl wat absolute bewondering afdwing.

2666 verwys (waarskynlik) na die Bybelse Eksodus en die vlug uit Egipte 2 666 jaar nadat God die aarde geskape het. Ander kritici meen weer dis al die bladsye wat hy nagelaat het.

Hierdie roman beslaan vyf afdelings. Die eerste afdeling handel oor die kritici en vier Europese geleerdes, die Fransman, Jean-Claude Pelletier, die Italianer, Piero Morini, die Spanjaard, Manuel Espinoza en Liz Norton, ‘n jong Engelse akademikus op wie die mans verlief is.

Hoe elkeen van hulle smag na haar, word uistonderlik kragtig beskryf.

Hulle ondersoekveld is die misterieuse Duitse skrywer (met ‘n Italiaanse naam), Benno von Archimboldi. Mevrou Bubis, sy uitgewer vertolk ‘n belangrike rol, nes Rodolfo Alatorre, wat beweer hulle was bevriend. Die soektog na die skrywer lewer aanvanklik niks op nie.

Uiteraard omdat identiteite nie “waar” is nie. Mevrou Bubis blyk Barones von Zumpe te wees, net soos wat die identiteit van die skrywer later onthul word. Maar ek wil nie nou ‘n pretbederwer wees nie! Wat ‘n verbeelding!

II
Ek wil egter op sy digkuns die aandag vestig. Dit is altyd 'n wonderlike ervaring om 'n nuwe digter te ontdek en ek is kortom gaande oor sy poësie.

In 1975 begin hy 'n digkuns-beweging, die sogenaamde Infrarealismo in Mexiko saam met Mario Santiago Papasquiaro, José Vicente Anaya, Rubén Medina en José Rosas Ribeyro.

Hulle motto was: “Blaas die breins uit van die kulturele establishment.”

Hierdie beweging was o.a. krities oor die werk van die Mexikaan, Octavia Paz en daar word vertel dat hulle een keer selfs koffie oor hom uitgesmyt het in die openbaar. Paz het vir hom alles verteenwoordig wat hy in die letterkundige establishment verfoei het. (Hierdie leser is ‘n groot bewonderaar van Paz se vermoë om stilte te verwoord.)

Hier is twee verse uit sy bundel The romantic dogs:

Self portrait at twenty years

I set off, I took up the march and never knew
where it might take me. I went full of fear,
my stomach dropped, my head was buzzing:
I think it was the icy wind of the dead.
I don't know. I set off, I thought it was a shame
to leave so soon, but at the same time
I heard that mysterious and convincing call.
You either listen or you don't, and I listened
and almost burst out crying: a terrible sound,
born on the air and in the sea.
A sword and shield. And then,
despite the fear, I set off, I put my cheek
against death's cheek.
And it was impossible to close my eyes and miss seeing
that strange spectacle, slow and strange,
though fixed in such a swift reality:
thousands of guys like me, baby-faced
or bearded, but Latin American, all of us,
brushing cheeks with death.

(Vertaler: Laura Healy)


Dirty, poorly dressed

On the dogs’ path, my soul came upon
my heart. Shattered, but alive,
dirty, poorly dressed, and filled with love.
On the dogs’ path, there where no one wants to go.
A path that only poets travel
when they have nothing left to do.
But I still had so many things to do!
And nevertheless, there I was: sentencing myself to death
by red ants and also
by black ants, traveling through the empty villages:
fear that grew
until it touched the stars.
A Chilean educated in Mexico can withstand everything,
I thought, but it wasn’t true.
At night, my heart cried. The river of being, chanted
some feverish lips I later discovered to be my own,
the river of being, the river of being, the ecstasy
that folds itself into the bank of these abandoned villages.
Mathematicians and theologians, diviners
and bandits emerged
like aquatic realities in the midst of a metallic reality.
Only fever and poetry provoke visions.
Only love and memory.
Not these paths or these plains.
Not these labyrinths.
Until at last my soul came upon my heart.
It was sick, it’s true, but it was alive.

‘n Mens vind iets van die Beat-generasie in sy gedigte: die swerwer, die junkie, die bum, die visionêr …

Hy is Kerouac versnit met Ginsberg en Borges.

Net koors en poësie roep visioene op …

Die skrywer is oorlede in 2003 in Katalonië, maar hy het ‘n énorme letterkundige testament nagelaat. The Savage Detectives is eweneens ‘n belangrike teks.

© Joan Hambidge

Saturday, July 14, 2018

Film | The shape of water (2018)

I
Hierdie film word tipeer as 'n romantiese, donker-fantasie-film waarvan Guillermo del Toro die regisseur is. Ondertussen het die film met Sally Hawkins, Michael Shannon, Richard Jenkins, Doug Jones, Michael Stuhlbargen Octavia Spencer, etlike pryse ingeoes.

Dit speel af in 'n Baltimore, Maryland in 1962 in 'n laboratorium waar 'n amfibiese-mensdier in water gehou word. Hiermee beweeg ons in die ruimte van sci-fi.

II
Elisa Esposito, die versaakte, stom meisie, raak verlief op die monster waarop navorsing gedoen word in 'n laboratorium. Sy is die skoonmaker in die laboratorium saam met haar swart vriendin, Zelda wat haar gebare vir almal interpreteer. Die verhaal word vertel vanuit die agterna-perspektief van Giles, 'n gay-man wat onsuksesvolle advertensie biljette maak. (Is ons dalk net in ’n storie wat hy skep, omdat hy onsuksesvol is as advertensie-skepper? Is dit alles sy fantasie?)

