Sunday, May 21, 2017

Interview. Joan Hambidge talks to Michèle Betty

Metaphysical Balm was launched at David Krut projects in Newlands on 23 March 2017 and below is the interview between the author and Joan Hambidge conducted at the launch.

1. Explain the title of your book, Metaphysical Balm
During the course of my Masters at UCT, I began to read the work of Friedrich Nietzsche. In his text, The Birth of Tragedy, Nietzsche refers to a metaphysical comfort in the context of humanity. All humans will one day die, but Nietzsche finds comfort and redemption in the notion that when that transpires, we are becoming part of one great living being. This notion of a metaphysical comfort resonated with me. The idea that it is possible to derive comfort and consolation by achieving wholeness in another realm is an interesting and comforting thought. The notion of the Balm is activated by the biblical reference in Jeremiah 8:22. The Book of Jeremiah portrays a nation in crisis and introduces the reader to an extraordinary leader on whom God placed the burden of prophetic office. Jeremiah was born about 650 B.C and while still young, he was called to his task during King Josiah’s reign, who instituted many reforms supported by Jeremiah. However, after the death of King Josiah, idolatry returned, which Jeremiah began to vehemently oppose. He was arrested, imprisoned and subjected to public disgrace. The final words of this poem – “Is there no balm in Gilead?” – is a quote from Jeremiah 8:22, where in a metaphorical plea for healing, Jeremiah laments: “Is there no balm in Gilead, no physician there?” Interestingly, the Balm of Gilead was a medicinal salve sought to help cure illnesses. The question that the passage raises is how a people, known for balm trade, had become so broken and so ill. And concomitantly, one of the central questions raised by the collection is how is it possible to find wholeness and healing in relation to the metaphysical – in other words how is it possible to connect to that which is remote, yet still remain grounded.

2. You refer to the Bible:
No evil shall befall you, nor shall affliction come near your tent, for to His angels God has given command about you, that they guard you in all your ways.
– Psalms 91 (10–12)

Owl invokes a paraclete for Christopher Clohessey:

Holy Spirit
Spirit of Truth
Lightful Spirit
Holy Breath
Almighty Breath
Giver of Life
Lord of Grace
Who can you be?
What will you look like?
Grace infused
with virtue,
light to distil
dark corners,
tongues of fire
to empty a tomb.

The notion of spirituality is a theme central to the collection. I have used many biblical references throughout in order to highlight the notion of the possibility of another realm or dimension existing if not in this world then in another dimension. However, the references are not limited to pure Christian concepts of religion. Any means of tapping into an external spiritual world are embraced and so for instance you will see references to Hinduism, to concepts like the God-shaped hole in the soul (a concept that Blaise Pascal wrote about in his Pensées), to religious icons and saints and to many ideas inspired by Carl Gustav Jung (La Bête Noire) and so on. The idea of liminality, crossing thresholds from this life to another is also central – the bible seemed to me to be able to provide key insights to this other dimension that we all search for.

3. T.S. Eliot is an important inter-text in your work.
And what you do not know is the only thing you know
And what you own is what you do not own
And where you are is where you are not.
– T. S. Eliot, “East Coker”

Between melting and freezing
The soul’s sap quivers. There is no earth smell
Or smell of living thing. This is the spring time
But not in time’s covenant.
– T. S. Eliot, ‘Little Gidding’

Reflect on this.
The themes contained in T. S. Eliot’s work, the Four Quartets, are universal and underpin many of the themes in my collection. Each section in the collection is prefaced by a quote from Eliot and works as an introduction to and clue to the content of the section. I read a valuable work on Eliot by C. A. Cahill titled T. S. Eliot and the Human Predicament. The author maintains that Eliot’s central view of human existence is that it is challenging, perplexing and fraught and to live with any degree of consciousness is to recognize the conflicts that need to be resolved. Eliot’s poems are concerned with the human predicament, the conflict between good and evil. These themes are touched on in many different parts of my collection, in the sections where Crow and Owl encounter one another, in the sections dealing with illness and death. The realities that we encounter as humans of illness, death, abandonment and other forms of suffering, are acknowledged, however, they become subordinate to the human ability to find redemption and comfort in a spiritual place, call it God or heaven or whatever you particularly choose to believe is out there.

