Sunday, February 18, 2018

Polemies | Joan Hambidge - Desmond Painter: 'n kanttekening (2018)

In sy resensie van Nuwe stemme 6 betrek Desmond Painter, sélf 'n nuwe stem wat nog nie as solo-stem gedebuteer het nie, mý in sy resensie (21 nuwe ‘liggies’ te verwelkom | Netwerk24Besoek 18 Februarie 2018).

Hier is veel om te geniet; selfs vir Joan Hambidge, skryf hy.


Painter se speelse dwarsklappie - iets waaroor ek my beslis nie geërger het nie - verswyg egter dat ek etlike nuwe stemme in Afrikaans begelei het as dosent in kreatiewe skryfwerk: Carina Stander, Aniel Botha, Karen Kuhn, Hendrik J Botha, Martina Klopper, Fourie Botha, Juanita Louw, Hennie Nortjé, Michèle Betty, om enkele name te noem. As 'n aanbieder van werkswinkels aan die UK, en elders, het ek al etlike jong mense gehelp en aangespoor. Soos Corné Coetzee, byvoorbeeld.

En ek sorg dat hulle elkeen 'n unieke stem ontwikkel.

Hy wonder of ek Bruce Springsteen sal raaklees as interteks? Inderdaad. Pas my Springsteen-memoir vir my buurman gegee.

Met ander woorde: om 'n debutant te resenseer, moet insigryk, aanmoedigend wees en die persoon reg inskat. Eerder nuttige wenke bevat as die aftakeling van Ruan Fourie se debuut deur 'n gunsteling noordelike kritikus (Woorde wat weeg/ Resensie | Ruan Fourie - ‘n Ope brief aan Dorian Gray, Protea Boekhuis: 2017).

Nie dat 'n mens alles voor die voet moet en behoort goed te praat nie. Back to the drawing board, is immers 'n goeie leuse, maar Painter se meewarige resensie laat my dink aan die Facebook-polemiek twee jaar terug oor wat Lacan nou juis te make het met ons studente-opstande. Wel álles. Lacan en Kristeva was simpatisante aan die Sorbonne vir die opstandige studente van 1968.

Maar dis net 'n tersyde. Lacan se "empty speech" is dikwels van toepassing in ons openbare diskoers.

Alvorens 'n mens nuwe stemme resenseer, moet jy dalk self 'n solo-vlug onderneem het?

En daar word relatief min gepubliseer in Afrikaans? Weer 'n aanvegbare opmerking, meen die uwe.

En vir die rekord: wanneer hetero mans in verkleinwoorde praat soos "liggies" dan wil ek gil. Dis daardie patriargale hovaardigheid wat uitgewis moet word.

© Joan Hambidge

Resensie | Leonhard Praeg – Imitation (2018)

Leonhard Praeg - Imitation. University of Kwazulu-Natal Press, 2018. ISBN: 9781869143749

Resensent: Joan Hambidge

Leonhard Praeg se roman Imitation beslaan 300 bladsye. Dit is 'n roman wat gepubliseer is deur 'n akademiese uitgewershuis en die skrywer is 'n professor in filosofie. Boonop tree dit in gesprek met Milan Kundera se beroemde roman Immortality (1990), en word ook betekenisvol opgedra aan Kundera as 'n geskenk.

Immortality vorm deel van 'n trilogie, te wete The Book of Laugher and Forgetting en The Unbeararable Lightness of Being.

Soos Kundera se roman hou dit nie by die gewone plot-konvensies nie. Dit is veral 'n roman van allusies en intertekste. Die leser word 'n toehoorder en onderrig in die betekenis van lees. Wat is lewe? Wat is dood? In Kundera se roman is daar 'n vriendskap tussen Goethe en Hemingway in die ander oord.

Praeg erken dat hy karakters en dialoog oorgeneem het - soos Professor Avenarius.