Elisa (Sally Hawkins) is doofstom – Sally Hawkins, terloops, in die werklike lewe, is disleksies. 

Vir die storielyn, kyk hier - om 'n spoiler te verhoed: The Shape of Water - Wikipedia. (Besoek 13 Julie 2018).

Hierdie film speel in op Beauty and the Beast, maar met die Koue-Oorlog in die VSA as agtergrond. Die Russe versus die Amerikaners se verbete pogings om eerste op die maan te land. Daar is verwysings na JFK – ons hoor selfs sy stem – en die verhaal word geamplifiseer met etlike verwysings na films uit die laat vyftiger- en sestigerjare wat 'n uiters romantiese beeld van die samelewing gegee het. 

Die musiek in die film dra die storielyn verder. Glenn Miller, Chica Chica Boom Chic (met Carmen Miranda), Andy Williams se A Summer Place en boonop sing Renée Fleming You'll never know.

III
Ofskoon ek hierdie film met groot skepsis benader het, was ek aangenaam verras deur die fyn politieke kommentaar en hoe mens geAnder word: gays, vreemdelinge, swartmense. Kyk o.a. na die rol van die Russiese navorser, Robert Hoffstetler / Dimitri Mosenkov, die Sovjet spioen, wat as navorser werk in die laboratorium. Michael Stuhlbarg is hier uitstekend op sy pos as 'n voormalige akteur vir die Coen-broers.

Boonop is daar baie spanning wanneer die amfibiese-mensdier verwyder word en die aggressiewe Michael Shannon as Richard Strickland hom wreek op diegene wat hom teengaan.

Puik spel en sosiale kommentaar oor welke mans tweekeer hul hande was in 'n toilet – net swakkelinge, aldus hierdie karakter.

Alles werk met binariteite: teenoor keiharde navorsing is daar danstonele en ligsinnige musicals.

Ons beweeg van diners na die laboratorium na die buite-landskap van geboue.

Die film is 'n skerp analise van die American Dream waar die simboliese waarde van motors en wapens geanaliseer word.

IV
Op een laat winternag lees ek weer Umberto Eco se klassieke artikel: “Casablanca: Cult Movies and Intertextual Collage” opgeneem in David Lodge se Modern Criticism and Theory (Longman, 1988).

Twee clichés laat ons lag; 'n honderd clichés raak ons want ons besef dit praat met mekaar en dit herdenk 'n re-unie (Lodge, 453).

En dis die argetipes wat re-unie hou, aldus Eco, wat hy tipeer as intra-filmiese verwysings en toespelings. Boonop het Casablanca 'n Woody Allen-parodie ontlok in 1972 se Play It Again, Sam.
            
So beskou, is The Shape of Water in wese 'n film wat sóveel tekste in sy buik dra. Geen wonder ons sien die twee minnaars in 'n akwarium wat uiteintlik bars nie.

Eco praat van die “symphonic elaboration” van die ongelukkige geliefdes in Casablanca– in The Shape of Water is daar dieselfde interspel. 

Gedoemde liefde. Die een vertrek op 'n vliegtuig; die ander een verdwyn onderwaters.

Daar is soveel intertekste, na films, boeke en musiek dat geen kyker dit op 'n eerste vlak kan uit-kyk nie. 

Hoe daardie Braziliaanse amfibiese dier geanaliseer word, is die punt van die film. En dit lewer eweneens kommentaar op seks: die doofstomme masturbeer in die bad; die aaklige Strickland se seks met sy vrou is grusaam – met bloeiende vingers.

Iewers lees ons op 'n blog van Hannah Tepoorten:

“The required competence is not only inter-cinematic. It is inter-media, in the sense that the spectator must know not only other movies, but the whole of mass media gossip about the movies.” (“Casablanca”/ Cult Movies and Intertextual Collage. Besoek 14 Julie 2018).

© Joan  Hambidge

Tuesday, July 10, 2018

Resensie | Annette Snyckers – Remnants Restante Reste (2018)

Annette Snyckers – Remnants Restante Reste. Modjaji Books, 2018. ISBN: 78-1-928215-59-2
Resensent: Joan Hambidge

In Remnants Restante Reste word daar in drie tale gekyk na die lewe van 'n vrou wat haar waarnemings en emosies weergee. Soms selfs sinesteties.

In Suid-Afrika het Wopko Jensma in twee tale gelyk gedig en vele Afrikaanse digters is al vertaal.

Die bundel handel oor verwantskappe met mense, tale en landskappe. Soos Danie Marais dit stel op die agterblad: “...her place in the family of things and all the conflicting things of family”.

In hierdie bundel beweeg die leser dikwels tussen vertalings van dieselfde gedig en jy moet besluit watter een die meeste met jou praat. Op dieselfde vlak beklemtoon dit ook hoé tale verskil en hoe moeilik dit is om in verskillende tale dieselfde emosie oor te dra.

‘n Sentrale vers binne die bundelopset is “Language lesson” (20) waar die spreker die skoonmoeder se taal moet aanleer sodat sy nader aan haar kan beweeg – sy het immers haar seun lief. Die Duitse weergawe heet “Sprachstunde” (21) (“Meine sprache war nicht die Ihre”) en die twee verse resoneer met Eybers se “Taalles”, ‘n gedig wat ook in drie strofes uitval.