4. Discuss the trope of the owl as an “objective correlative” and the Ted Hughes poems. Why did you choose Hughes?
The inspiration for my owl motif came in an almost fateful way. For the purposes of my M.A., I attended Imraan Coovadia’s course on creative writing. During a particular workshop, Imraan, after reading some of my poetry, asked whether I had read Ted Hughes’s Life and Songs of the Crow. Two days later, while wandering through the shelves of a second-hand bookstore, I curiously came across a copy of this book. The poems thumped a metronome in my ears for days, his Crow haunting me at night and pursuing me in the day. The anguish and despair of the poems were all consuming. I resolved to attempt to create a portfolio that, while acknowledging the pain of living in this world, would be the antithesis of the despair and anguish imbued in Hughes’s crow poems.
T. S. Eliot’s doctrine of the objective correlative is expounded in his essay on Hamlet, “Hamlet and His Problems”. In it, Eliot famously describes Hamlet as “most certainly an artistic failure” as the work did not, in his view, contain an objective correlative. Essentially, the technique of employing an objective correlative entails using an object that serves a symbolic purpose, or evoking emotion by means of a symbol, (which becomes indicative of that emotion). The object becomes a translating mechanism that poses questions that are not necessarily on the page. It allows the poet to achieve greater detachment. I used the owl motif as an objective correlative in an attempt to achieve greater detachment in relation to the themes that I was tackling. By repeatedly invoking the object, the reader begins to recognise that the presence of the object (in my case the Owl) is a kind of bridge that draws the reader to larger thematic meaning in the work as a whole.

5. You write:
Scotus’s haecceitas,
Hopkins’ inscape,
and I stand back
in awe of Him. (42)

What does “inscape” mean to you?
Gerard Manley Hopkins was influenced by medieval theologian Duns Scotus, who developed the notion of haecceitas: everything created has its own distinctive character, which makes it unique and shows God’s purpose in creating it. This is its “self” or “thisness”. Hopkins developed a theory of inscape based on his reading of Scotus. According to Hopkins, in the ideal moments of inscape, various elements of a scene or thing come together and God can be seen there. Each thing has its own distinguishing characteristics with a natural urge towards its proper function. The revelation of God occurs in the revelation of the “self” of a thing. This is the ultimate beauty, a moment of oneness or fusion when all the separate qualities come together to form what it essentially is, and God is seen there.
Rilke expressed it another way when he referred to in-seeing. He uses the example of a dog to describe what it is to “in-see”. By this he means not just seeing through the dog but, as he describes it, situating yourself in the dog’s centre – that place where God, when He sat down for a moment after creating the dog, would have acknowledged that nothing in it was lacking and that it could not have been better made. Rilke urges poets to write from that place of God-like in-seeing.
So inscape for me, is a combination of Hopkin’s inscape and Rilke’s in-seeing.

6. Please reflect on “duende” and Lorca.
The term Duende is difficult to define in English. It is a Spanish word that connotates a heightened state of emotion, coupled with authenticity or “having soul”. The quote “no formar más que la médulla de forma” can be translated from the Spanish as “not form, but the marrow of form”. It is from a lecture that I came across at UCT on the topic of Duende in Spanish art “Juego y teoria del duende” (Theory and play of the duende), given by the poet Frederico García Lorca in Buenos Aires in 1933. Essentially, Lorca advocates that strong emotion is impossible without the arrival of duende. It is a subtle force that surges from the soles of the feet and rouses the blood. In dance it is often referenced in the Flamenco, the dance that Owl performs in Duende.
Duendeno formar más que la médulla de forma– Federico García Lorca Owl felt the blood surge from the knobbly soles of her feathered feet rushing up her sinewed legs, ascending in a rhythmic tempo to balloon in flexible arteries, passing through hollow cavities in her neck, pooling in minute reservoirs at the base of her head. As she swivels her neck 270 degrees, “Olé! Vive Dios!” exalts Owl, listening to the stamping of her feet, flamboyantly roused by the curved sensation of this unearthly, flame-coloured, swell of blood. 
7. Reflect on the themes in your volume. Who do you regard as major English South African poets?
The Owl in Metaphysical Balm represents religious longing, introspection, transfiguration and femininity. The reader embarks on a journey with the Owl, from birth, through baptism, illness, fear, dangers, through a process of individuation to end, transfigured, wisened, liminal and crossing boundaries from earth to the next dimension.
One of the aims of my publishing company is to turn South African poets back to understanding and recognizing their own canon of sublime poets. In my blog, I feature, on a bi-monthly poets, Featured Forgotten South African Poets. Ruth Miller and Douglas Livingstone were my first two choices and I consider both these poets as seminal South African poets. On the more recent front, I am currently reading and enjoying the underrated Wopko Jensma and Arthur Nortje.