Hierdie roman begin traag, maar wanneer dit jou beetpak en jy die sleutel waarin dit geskryf is, snap, word dit 'n besonderse leeservaring. Dit bevat selfs sketse van die St Peters basilika (p. 100 -103). Hier word daar kommentaar gelewer op Our Lady of Peace in Yamoussoukro, Cote d’Ivoire, 'n nabootsing van die oorspronklike, maar groter as die eerste.

President Houphouët-Boigny het dit as 'n geskenk aan die pous gegee wat nie geweet het wat om daarvan te maak nie. Hieroor word daar boeiende kommentaar gelewer: oor die kwessie van 'n armoedige land wat sulke uitspattigheid aanbied, oor magsverhoudinge, oor hubris, en veral oor die numineuse (p. 210 - 211).

Die roman is dan uiteindelik 'n besinning oor die skryfproses en hier was Roland Barthes (1975/1977) deur (par) Roland Barthes, daardie outobiografiese roman-cum-teoretiese handleiding van nut.

Ten spyte van die "akademiese" aanslag, is dit 'n boek wat 'n mens emosioneel raak.


Kundera se roman is in 7 afdelings verdeel. Praeg besin oor sy roman via dié van Kundera:

"A novel shouldn't be like a bicycle race but a feast of many courses. I am really looking to Part 6. A completely new character will enter the novel. And at the end of that part he will disappear without a trace. He causes nothing and leaves no effects. That is precisely what I like about him. Part 6 will be a novel within a novel, as well as the saddest erotic story I have ever written." (Books of the times: The Novel Re-examined In a Novel by Kundera | The New York Times | Book ReviewBesoek 18 Desember 2017).

The 'imitations' of A Sentimental Journey are uniformly disastrous - turgid, farcical and insipid, skryf Iain McGilchrist in Against Criticism (Faber & Faber, 1982, 151) oor Sterne se nabootsings in Tristram Shandy. Dit is egter nie die geval hiér met die nabootsing en herskrywing van Kundera se uitstekende roman nie.

Praeg sit iets by. Hy wys hoe die skrywer karakters kan terugbring in taal (p. 265) en hoe die menslike bestaan, dikwels een van gefnuik begeerte, is. Die omgekeerde pi is eweneens tersaaklik, so ook Oedipus te Colonus is: "What is best of all is utterly beyond your reach: not to be born, not to be, to be nothing. But the second best for you is - to die soon" (p. 256).

'n Besondere studie oor Imagologie en nabootsings. Die kwessie van imagologues neem ons weer terug na Barthes se Image, Music, Text (1977) om die samehang tussen verskillende diskoerse oop te maak. Van die geskiedenis van die kerk tot Nietzsche, Marcel Proust, Milan Kundera, die staat (hier te lande en elders), die liefde, die dood, herinnering, plenitude ...

Daar is 'n bibliografie vir verdere navorsing. Ek voorspel dosente in die filosofie sal dit voorskryf. Oor die rol van die panteon onder andere. En die skrywer maak uiters subtiele opmerkings oor die rol van die moderne akademikus aan Suid-Afrikaanse universiteite - iets waarmee hierdie leser sterk kon identifiseer.

In hierdie dae van die Steinhoff-skandaal wat bewys hoe maklik alles op niks gebou kan word, is hierdie roman uiters tydig. Eweneens in 'n tyd waar die moeilik-toeganklike roman minder aandag geniet as die werklik komplekse teks.

Die boek is 'n huldeblyk aan Kundera.

(Hierdie resensie word geplaas met vriendelike vergunning van Rapport

Monday, February 12, 2018

Resensie | Gilbert Gibson - Die sin van die hut (2017)

Gilbert Gibson - Die sin van die hut. Human & Rousseau, 2017. ISBN-13: 9780798176934

Resensent: Joan Hambidge 

Die sin van die hut is die vyfde digbundel van Gilbert Gibson wat in 2005 gedebuteer het met Boomplaats. Hierna volg Kaplyn in 2007, oogensiklopedie in 2009, [vii] in 2013 en vry- in 2015. Hy is bekroon met die Proteaprys vir poësie en die Elisabeth Eybers-prys. ‘n ATKV-Woordveertjie en SALA is aan hom toegeken.