‘n Behendige vers is die pantoem “Writing in the Afternoon (A Pantoum)” op bladsy 64 waarin die digkuns gesien word as ’n paradoks van onthou en vergeet.

Agter hierdie ingehoue verse, skuil daar tog iets. In die Maleisiese versvorm word kwatryne herhaal. Dit beslaan gewoonlik vier stanzas. In die finale stanza word reëls een en drie teruggebring, ofskoon daar afwykings op hierdie reël bestaan.

Waarna sy terugkom, is onthou (remember wat indirek die titel aktiveer).

In ‘n gedig word daar verwys na “oggendstap”, terwyl die Afrikaanse leser eerder oggendwandeling sou verkies (57), ‘n gedig wat eweneens iets van Kirsch aktiveer – “dit ruik na molm en aarde”.

Die mees opvallende aspek van hierdie bundel, naamlik dat die leser bekend gestel word aan die reis tussen tale, is uiteindelik dít waarby ’n mens stilstaan. Olga Kirsch het van haar beste werk in Afrikaans, nie in Engels of Hebreeus nie, gelewer.

’n Herwaardering van Olga Kirsch se oeuvre: Identiteit, moederskap en ballingskap aan die hand van die psigoanalitiese teorieë van onder andere Sigmund Freud, Jacques Lacan en Julia Kristeva deur WFT Minnaar (PhD, UK, 2012) ondersoek al hierdie kwessies sinvol.

Die eerste gedig deur Snyckers (“Tong”, “Tongue”, “Zunge”) aktiveer hierdie probleem van 'n ander tongval. Vir my is die mooistes in Afrikaans, soos “Die blik vol knope” (61), maar 'n Engelse leser verskil van my en beklemtoon hoe belangrik “The Final No” (19) resoneer met die tematiek van die wet-van-die-vader; van vaders wat dogters se tonge simbolies uitsny.

Vir my gevoel is die aanrypendste verse in hierdie bundel in Afrikaans geskryf soos “Klein-Karoo” (52) met die soeke na elders/iewers wat so eindig:

Koel Karookamer
onder riet en balke,
buite die besies,
die bossies, die son –
hierbinne half-lig agter luike,
sing stilte en somer –
die blom van ledemate
ontvou in die soelte.

Die verhouding met die vaderfiguur is ‘n sleutel tot die begryp van die verse. Die vers “Geknip” (14) word ‘n manifestasie van hierdie proses. Die vader, deur die sny van die dogtertjie se hare, tem haar. Sy is die wilde vul en omdat die vader dink dat “klein duiwels” hul tuismaak in die maanhare, snipper hy haar hare. 

Die vertroebelde verhouding tussen digter-dogters en -vaders (’n mens dink hier aan Ingrid Jonker, Sylvia Plath en Anne Sexton), skend die dogter vir ewig. Hierteenoor kan die vader wat meer begrypend en liefdevol is, ook die dogter red van ondergang, soos by Olga Kirsch.

Dit is getemperde verse, sjarmant in hul eenvoud. Met elke herlees, word jy as leser bewus van diep emosies wat onder die verse skuil.

Van sibilante wat sis en spat. Van doodloopgesprekke op ’n doodlooppad ...

(Hierdie resensie word geplaas met vriendelike vergunning van Fine Music Radio)

Friday, July 6, 2018

Rubriek | Wit en swart? (2018)

Nick Mallett en Ashwin Willemse, Supersport

Ons het 'n gemeenskap geword van wit en swart. Alles is verander in 'n rasreaksie. 'n Aanbieder stap uit 'n Supersport-ateljee. Aan die UK is net mense van kleur welkom by 'n ete na 'n seminaar. 'n Senior kollega aan die UK word verdoem weens 'n Moeslim-grap.

Hoe moet 'n mens dit lees? Lonte wat te kort geword het? Geen humor meer nie?

Sal 'n mens nog die grap kan vertel: wat noem jy die verlies aan Steinhoff-aandele?

'n Tekkie-parade.

En wat se skoene dra 'n Steinhoff-vrou?

Steunhoof-polvye.

Die saak is egter komplekser as wat ons dink.

Natuurlik is daar geen rassisme te bespeur in die video-opname wanneer Ashwin Willemse uit die ateljee storm nie. Dit is egter wat agter hierdie optrede lê, wat ondersoek moet word.

Nick Mallett het glo 'n tjipspakkie agter hom laat bars agter die skerms. As 'n grap.

'n Verhouding of vriendskap kom dikwels tot 'n einde weens 'n onbenullige opmerking wanneer 'n mens dit van buite beskou. Maar dit was egter daardie laaste spreekwoordelike strooi wat die kameel se rug gebreek het.

Wat so 'n reaksie dus impliseer, is die persepsie van vermindering en kritiek. Die mikro-aggressie waarvan swart mense praat. Die vermindering van wit mans teenoor die ander (wat ook vroue, gays en minderheidsgroepe insluit).

Die grap - rassisties soos waar djik djy?- vertel voor 'n gemengde gehoor van vroue en bruin mense is ontoepaslik. Natuurlik lag almal. Want dis immers 'n hetero-kollega wat net 'n ou grappie maak ...

Ag-dis-net-'n-ou-grappie dra in sigself 'n klomp aggressie oor. Freud in sy grap-boek (Jokes and their Relation to the Unconscious) verduidelik dat jy jou teiken met 'n grap verminder en stereotipeer sodat jy hom kan beheer. En grappe is altyd gerig teen Jokaste of die bloedskendige, aldus Jerry Aline Flieger, die Amerikaanse teoretikus.