8. You were enrolled in a Creative Writing course at UCT and attended workshops with Afrikaans poets. Did you register the importance of Afrikaans poetry and reviews? How did you experience the “collective of workshops” and the reading material on The Anatomy of Poetry?
Afrikaans poetry has a more vibrant and exciting poetry “vibe” than anything English has to offer. Their poets have many more opportunities to come to publication, there are critical and academic debates on Versindaba and Litnet, that we just do not experience in English. And their understanding of the Afrikaans canon of writers is beyond anything I have experienced in English: Van Wyk Louw, Opperman, Cussons, Eybers, are assumed reading for any Afrikaans poet. My exposure to the Afrikaans poets taught me the value of understanding and embracing language, as a mechanism to understanding and embracing different cultures.
Workshops are an invaluable means to improving on your work. On a practical level, they compel you to prepare work that you know must be read in front of critical colleagues. Feedback from a trusted circle of contemporaries is fundamental to improving your work, gaining ideas and understanding different types of poems, sonnets, villanelles, haiku, sestina – whatever. Reading aloud is also essential and workshops offer you the opportunity to do so in an unofficial forum. 

9. What are the aims of the Dryad Press? Why should people read poetry?
Dryad Press is dedicated to the promotion and publication of poetry in South Africa. It recognizes that one of the fundamental reasons publication is so difficult is because people do not purchase poetry collections and the reason for this is because they don’t read enough poetry. To try address this impasse, Dryad is planning to launch several pop-up poetry mornings at high schools in and around Cape Town. Our project has been taken up by The Cape Academy of Performing Arts, who introduced the idea as an assignment for their final year dance students. Students will select poems in English, Afrikaans and IsiXhosa from the matric syllabus and transpose them to music and dance. They will be assessed in June 2017 and we will be performing a selection of their best pieces at poetry pop-up events, to be held at various Cape Town high schools in the first two weeks of August 2017. Be in touch with Dryad Press if you wish to book a slot for your school on!

Sunday, May 14, 2017

Elkarien Fourie - Vat jou hele hart (2017)

Elkarien Fourie - Vat jou hele hart: Kom saam na die Middelkoninkryk. Naledi, 2017. ISBN 9780928316469

Resensie: Joan Hambidge

Die Ooste het ek by verskeie geleenthede meegemaak en verken. Altyd met Hong Kong as die deurgang of toegang tot die Ooste. Ek het hierdie stad sien transformeer van 'n vuil, stinkende Chinese stad (in die vroeë negentigs) tot 'n hoogs gesofistikeerde wêreldstad waar geboue verdwyn en nuwes in hul plek staangemaak word. Ek was tweekeer in Japan; een keer in China, en veral in Beijing rondgeloop en die Groot Muur besoek.

Ek was net in die Ooste as toeris: Korea, Thailand en Indië. Tibet. Later na Viëtnam. (Rusland en Kroasië is weer nader aan ons.)

Elkarien Fourie het daar gewoon en gewerk en hierom is haar waarnemings deegliker. Ek het op 'n reis om die aarde oor die stede geskryf in Meditasies (Human & Rousseau, 2014):


‘n Diepgroen boom
lowerryk, vol voëls wat sing,
staan in die agtertuin van ‘n huisie beskeie
in Beijing. Die oompies speel mahjong,
die tantes spoel al skinderend die wasgoed,
mense fiets verby, dis skoolkomuit-tyd.
Oor hierdie klein tafereel van menslike bestaan
staan daar ‘n voël opgesluit in ‘n hok. Sy kraalogies
draai soos ‘n arend s’n reg om dié gedoente.
Hy droom van ‘n ander bestaan, ‘n beter wêreld,
verby inperkings, vérvandaan, oor groot mure
veel, veel langer as sesduisend kilometer klip. 
‘n Toevallige besoeker sien dit alles, vou dit op
en knoop dit vas in haar geheue. So vredig
om in hierdie oomblik te wees, so ongelooflik eenmalig,
in hierdie digterlike tuin.