‘n Hut is ‘n skuilplek, ‘n outydse huis; meer spesifiek: iets van Afrika. En hier begin ons alreeds met die leesproses wat hierdie soort digkuns opeis: assosiasies, nadink, naspeur …

Die bundel se motto is van Gaston Bachelard: "The house, from cellar to garret. The significance of the hut.” Die huis kom telkens in verskillende vorme na vore in die bundel. Die huis as simbool van die self, soos Jung en vele psigoanaliste meen. Bachelard, ‘n rasionalis en wetenskapsfilosoof, is bekend vir die epistemologiese breuk of hindernis en sy invloed, o.a. op Jacques Derrida se siening van uitgestelde betekenis of différance, is oorbekend. Die teks wat altyd aanspraak maak op die buite-teks.

Bachelard La Poétique de L’Espace( The Poetics of Space) uit 1958 en die filosoof F.J. Engelbrecht se studie oor die huis (die drempel) word dus geaktiveer. Hoe die huis ook iets verraai van die self. Die vensters, die deure, die kamers ...

Titels word tussen parenteses geplaas en twee verse, (luister) en (kyk) (64 – 65) praat met mekaar. Intertekste is daar vele, soos Wallace Stevens (10), en Emily Dickinson (77) o.a. Stevens se beroemde “Anecdote of the jar”.

Behalwe vir die sterk intertekstuale spel met ander digters, is daar eweneens self-verwysings wat aan bod kom.

In die slotvers "(bouval)" (78), word daar nommers langs elke reël geplaas en ja, daar is 14. Dit speel dus met die struktuur van die sonnet. Die leser moet voltooi en vrye assosiasie is hier aan die orde van die dag. Dit verwys ook na die gedig getitel [14] wat in ‘n eerste weergawe so klink:

[14]

jou oë lê soos dooie vullens bokant
jou wange na ‘n uitbraak van perdesiekte
die wenkbroue daaroor die kleur van brommers
in die son. soos klippe in die veld
lê jou oë, en ‘n wind wat die aanheg
van gras tot skaduwee roer, waai deur jou mane.
jou oë dryf in die bloed onder jou voorkop
die wimpers geril tot inkennigheid
ek wil jou ribbe inval soos runderpes, die lyf
infekteer en stilletjies wegsluip voor die vlerkklap
van aasvoëls. ek neem jou besit soos ‘n slaak
van verligting, jou oë ‘n gestorwe graal:
jou keel is blinkvos
jou mond ‘n splinternuwe saal


Die leser herken die liedjie “Blink vos perd” wat verïroniseer word as ‘n (dooie) Pegasus, dalk, en ‘n spel met die sonnetvorm.

So klink ‘n ander gedig:

(drumpel)

Soos ’n wang oor ’n mond.
Neem jy stelling in teen die loopgrawe
van meubels wat oor die drumpel
bal en klou om later die res
van die huis met onrus te vul.
Buite blaf die honde jou
hande talm oor my hande.
Jou koel vingers die natuur van ’n leunstoel
wat uit die oorsprong
van kussings jou naels dof laat flikker.
In jou oë blink die vloer
en kalm dink ek dan kalm
geen onnodige roering roer

Hierdie soort gedig loop dan ook die gevaar om soms in vreemde assosiasies (dryfsand?) vas te val.

Soos:

Jou koel vingers die natuur van ’n leunstoel
wat uit die oorsprong
van kussings jou naels dof laat flikker.

Wanneer ‘n mens die gedig met die voorafgaande gedig lees, snap jy die angs van ‘n paranoïese spreker (dalk?) Of die veldslae van die liefde (dalk?) in “(dampskerm)” op bladsy 50.

Dis vir Gibson-aanhangers en ook vir dosente wat hierdie soort intellektuele vers moet behandel. Die leser wat die teks as scriptible (skryflik, her-skryf) eerder as lisible (oop-lees) (in Roland Barthes se terme) benader.