"Generally speaking, a tendentious joke calls for three people: in addition to the one who makes the joke, there must be a second who is taken as the object of the hostile or sexual aggressiveness, and a third in whom the joke's aim of producing pleasure is fulfilled", skryf sy in "The Purloined Punchline: Joke as textual paradigm" in Robert Con Davis se Contemporary Literary Criticism. New York: New York. 1986.

Ook die toehoorder word deur die grap geraak - jy word 'n medepligtige wanneer iemand 'n grap vertel wat "af" is.

'n Grap is net 'n grap indien beide partye dit as sodanig sien.

"Are you vegetarian?", vra 'n lugwaardin my op AirFrance.

"No, I am lesbitarian." 

Dit het lag ontlok, want dit was ten koste van my, die verteller van die grap.

Sou sy egter steeds gelag het as ek opgemerk het?: "No, I am Presbyterian..." Dan het sy waarskynlik gedink dis 'n seksuele innuendo.

Gerhard van Huyssteen vang hierdie tydsgees op in sy rubriek "As hutsmerk magtiger as swaard is" in Beeld, 6 Julie.

Wat kan iemand vir jou sê wat so erg is dat jy daardie persoon iewers wil gaan aangee? vra hy.

Dan skeer hy die gek met al die moontlikhede van misverstand - selfs #ItalicsMustFall. Isabel Yap wat meen sy is besig met "othering" wanneer sy in kursief skryf.

Hy wys ook op begrippe soos "denialism" en "allyship" en hoe 'n nuwe sensuur ingesluip het.

Daar is ook, kan 'n mens byvoeg, iets soos "liquid racialism".

Skielik wonder die uwe of 'n mens die woord dekonstruksie nog mag gebruik in 'n klas? Sal iemand nie iets in die woord verkeerd hoor nie? Wat herinner aan die ou grappie.

Juffrou vra vir Jannie om 'n sin te maak met konsistorie.

Jannie reageer soos volg: "Gisteraand ry 'n vrou in my pa vas en hy klim uit sy kar en vra: 'Wat is die kont se storie?'"

Daar is iets in die lug in hierdie tydvak. Die #metoo-beweging, die opstand van studente, die uitwys van vooroordeel, maak ons almal bewus van ons verhulde boodskappe, en dít is waarop ons behoort te let.

Waar dit gaan eindig, weet ons nie. Ontoepaslike opmerkings, in-grappies, verhulde blikke, ironiese wenkbroue, gaan nie meer geduld word nie.

Stand-up-komediante gaan ook waarskynlik gesensor word. 'n Boek op my rak Truly Tasteless Jokes sal waarskynlik vandag nie meer gepubliseer word nie.

Ek praat dit nie goed nie; wil dit net gewoon verstaan: hierdie Zeitgeist.

Of is ons deur die jare so beledig dat ons dit maar net aanvaar het? Ek meen ons almal wat 'n stereotiep is?

Ag man, dis net 'n joke! Ek sal beslis weer daardie kursus aanbied oor Gender & humor.

© Joan Hambidge

Sunday, July 1, 2018

Rubriek | Hofdigters & tweedehandse boeke (2018)


Second-hand books are wild books, homeless books; they have come together in vast flocks of variegated feather, and have a charm which the domesticated volumes of the library lack. Besides, in this random miscellaneous company we may rub against some complete stranger who will, with luck, turn into the best friend we have in the world. —  Virginia Woolf


Daar word vertel dat Andrew Motion, die voormalige poet laureate van Engeland en 'n manjifieke digter, eenkeer na 'n uitputtende poësie-aand op 'n klein dorpie op die treinstasie staan en wag.

En daar sien hy toe 'n boekwinkeltjie en besluit om te gaan snuffel om die tyd om te kry... en ontdek - tot sy skok - in die tweedehandse afdeling, 'n bundel van hom met voorin 'n opdrag aan sy ouers!

Nou onlangs word my nuwe boek, 'n bundel met Engelse vertalings van my werk, The coroner's wife, by David Krut bekendgestel. 'n Man kom na vore met 'n stapeltjie van my Afrikaanse bundels. Boeke wat hy aangeskaf het in tweedehandse boekwinkels. 

En hier vind ek 'n eksemplaar van Die buigsaamheid van verdriet geteken vir 'n kennis op 'n ander dorp. 

Die meeste skrywers is geskok wanneer hulle so 'n ontdekking maak. Dis immers 'n intieme geskenk aan 'n vriend / kennis. Op my rak staan daar byvoorbeeld 'n bundel gedigte vir Ingrid geteken deur Uys.

'n Bekende literator was 'n versamelaar van eerste uitgawes van boeke. Jan F. Celliers, Totius, Leipoldt etc. 'n Kennis staan een oggend by 'n vlooimark met dié Africana in sy hande. 

Hy besef dadelik iets is nie pluis nie. Die blyk toe dat literator se woelige, aangenome telge glo die boeke vir 'n inkomste verpand het.

'n Skrywer moet egter die saak van getekende boeke - mét of sonder inskripsies - só benader. Ten minste het die boek 'n tweede lewe gekry. Van die rak, na 'n tweedehandse boekwinkel, tot in iemand se huis wat dit werklik waardeer en gaan lees. 