Elkarien Fourie se Vat jou hele hart: Kom saam na die Middelkoninkryk  is 'n wonderlike boek wat hierdie leser met groot plesier gelees het. In dieselfde tyd herlees ek Karel Schoeman se Op 'n eiland (1971) na sy afsterwe. Waar Schoeman die amper-bekende Griekse eiland weergee met sy gewoontes en hoe die reisigers daarop reageer (onder andere die besoek aan die versonke eiland), gee Elkarien Fourie 'n verslag van die Ooste en sy gewoontes.

Taalprobleme, vreemde kos, en hoe mense mekaar verstaan ten spyte van taalverskille, word goed beskryf. Hoe 'n mens verdwaal, omdat jy nie die kodes verstaan nie, of erger nog, in Tokio se middestad sal verdwaal, omdat daar nie straatnommers is nie. Gaan lees gerus weer Roland Barthes se Empire of signs, sy meditasie oor Japan, gepubliseer in 1970 (vertaal: 1983). Veral die "emptiness of language", is iets wat Barthes interesseer.


Ek het hierdie boek stadig gelees. Dit het 'n rooi lint as boekmerk.

Daar is vinjette wat 'n mens sal bybly: hoe sy in staat is om die enorme paradokse van hierdie ruimte raak te sien. 'n Telraam langs 'n komputer; 'n vuil gebou wat vol kosreuke hang en nooit skoongemaak is nie en iets sou kon verraai van 'n vervloë tyd.

'n Onthoubare oomblik is die klere wat sy laat maak, 'n deposito betaal en met behulp van die kleremaker vir 'n peditaxi betaal om haar terug te neem huis toe. (Later word sy wel verneuk of om om die bos gelei in 'n snaakse tee-sessie.)

Vele skrywers het al op die vreemde Engels in die Ooste gewys en die ongelooflike humor wat die eiesoortige, vreemdklinkende Engels tot gevolg het.

Ons beleef ook haar lewe as onderwyser, hoe sy as Westerling die Oosterse toilette ervaar (o.a. die gebrek aan privaatheid) en daaglikse wel en wee wat sy reguit vertel in haar joernaal. Soos Schoeman se roman word dit vanuit 'n agterna-perspektief vertel met 'n spanning tussen belewenis en vertelling.

Die menslikheid van China sal ek onthou. In Beijing sit ek in 'n klein township - ek drink 'n bier in die hitte. Bied dit aan vir 'n Oubasie (van diep in die 90), terwyl sy vrou die paadjie voor die huis skoonmaak. Uit haar stemtoon wat op en af beweeg, kan ek hoor sy raas met hom. Hy wys die bier van die hand, maar sy ogies flikker van dankbaarheid (en lus). (My bier was koud, anders as Fourie se ervaring!)

'n Ruk later raak iemand aan my arm. Dis 'n ouma wat trots haar kleinkind vir my wys. 'n Vader stap met sy mongoolkindjie voor my verby. En die oumense se dogter kom op haar fiets aan.

So word ek deel van hierdie klein wêreldjie. (En later skryf ek dan die gedig "Tafereel".)


Elkarien Fourie reis ook na Japan, 'n land wat ek twee keer meegemaak het:

Tokio 東京都

Op ’n oggend staan ek in die vismark,
sien hoe tuna, nori en aji uitgestal lê.
’n Bedrewe visserman, in geel rubberstewels,
vlerk ’n vis bek-oop met een haal.
Uit sy pens tuimel daar binnegoed
en ’n bloederige stank. Ook herinneringe
uit ’n diepsee-bestaan, volledig áfgesluit
van aardbewings of reënende bomme.
Berg Fuji ken hy nie en ’n ligte sneeuval
(nes sagte dons oor die oseaan) bly iets vreemds.
Edu se lugbesoedeling het hom nooit gekwel nie.
Hy was eens soos ’n vis in die water.
Nou word hy op ys gegooi vir sashimi.
Kort voor lank land hy weer in die oseaan,
in ’n opgebreekte vorm – volledig ont-vis –
reisend van die hand na die mond: tot uitskot.