In sy studie oor Seamus Heaney (Methuen, 1982) skryf Blake Morrison oor die digter se werkswyse: "Heaney is aware of the charge that there is perhaps something unhealthy about this constant brooding on dead languages and cultures.” Dieselfde geld hierdie bundel met sy tob en nadink oor taal, oor assosiasies met die taal en sy kultuurgoed.

Dit is ‘n bundel wat die bemoeienis met die digkuns as ‘n taal-konstruk vooropstel. Hermeneuties, slim, uitdagend – vir sommige is die hart van die poësie uitgeruk. Vir hierdie leser nié.

In die hut van die digkuns is daar immers baie wonings …

Emily D. was die groot beoefenaar van die parentese (dash); Wallace Stevens die maestro van die semantiese geheim.

Ons sal wel vra wat hierdie digter volgende gaan doen met sy taalspel.


 (Hierdie resensie word geplaas met vriendelike vergunning van Beeld)

Sunday, February 11, 2018

Gedig | Joan Hambidge - Erfstuk: Maggie Laubser (2018)

Maggie Laubser, Seelandskap

Op reis in Colombië
dink ek na oor
pelligro en disponibel
by die lees van jou testament:
gevaarlike rotse, see
en dan die berg waarna jy
jou hele lewe lank sou
bly terugverlang.
Die skildery staan waar dit staan.
By my terugkeer
kyk ek na die erfstuk
wat restourasie behoef
soos hierdie gedig
in proses: 'n bed
gloeiend toe 'n kooltjie
uit 'n sigaret skiet.
Oor 'n bergpas digby
Villa de Leyva
'n brandende boom
één met dié gloed
van herinnering
nes die nota
van jou
in 'n kruik
geberg.

© Joan Hambidge

Thursday, February 8, 2018

Resensie | Marlene van Niekerk - Gesant van die mispels & In die stille agterkamer (2018)

Marlene van Niekerk - Gesant Van Die Mispels: Gedigte by skilderye van Adriaen Coorte (ca. 1659–1707). Human & Rousseau, 2017. ISBN 978-0-7981-7655-2
Marlene van Niekerk - In die stille agterkamer : Gedigte by skilderye van Jan Mankes (1889-1920). Human & Rousseau, 2017. ISBN 978-0-17981- 7654-5
Resensent: Joan Hambidge

I
Die beelddig of ekfrastiese vers het ‘n lang tradisie in Afrikaans met uitsonderlike digters soos Sheila Cussons en Johan van Wyk, beide skilders, wat hierdie digsoort op ‘n unieke en verrassende wyse ontgin het. Hierdie soort gedig maak aanspraak op sowel ‘n kennis van die skildery of kunswerk om die digter se reaksie daarop te begryp. Een skildery kan ‘n magdom reaksies ontlok. Ons dink hier aan D.J. Opperman se gedig oor Van Gogh of die genoemde Cussons se vers oor Jackson Pollock. Die digter Johann de Lange het ‘n belangrike indeks vir die speurende leser opgestel (Kaapse Paragrawe | Ekfrasis, oftewel 'Die Beeldgedig inAfrikaans'. Besoek 1 Februarie 2018).

Tussen skildery en gedig gebeur iets magistraals. Die digter sien iets raak en maak die kyker daarop attent (soos in Johann de Lange se “Olympia”-gedig, gebaseer op Manet, met 'n seksuele innuendo.

By Marlene van Niekerk se twee bundels Gesant van die mispels en In die stille agterkamer is daar afdrukke van die skilderye, Van Niekerk se gedigte, en Nederlandse vertaling van die verse deur Henda Strydom. Gesant van die mispels handel oor die lewe van Adriaen Coorte (ca. 1659-1707) en In die stille agterkamer oor die minder bekende Nederlandse skilder Jan Mankes (1889-1920).