'n Bundel kry immers lewe wanneer dit gelees word deur 'n liefhebbende leser. 

En hier is 'n lieflike vers van Motion:

A Glass of Wine
Andrew Motion

Exactly as the setting sun
clips the heel of the garden,

exactly as a pigeon
roosting tries to sing
and ends up moaning,

exactly as the ping
of someone’s automatic carlock
dies into a flock
of tiny echo-aftershocks,

a shapely hand of cloud
emerges from the crowd
of airy nothings that the wind allowed
to tumble over us all day
and points the way

towards its own decay
but not before
a final sunlight-shudder pours
away across our garden-floor

so steadily, so slow
it shows you everything you need to know
about this glass I’m holding out to you,

its open eye
enough to bear the whole weight of the sky.

Hy het sy werk as poet laureate ernstig opgeneem, en in van die onderhoude word die leser bewus van 'n pynlike verhouding met sy ouers - veral die vader wat krities was oor sy seun se werk as hofdigter.

Motion bieg dan ook:

“If I were to lie on my deathbed having written half a dozen decent poems that I thought people might read after my death, then I would think that I hadn't lived in vain.” (Andrew Motion/ a life in writing | Books | The Guardian. Besoek 1 Julie 2018).

Dit moet 'n moeilik job wees om so al om die hawerklap 'n geleentheidsvers te moet skryf. Carol Ann Duffy, een van my geliefde digters, het maar gesukkel met die koninklike troue:

Long Walk
Carol Ann Duffy

It should be private, the long walk
on bereavement’s hard stones;
and when people wave, their hands
should not be mobile phones,
nor their faces lenses;
so your heart dressed in its uniform.

On. Then one blessed step
and the long walk ended
where love had always been aimed,
her arrows of sweet flowers gifting
the air among bells- yes, they all looked-
and saying your name.

Wat sou ons van 'n hofdigter hier te lande verwag?

Ek laat dit aan die leser se verbeelding oor en bewaar elke getekende digbundel in my besit: Opperman, Breytenbach, Antjie Krog, Johann Lodewyk Marais en die volledige Johann de Lange.

© Joan Hambidge


Sunday, June 24, 2018

Resensie | Michel Houellebecq – Tussen die abjekte en die eteriese. ’n Keur uit die poësie van Michel Houellebecq (2018)

Michel Houellebecq – Tussen die abjekte en die eteriese. ’n Keur uit die poësie van Michel Houellebecq. Vertaal en ingelei deur H.J. Pieterse. Protea Boekhuis, 2018. ISBN 978-1-4853-0796-9 

Resensent: Joan Hambidge

Die goue seun van die Afrikaanse letterkunde, Uys Krige het ons digkuns verryk met sy skitterende vertalings uit Frans, Spaans en Portugees. Sy Spaanse dans (ook met bekende Suid-Amerikanse digters soos Neruda) het in 1991 verskyn en sy Verse vir Lorca (Human &Rousseau, 1987) bly onoortroffe bakens.

Deesdae is daar "google translate" en 'n digkuns-vertaler het selfs bely dat hy nie die oorspronklike taal ken nie, maar ruimskoots gebruik maak van hierdie diens. Op Versindaba verskyn daar gereeld goeie vertalings van Helize van Vuuren wat dan gesprekke ontlok wat wys hoe kompleks hierdie proses is. Verskillende vertalers vertaal immers uniek.

H.J. Pieterse se Rilke vertalings was uitsonderlik en nou waag hy hom aan die werk van die Baudelaire-van-die-supermark: Michel Houellebecq. Catherine du Toit, Franse dosent het in 2012 saam met studente so 'n projek gepubliseer deur Hond uitgewery.

Pieterse het in 2000 laas 'n solo-bundel gepubliseer en vertalings het waarskynlik vir hom 'n kreatiewe uitdaging geword.

Daniel Hugo het onlangs in Vers & kapittel (Kraal uitgewers) tereg uitgewys dat vertaling dikwels komplekser is as wat ons dink. Wat verlore gaan, skryf hy, is versklank, kulturele weerklanke, betekenisassosiasies, meerduidighede, subtiele registerwisselinge en nuutskeppings. Daardie vibrasies, soos hy dit tereg noem, wat net deur die moedertaaloor opgevang kan word (80). Die chora dan in Kristeva se terme.

Die grootste toets is: dans die vertaling in die nuwe taal of is dit gewoon net 'n rendisie van die oorspronklike teks? Ons vind 'n deeglike analise van Houellebecq se komplekse en dwarse lewe by sowel Pieterse as by Du Toit. Daar verskyn ook 'n uitgebreide artikel van Pieterse op Litnet vir verdere speurwerk.

Pieterse skryf dat Houellebecq se gedigte in vier tipes gekategoriseer kan word: vormvaste gedigte of gedigte met vaste rymskemas, vrye verse, prosagedigte en hibridiese vorme (’n kombinasie van vormvaste en vrye of prosaverse) en alle van die gedigte is uiters kompleks weens die diep en ryk filosofies-teologiese en kosmologiese idees wat dit onderlê. 

Pieterse skryf: "Frans verskaf verskeie probleme met betrekking tot onder meer woordorde – die adjektief volg gewoonlik op die naamwoord wat die metrum omvergooi in vertaling – en Houellebecq gebruik dikwels die teenwoordige deelwoord wat argaïes kan oorkom in Afrikaans" (42).