(Visums by verstek. Human & Rousseau, 2011.)

Onderhoudend en aangrypend is  die gedeelte waar sy in Japan gehelp word toe sy nie by 'n OTM kon geld trek nie. Ek het 'n soortgelyke ervaring gehad in Tokio toe ek verdwaal en 'n man my na die hotel begelei het, en die gawe hotelbestuurder my selfs 'n boekie gegee het met woorde en frases wat ek mag benodig. In Kyoto is ek as professor Ham aangespreek in die hotelletjie: ek en die tantetjie het mekaar sonder taal verstaan en saam na Barcelona geluister.

Want buite Tokio is daar bykans geen Engels nie. En as jy die rituele nie begryp nie, kan jy in groot ellendes beland. Daar is baie engele ...

Arthur Golden se Memoirs of a Geisha (2005) is weer deur Fourie se boek in die herinnering terug gebring.


'n Paar indrukke rondom hierdie ryk geskakeerde teks. Omdat Elkarien Fourie die land intens meegemaak het, is sy bewus van die paradoks dat hoe langer jy in China vertoef, hoe moeiliker is dit om 'n duidelike afleiding van hierdie komplekse gemeenskap te maak (81).

Chinese skryfkarakters (logogramme) word al meer as 5 000 jaar opgeteken. In een van my mees opwindende kursusse voorgraads het ek die geskiedenis van China bestudeer. Die outeur help 'n mens om die verskillende oorgange te begryp.

Chinglish en verkeerde taalgebruik, is iets wat sy humoristies aanbied. Ook die besoedeling van stede, mense wat spoeg en gasse uitlaat, word behandel. Telkens hoe Westerlinge sterk reageer op die gebrek aan ruimte tussen mense. Sy wys op die verskil tussen Mandaryns en Chinees (44). Ook hoe mense luister na Edelweiss uit The Sound of Music en patrioties daarmee identifiseer (45).

Sy verduidelik die betekenis van lang pinkienaels by mans (52): 'n teken dat jy nie 'n werker is nie en dus nie met jou hande hoef te werk nie. Maar, die pinkie kan ook "elders" handig gebruik word ...

Die geskiedenis van Marco Polo is uiters leersaam, nes vele historiese gegewens wat sy uiters verteerbaar oordra.

Sy behandel die redes vir die oop gleufies ágter in kleintjies se broekies (vir maklike ablusie).  In Beijing het my hotelgids verduidelik dat dit ook teruggaan na 'n tyd toe gesinne baie kinders gehad het en daar nie tyd was om elkeen se boudjies af te vee nie.

Die vermindering van vroue in die ou China: dogters het nie herkenbare name gehad nie. Name soos Tweede Dogter, Bring-'n-Boetie ... Sy wys tereg daarop dat in die kommunistiese oorgang is dit wel reggestel.

Elke hoofstuk begin met 'n Chinese woord. In haar eie woorde:
Aspekte van die lang en roemryke geskiedenis van China is ingeweef in my ervarings soos ek dit teëgekom en nagevors het, maar die ontwikkeling van die skrif is veral fassinerend. Daarom het ek besluit om aan die begin van elke hoofstuk die etimologie van ’n woord of term wat in die hoofstuk voorkom, te wys soos dit sedert die Sjāng-dinastie, amper 2 000 jaar voor Christus, die eerste keer geskryf is op skilpaddoppe en os-sleutelbene wat dan in vuur gegooi is om die toekoms te voorspel na gelang van hoe die bene gekraak het.
(Vat jou hele hart deur Elkarien Fourie/ ’n onderhoud | LitNet. Besoek 11 Mei 2017)
En vir haar foto's (’n Fotoalbum uit China | LitNet. Besoek 11 Mei 2017).

Saigon en Haiku is twee Kaapse restaurante wat iets van die kompleksiteite van Oosterse cuisine opvang.

Tereg is die leunstoelreisiger vandag in staat om 'n foto af te laai van die internet van dit wat die werklike reisiger intens beleef het.

Maar Elkarien Fourie is 'n werklike reisiger, een wat vele uitdagings die hoof gebied het, ook 'n onverwagse besoek aan 'n hospitaal! Die ervaring met die owerhede (toe sy gemeen het haar paspoort en selfoon is gesteel) vertel iets van wat met jou kan gebeur in so 'n landskap; ook as jy jou paspoort nie by jou het nie...

Peper klink soos paspoort! En as jy nie toonhoogtes van die taal bemeester het nie, lei dit tot funeste gevolge.

Die geskiedenis van geloof en die Christendom in China dui op baie navorsing. Haar bergklimekspedisies dwing bewondering af. Sy wys op ons wanopvattings oor die afwesigheid van die Christendom in hierdie lande. Máo se vrou, die impak van selfdood (seppuku) in hierdie kultuur (Yukio Mishima), die bedeltradisie, Confusius, fietsry (en wat dit eens gesimboliseer het), word onder die loep geneem.

'Millenia' op bladsy 180 moet wees 'millennia'. 'Op 'n stadium' moet lees 'in 'n stadium'.

My kreatiewe reaksie dui inderdaad op my bewondering vir hierdie boek. Van kormorante wat gebruik word om vis te vang tot die ellendes van die Kulturele rewolusie word beskryf. Omdat sy dikwels alleen reis en in hostelle bly, maak sy met gewone mense kennis. Hierdie boek resoneer ook met Erns Grundling se Elders, wat sopas verskyn het. (Woorde Wat Weeg/ Erns Grundling – Elders (2017). Besoek 13 Mei 2017). 

Haar ervaring van die impak van diabetes word goed beskryf. Sy maak 'n mens nuuskierig oor 'n onopgeloste moord en jy moet maar self gaan lees! (396)

Dit is 'n wonderlike boek wat die idee van 'n homogene China vir altyd ophef. Dit het vir hierdie leser soveel herinneringe opgeroep.

Die slot van die groot voete waarmee die hele land haar hele hart deurgetrap het, som haar ervaring goed op.

Paul Theroux, eat your heart out!

(Hierdie resensie word geplaas met vriendelike vergunning van Fine Music Radio)

Tuesday, May 2, 2017

Jean-Philippe Toussaint – Die badkamer (2017)

Jean-Philippe Toussaint – Die badkamer (Vertaal deur Dan Roodt). Praag, 2017) ISBN 978 1 920128 20 3

Resensent: Joan Hambidge

La salle de bain word deur Dan Roodt vertaal as Die badkamer. En wat ‘n lieflike vertaling is dit nie! Op die blakerteks word die teks as ‘n meesterstuk-in-die-kleine beskryf, byna soos ‘n abstrakte skildery. Die voorblad is Octavia Roodt, wat onmiddellik die oog vang.

Inderdaad is die taal bondig en die teks, van die Brussel gebore Toussaint, skrywer van twaalf boeke en ook filmmaker, is lieflik. Die paragrawe is genommer.

‘n Jong man besluit op ‘n dag om sy intrek in die badkamer te neem. Hier lê hy en lees en tob oor die lewe. Niemand kan hom hier uitkry nie. Hy vertrek met die trein na Venesië, beland in die hospitaal...

Die boek neem die leser uiteraard terug na die romans van Alain Robbe-Grillet waar elke teken in die teks iets beteken soos in In die labirint van 1957. ‘n Mens dink ook aan Roland Barthes se beroemde teks, S/Z (1970) waar Sarrasine van Balzac in lexias opgebreek word.  Elke teken in die teks word ‘n teiken (om Merwe Scholtz aan te haal.)  Veerpyltjies word gespeel in die teks (57) en selfs Monopoly. Sokker is ook iets waarna gekyk word - 'n verdere kode.