Hierdie vertaler maak dit duidelik - in navolging van Venuti, vertaalteoretikus - dat hy eerder die leser oorsee stuur as om hom terug huis toe te bring.

Met Pieterse se inleiding en teoretisering kan 'n mens nie fout vind nie. Dit is egter wanneer 'n mens die gedigte begin lees dat jy soos by die lees van D.M. Thomas se stokkerige Akmatova-vertalings nie vrede het nie.

Die doel van 'n vertaling is altyd dat die leser, onbekend of bekend met die brontaal, dit moet kan geniet of waardeer in die eie taal. Lesers gaan immers nie sit en brom oor hierdie of daardie woord wat Krige gekies het in die Afrikaans vir die Spaanse een nie; jy wil dit eerstens lees as gedigte.

Houellebecq gebruik dikwels in sy verse die dansbeeld, soos in “Système sexuel mariniquais” met “les ébats amoureux, les danses en paréo” met sy siening dat ons gevangenes is van ons eie deursigtigheid. Kortom, agter sy gatvol parlando-aanslag sit ‘n sterk vormbewustheid wat moeilik oordraagbaar is na Afrikaans. Eweneens weens die stiltes en stamelinge en die binnemondse dreunbrom – soos Du Toit dit perfek opsom in haar nawoord, 207). [1]

Kom ons kyk na 'n paar gedigte om my besware te illustreer:

Onversoend

My pa was ’n eenselwige, barbaarse doos;
Dronk van verydeling, alleen voor sy TV,
Hy het flou, erg bisarre planne herkou,
En hom dan vreeslik verlekker as dit skeefgeloop het.

Die slotreël van die eerste strofe sou vlotter soos volg geklink het:

En hom dan vreeslik verlekker as dit skeefloop.

Die digkuns werk immers met die iteratief-duratief en die verlede tyd is hier gewoon lomp, nes die gebruik van die dubbele negatief:

Ek het nie meer die moed om myself in die spieël te sien nie.
Soms lag ek ’n bietjie, ek trek gesigte;
(87)

Die vyand van die digkuns (die wat) word gebruik soos “die hart wat bons” (89) kon goedskiks "bonsende hart" geword het.

Iets van Houellebecq se sjarmante ryme gaan ook verlore nes sy unieke praataanslag.

Enkele verse kom wel die mas op as vertalings, maar vir die leser wat die gedigte in Frans kan lees, gaan daar werklik baie verlore. Waarskynlik weens die struktuurverskille tussen Frans en Afrikaans met eersgenoemde taal as kompakter.

Byvoorbeeld:

Exister, percevoir word: om te bestaan, om waar te neem (281).

Fantôme de transcendance word fantoom van transendensie. Dalk fantoom van die transendente / metafisika? (261).

Dans mes jeunes années j’avais un dictaphone
Et j’aimais répéter d’une voix ironique
Des poèmes touchants, sensibles et narcissiques
Dans le coeur rassurant de ses deux microphones.

Dit word so vertaal:

In my jong dae het ek ’n diktafoon gehad
En ek het daarvan gehou om met ’n ironiese stem
Ontroerende, sensitiewe en narsissistiese gedigte
In die gerusstellende hart van sy twee mikrofone te herhaal. (255)

Die ryme gaan verlore en die vertaling is gewoon letterlik.

Iets van Houellebecq se sjarmante ryme gaan ook verlore nes sy unieke praataanslag.

Enkele verse kom wel die mas op as vertalings, maar vir die leser wat die gedigte in Frans kan lees, gaan daar werklik baie verlore. Waarskynlik weens die struktuurverskille tussen Frans en Afrikaans met eersgenoemde taal as kompakter as laasgenoemde.

Die bundel weifel nie tussen die abjekte en die eteriese nie. Dit hang iewers tussen die letterlike en die amper-poëtiese.

Van die blasende bulagtige figuur op die Du Toit-bloemlesing, ‘n kunswerk deur Anton Kannemeyer, is hier nie veel van sprake nie. In die woorde van Roy Campbell, vriend van Uys Krige: “but where's the bloody horse?”

Joan Hambidge beklee die Hofmeyr-leerstoel in Afrikaans aan die Universiteit van Kaapstad.

Bronne:

Oorspronklike Franse tekste:
La poursuite du bonheur © Éditions Flammarion, Paris 1997
Le sens du combat © Éditions Flammarion, Paris 1996
Renaissance © Éditions Flammarion, Paris 1999
Configuration du dernier rivage © Michel Houellebecq & Éditions Flammarion, Paris 2013

[1]. In Du Toit se eie woorde: “Franse prosodie word nie deur heffings en dalings bepaal nie omdat daar geen noemenswaardige aksent op lettergrepe geplaas word nie. In Frans gaan dit oor die aantal lettergrepe en die manier waarop die lettergrepe getel word is ’n redelike subtiele oefening. Die klassieke versreël in Frans is die twaalflettergrepige Aleksandryn; ’n wonderlike soepele reël waarvan die ruspunt klassiek in die middel val (6 || 6), maar vanaf die negentiende eeu willekeurig verskuif is na 3 | 3 || 3 | 3 of 4 || 4 || 4 of selfs ander ongelyke dele. Rym in Frans is ook prettig. Nie alleen moet manlike en vroulike rym volgens die klassieke reëls afwissel nie, daar moet ook gelet word op ryk, voldoende en arm rym. Houellebecq gaan kreatief met die reëls om en die leser moet kophou by die tel van die sillabes om die metrum te identifiseer en die ruspunt korrek te plaas. En dan is die gedig nog steeds in Frans.
      Om te vertaal is in die eerste plek om keuses uit te oefen en ons het wel diep en deeglik besin oor die mate waarin ons in die vertalings aan die oorspronklike vorm en rym wil uiting gee. ’n Eerste vraag was: indien ’n mens Houellebecq se gebruik van die klassieke Franse Aleksandryn in Afrikaans wil weergee, sal ’n mens dan van ’n “klassieke” Afrikaanse vorm soos die jambiese vyfvoetige versreël gebruik maak? Of die Aleksandryn annekseer? Met die plasing van die ruspunt op dieselfde plek? En hoe hanteer ’n mens manlike en vroulike rym? (210)”.