Die kodes van wiskunde (Die kwadraat van die lengte van die skuinssy is gelyk aan die som van die kwadrate van die lengtes van die reghoekige sye, is ‘n motto uit Pythagoras) en die boek bevat drie dele: Parys, Die skuinssy en Parys. Mondriaan se spel met lyne en kleure is eweneens relevant. En sy die aspek van nie-representasie: lees hierdie teks net as teks …

Mondriaan maak die boek oop vir die leser. Die verteller is gaande oor die werk van Mondriaan en die onbeweeglikheid daarvan. Die afwesigheid van bewegingperspektief, is die dood (80). Hierdie novelle word ‘n stuk dinkwerk oor die verhouding tussen lewe en dood. Die verteller lees ook Pascal se Pensées.

Hy haal uit Engels aan uit Pascal; niks kan ons vertroos nie.

Die voetnoot op bladsy 34 is ‘n verdere aanwysing van hoe jy die teks moet lees. Die vertaler verduidelik netsukes as Japannese kunsvoorwerpe wat tradisioneel gebruik is om houers aan ‘n kimonogordel vas te maak.

Dit is nie ‘n koesarigama nie, maar ‘n delikate netsuke wat vereis word.

Die netsuke het dikwels ook ‘n klein verrassing binne hom. Sommige is drie-dimensioneel.

Ons het ‘n obsederende verteller, een wat onrustig is en ‘n houvas op die werklikheid verloor het.

Klein foute op bladsy 68 (ee-nvoudig); beweg-ingperspektief (80); vlo-erbedekking (94); nieluister(114).

Die novelle het my teruggeneem na Roodt se Twee sinne (1985), ‘n minimalistiese teks waarin die leser gedwing word om elke sin en woord te heroorweeg.

Ons Afrikaanse tekste het dalk te plot-gedrewe geraak en om ‘n novelle te lees wat eerder fokus op die stylaanbod, is verfrissend. Dann Gunn praat van die  “wondrous oddity of the banal”  in die Times Literary Supplement en Susanne Kunckel in Die Welt verwys na die speelsheid van die teks.

Is die gooi van die veerpyltjie werklik of nie? En die seekat?

En die besoekers? En die naam Edmondsson?

Besluit gerus self.

Dit is lieflike, opwindende novelle, uitstekend vertaal, wat vra vir ‘n wye, Afrikaanse gehoor.

(Hierdie resensie word geplaas met vriendelike vergunning van Beeld) 

In memoriam Karel Schoeman (1939 – 2017)

Om die werk van Karel Schoeman as groot te beskou, is nie oordrewe nie. Trouens, sy dood ruk ‘n mens tot stilstand omdat die Afrikaanse letterkunde ‘n skrywer van statuur verloor het. My eerste kennismaking met Schoeman se werk was in 1975 toe ons sy Op ‘n eiland (1971) behandel het in die eerstejaar prosakursus aan die Universiteit van Stellenbosch.

Die subtiele hantering van die liefde en die besoek aan die versonke stad, word toe ‘n eksamenvraag, een wat jou leserskennis toets vir subtiliteit in hierdie prag stemmingsroman.

“Die hoop beskaam en die liefde beteken afstand en verlange en verlies” (127) en die volgende binnespraak sou vele lesers herken en vir jare daarna kon opsê:
Daar is eilande wat deur geen mens bereik is nie, wit strande wat deur geen voet betree is nie; daar is fonteine van helder water waarvan niemand ooit gedrink het nie. Daar is gebiede wat op geen kaart vasgelê is nie en kuste waaraan daar nooit ‘n maan gegee is nie; geen oor hoor daar die geroep van die voëls of die slag van die branders nie, die afstande ongemeet en die dieptes ongepeil – o ja, daar is eilande. (132) 
Die roman eindig met die woorde:

Dit is ‘n lang reis van die eiland na Piréus.

En onderaan: 9 Junie 1970.

Tydens my eerste jaar as dosent aan die UK, doseer ek hierdie roman. Ek verwys na die besoek aan die versonke stad as die motoriese moment en hoe daar altyd ‘n spanning is tussen die vertellende en belewende aspekte van die vertelling. Ook die binnespraak is tersaaklik.