(Hierdie resensie word geplaas met vriendelike vergunning van Beeld)

Thursday, June 21, 2018

Interview | Michèle Betty in conversation with Joan Hambidge on The Coroner’s Wife (2018)

MB: The Coroner’s Wife is a selection of your poems in translation. I would like to start by discussing language and translation theory.  Talk to us about translation and the difficulties of transporting a text into another language – in particular, the notion expressed in your afterword that what is lost from the original in the translation of the text is gained in the new translated poem.

JH: In 2016 I attended the ICLA conference in Vienna on translation and my proposal was as follows:

In her discerning study on Emily Dickinson entitled The Gardens of Emily Dickinson (2005) Judith Farr analyses the meaning of horticulture in the poetry of Emily Dickinson and the relationship with 19th century symbolism. The author paid a visit to her house in Amherst, Massachusetts in 1999 and has written many poems on ED. What this paper sets out do is to establish the complex relationship between translation and "retracing" the unique symbolism of an American poet to the South African and more specific an Afrikaans (language) landscape. This will be a stereoscopic reading of the relationship between two poets and the appropriation of tropes.

The paper will reflect on the impossibility of a correct translation of a poem and the creative-discursive response, namely a new poem in a different language as the only possibility of understanding the original poetics of Emily Dickinson. The paper will reflect on vraisemblance versus poetics. Translation theories and the so-called “contact zones of interpretive powers” (Pratt) will be analysed.

What do we “translate” when we read and write poetry?

*

My paper was entitled: Lost in Translation and I referred to theorists in the field, for instance, Hokenson & Manson on the bilingual text and Venuti’s famous work on the translator’s invisibility. 

The idea is from Robert Frost’s notion that the real poem is what lies between the original and the translated version. The theoretical idea of a stereoscopic reading is apt.

In Emily Dickinson’s Garden– translation by Douglas Reid Skinner

Every day, Emily D believed
she heard the sounds of birds
in her tree-filled, lush, green garden.
It was here, in her garden of happiness,
as Judith Farr explained,
that she experienced the widest link
between poetry and gardening: from love to hate;
envy against virtue; death and eternity
dug into flowerbeds.
Planted wild fig marigolds, jasmines
and daisies. And picked a bouquet
each day for herself. And each flower
– even the gardenia –
looked up in flower encyclopaedias
– Campanula, Columbine, Aquilegia –
and therafter explored Webster's fields
as a traveller keeps track of her itinerary
in a strange country. Every
symbol precise, exactly understood.
O enigmatic woman in your white dress,
I visited your garden in the spring:
stood there and wondered
if you ever talk in the Garden of Eternity 
with the other gardener of Amherst,
with her, Sylvia, whose death
keeps on blooming like a black arum lily?

MB: You have written over 25 poetry collections from your first, Hartskrif in 1985 to your most recent, Indeks in 2016.  Many of your poems contain work written on foreign shores, in particular in America.  For example, your debut collection, Hartskrif was written in a freezing winter in New Haven when you were doing research at Yale.  The poems are strongly influenced by this American oeuvre and especially by East Coast American poets like Robert Pinsky/Wallace Stevens/Elizabeth Bishop/Adrienne Rich/Plath –  all referenced in your work.  One of the things that I noticed when reading and compiling the translations was that this referencing and these themes come across more powerfully in the English versions.  It is more obvious and carries greater nuance.  Why do you think this is?

JH: I think America has produced fabulous poets – also Robert Lowell, Frank Bidart, to name two other influences. I paid a visit to Yale after completing my first doctorate. I was a theory junkie then and I wanted to meet Harold Bloom and the Yale deconstructionists. J. Hillis Miller was there and Barbara Johnson taught in De Man’s stead. I was fortunate to meet them and attend seminars. But in that cold winter I started writing poetry. Wallace Stevens wrote “An ordinary evening in New Haven”, a famous ars poetica and I am deeply influenced by his work.

The house was quiet and the world was calm.
The reader became the book; and summer night
Was like the conscious being of the book. 
The house was quiet and the world was calm.

MB: Talk to us a little about your title The Coroner’s Wife.  How did you choose it and what is the meaning for you?

JH: Dissection, autopsy – as a young child in matric our biology teacher forced us to attend an autopsy (1974, old South Africa). This has made an indelible mark on my psyche to see a doctor exposing the lungs and brain of a man. In standard seven, I witnessed the death of a child in a car accident and our first house in Aliwal North was near the graveyard.

It should also be read as a title of displacement: as a child I attended different schools due to my father's work: Aliwal North, Witbank, Pretoria, Standerton ...

Always the new kid on the block. Maybe this is the key to my writing of poetry in foreign spaces? To trace that sense of loneliness, displacement, Verfremdung ...