Schoeman se gebruik van sub-teks en sy subtiele hantering van ‘n gay-liefdesgegewe, is eweneens belangrik. En natuurlik: die agterna-perspektief en die gebruik van “vreemde” woorde. Die sirkelgang van die roman …

Die tersluikse verwysing na Le Rouge et le Noir van Stendhal met die wete dat daardie hoofkarakter toelaat dat sy emosies hom sal oorrompel … (The Red and the Black - Wikipedia. Besoek 2 Mei 2017).

By die heruitgawe van die roman, skryf ek soos volg op my blog:

Daar is hartgrypende passasies oor onvervulde liefde en begeertes regdeur die teks:
mense wat mekaar toevallig in ‘n trem aanraak, by haltes afklim – maar die begeerte word nooit opgelos nie. (Woorde wat Weeg/ Karel Schoeman - Op ‘n eiland, 2009. Besoek 2 Mei 2017). 

En later sou ek sy verruklike ‘n Ander land lees (1984), Afskeid en vertrek (1990), Hierdie lewe (1993) en veral: Die uur van die engel (1995) as persoonlike hoogtepunte uitsonder.

En natuurlik sy vertaling van Rob Nairn se ‘n Stil gemoed bly ‘n wonderbaarlike vertaling. So word hierdie boekie bemark, ‘n Inleiding tot die Boeddhisme en Meditasie:
'n Stil gemoed is 'n eenvoudige inleiding tot die Boeddhisme en meditasie. Die Boeddhisme is wesenlik 'n aantal metodes om met die verstand en gemoed om te gaan. As ons hierdie metodes verstaan en op ons lewens toepas, sal hulle ons inherente vermoë om innerlike vrede, erbarming en wysheid te ervaar laat ontplooi deur die potensiaal van ons gees te ontwikkel. Mediteerders in die Weste ervaar unieke probleme as gevolg van hul kulturele, sosiale en sielkundige agtergrond.
('n Stil Gemoed / Rob Nairn. Besoek 2 Mei 2017).

Sy Witnesses to war (1999) waar hy fungeer as redakteur van dokumente rondom die Anglo-Boereoorlog, is eweneens vir my ‘n persoonlike baken.

Hier sien jy die samehang tussen sy historiese werk en sy kreatiewe tekste. Hoe die navorsing die romankuns voed.

Schoeman skryf in sy Voorwoord dat mense oorloë romantiseer. Hierdie oorlog was egter een verveling, frustrasie, futiliteit en fisiese ongemak, skeiding, destruksie, swak vervoer en kosvoorsiening, disenterie, blase, stof, modder, vlieë, luise - teen die konstante agtergrond van potensiële geweld en gevaar. Hy wys op die geweld teen vroue in  die konsentrasiekampe en hoe kinders dikwels op doodskiste geslaap het.

26 370 wit vroue en kinders is dood in die ABO en veel meer as die 14 154 swart mense  as wat die offisiële statistiek weergee. (Woorde wat Weeg/ Karel Schoeman (Red.) - Witnesses to war, 1999. Besoek 2 Mei 2017)

Sy Na die geliefde land is verfilm as Promised land (2002).

In ‘n nuusflits uit Engeland, stuur ‘n vriend die volgende nuusberig aan:
Karel Schoeman died this morning in the Bloemfontein retirement village where he'd lived for the last few year. He took his own life, aged 77, and left a sober, unemotional and detailed explanation with his attorney, who has now released it to the media. The note describes his increasing lack of interest in research and writing, and his gradual physical deterioration. Not wanting to be a burden to others, and disinclined to deal with the indignities and pain associated with the later ageing process, he decided to commit suicide. He talks a bit about the necessity of public debate around assisted dying and the individual freedom to take one's life at the end. In spite of the legal restrictions operative in this country he notes that with knowledge and the assistance of relevant contacts there are ways to achieve a peaceful self-death.
En dit is ‘n raak opsomming van Schoeman: ‘n sobere, nie-sentimentele uitkyk wat kenmerkend was van sy skryfwerk.

Die invloed van Schoeman se werk op J.M. Coetzee se skryfwerk – veral die vroeëre Schoeman  – moet nog deeglik beskou word. Twee groot skrywers wat die landskap van stilte verwoord.

© Joan Hambidge