The coroner’s wife – a sort of Mrs Maigret in Simenon’s novels – is always aware of the impact of death on her partner’s life.

(To write poetry you have to be prepared to die. - Theodore Roethke)

The poet stands closely to the translator. I’ve read these translations in many versions and gave feedback to the translator of exact meanings or subtext.

MB: Your poems across the decades have returned to several regular and repeating themes.  For this reason, we decided to order the poems, not chronologically but rather into the four sections: travellogues/family/ars poetica and death and eternity.  Talk to us about these repeating and circular themes in your work.

JH: The poet returns to the scene of the crime. I think we all have certain obsessions that we repeat of visit to understand our demons or drives. My Jungian therapist has assisted me in my poetic journey. She is also a well-read person.

MB: Over the years, your poems have been translated by many different poets.  When a poem is translated, the translated poem belongs to the translator and is no longer considered to be that of the original poet.  Copyright in the translation rests with the translator.  This entails a level of trust and letting go. How did you settle on your selection of the four poets who translated the poems in this selection?  

JH: All the translators are dear and trusted friends. Charl JF Cilliers, Johann de Lange and Douglas Reid Skinner are also fabulous poets – Johann has been my poetic mentor since 1984. Jo Nel is a renowned translator and intellectual.

Who does the poem belong to? Yes, it does belong to the translator, but also to the poet in a marriage of heaven and earth. In the garden of …

MB: Talk to us about this aspect of having poems in a volume that are now the work of the translator and no longer Joan Hambidge poems.  Is there a freedom in letting go of your work in this manner?

JH: They are also my poems. I have given input and if you read theories of translation you will see what translation entails: Venuti’s notion of sending the reader (poem) abroad. I regard my translators as guides in foreign cities. But the guide needs the visitor or traveller to survive!

MB: The travelogue poems are poems that are covered in most of your 25 volumes of poetry.  Discuss with us your fascination with cities, going back to cities and then immortalising cities in your poems.  

JH: Maybe a different love affair? A city becomes a representation of the inner self, a postcard from the edge. Visiting a foreign city reminds me of the Russian Formalist Sklovsky’s notion of ostranenie (making strange), a primary principle of poetic language.

The different poems on New York since my debut reflects not only a change in my perspective but also a transformation of the city.

MB: I know that you have been contemplating the publication of a selection of your work in translation for some time now.  What does it mean to be an Afrikaans poet publishing in English? Why did you feel that time was right to release the translations now?

Photograph by Ron Irwin

JH: I’ve been thinking of this project since 1999 after a brief visit to Cambridge, Mass. I was doing research for a second doctorate on gender and met Barbara Johnson again. In Harvard’s many libraries I found my volumes of poetry in Afrikaans – and wondered: who would be able to read and understand my work?
I met Robert Pinsky at a poetry reading on Harvard sq. and sent him some of my poems. He reacted positively, which fuelled the project.

I work in an English environment (albeit as an Afrikaans professor) in the School of Languages and would like to show my work to my colleagues from Italy and Colombia. I do not share the paranoia on the death of Afrikaans and my English volume does not mean that I am leaving the Afrikaans literature. I am currently working on Astrak en Op die keper beskou. The first volume deals with the death of my mother and the late professor Henning Snyman, one of the finest readers of poetry. The second volume is a selection of ekphrastic poems: Magritte, Lucian Freud, Manet, Picasso …

The Coroner’s Wife was completed as a testament. Maybe as a looking back on my poetic career? Afrikaans has a lovely word for this process: ‘n bestekopname.

Endnotes:

A bibliography of my paper.

Bhabha, H.K. 1993. Culture’s in Between. Artforum International, September, ble. 167–8, 211–3.
—. 1994. The Location of Culture. Londen: Routledge.
Farr, Judith. 2005. The Gardens of Emily Dickinson. Cambridge: Harvard University Press.
Hassan, W. 2006. Agency and Translational Literature: Ahdaf Soueif’s The Map of Love. PMLA, 121(3):753–68.
Hokenson, J.W. en M. Munson. 2007. The Bilingual Text. History and Theory of Literary Self-Translation. Manchester: St. Jerome.
Lecercle, J.J. 1990. The Violence of Language. Londen: Routledge.
Pratt, M.L. 1987. Linguistic utopias. In Fabb e.a. (reds.) 1987.
—. 1991. Profession 91. New York: MLA.
—. 1992. Imperial Eyes: Travel Writing and Transculturation. Londen en New York: Routledge.
—. 1996. Apocalypse in the Andes: Contact Zones and the Struggle for Interpretive Power. Encuentros, 15:1–17.
Rutherford, J. 1990. The Third Space. Interview with Homi Bhabha. In Rutherford (red.) 1990.
—. 2009. Translated People, Translated Texts: Language and Migration in Contemporary African literature. Manchester: St. Jerome.
Venuti, L. 1995. The Translator’s Invisibility. Londen: Routledge.
—. 2000. Translation, Community, Utopia. In Venuti (ed.) 2004.
—. 2002. The Difference that Translation Makes: The Translator’s Unconscious. In Riccardi (red.) 2002.
Venuti, L. (ed.). 2004. The Translation Studies Reader. Londen: Routledge.
Žižek, Slavoj (ed). 1992. Everything You Always Wanted to Know About Lacan (But Were Afraid to Ask Hitchcock). London: Verso.