Waar die meeste beeldverse in Afrikaans handel oor bekende kunswerke, is die meeste van hierdie werke waarop gereageer word onbekend vir die gemiddelde leser. Vir die kunsliefhebber, weliswaar al ‘n bekende avontuur.


II

Die leser beweeg dus van skildery na gedig na vertaling.


Musee des Beaux Arts
W. H. Auden

About suffering they were never wrong,
The old Masters: how well they understood
Its human position: how it takes place
While someone else is eating or opening a window or just walking dully along;
How, when the aged are reverently, passionately waiting
For the miraculous birth, there always must be
Children who did not specially want it to happen, skating
On a pond at the edge of the wood:
They never forgot
That even the dreadful martyrdom must run its course
Anyhow in a corner, some untidy spot
Where the dogs go on with their doggy life and the torturer's horse
Scratches its innocent behind on a tree.

In Breughel's Icarus, for instance: how everything turns away
Quite leisurely from the disaster; the ploughman may
Have heard the splash, the forsaken cry,
But for him it was not an important failure; the sun shone
As it had to on the white legs disappearing into the green
Water, and the expensive delicate ship that must have seen
Something amazing, a boy falling out of the sky,
Had somewhere to get to and sailed calmly on.


William Carlos Williams het eweneens oor hierdie skildery geskryf:

Landscape with the Fall of Icarus
William Carlos Williams

According to Brueghel
when Icarus fell
it was spring

a farmer was ploughing
his field
the whole pageantry

of the year was
awake tingling
with itself

sweating in the sun
that melted
the wings' wax

unsignificantly
off the coast
there was

a splash quite unnoticed
this was
Icarus drowning

Hier is 'n besondere indeks van Engelse gedigte (The Poet Speaks of Art. Besoek 4 Februarie 2018).

Die ekfrastiese gedig is waarskynlik die mees eksteme vorm van intertekstualiteit: die leser moet die skildery beskou as skildery; dan volg die interpretasie van die digter – en dan die leser wat sy of haar interpretasie gee en dit dan "toets" op die gedig.

Johan van Wyk in Heldedade kom dikwels nie voor nie (Perskor, 1978) neem die leser na 'n besondere en aweregse interpretasies van 'n skildery. "The Parable of the Blind" van William Carlos Williams bly 'n ongelooflike gedig:

The Parable of the Blind
William Carlos Williams

This horrible but superb painting
the parable of the blind
without a red

in the composition shows a group
of beggars leading
each other diagonally downward

across the canvas
from one side
to stumble finally into a bog

where the picture
and the composition ends back
of which no seeing man

is represented the unshaven
features of the des-
titute with their few

pitiful possessions a basin
to wash in a peasant
cottage is seen and a church spire

the faces are raised
as toward the light
there is no detail extraneous

to the composition one
follows the others stick in
hand triumphant to disaster

Inderdaad: this horrible, but superb painting ...


III

Groot uil © Jan Mankes

Hierdie twee bundels van Marlene van Niekerk neem hierdie leser na John Berger se Ways of Seeing (Penguin, 1972). In hierdie studie wys hy op die versweë ideologieë in groot kunswerke. Van Niekerk se keuse aktiveer alreeds 'n gesprek: kunstenaars wat buite die kanon val, kom hier aan bod.

In sy beroemde essay "The Distribution of Discourse" opgeneem in On Difficulty and other Essays (Oxford University Press, 1972) bekyk George Steiner die kwessie van die selfgesprek. So beskou, is hierdie kunswerke uitnemende voorbeelde van die helende stiltes van die self. Hy verwys ook na die proses van dédoublement.

Vir Steiner kan die volledige taalproduksie verdeel word tussen hoorbaar / onhoorbaar; stemloos / stemhebbend (1972, 91).

Die artikel is beskikbaar op die internet (George Steiner - On Difficulty & Other Essays(Oxford, 1978) | Maryanne Moll - Academia.edu. Besoek 8 Februarie 2018).

Valéry se neologisme esthésique verwys nie net na mooi-heid of skoonheid nie, maar ook na die konkrete en die sensuele soos Pierre Guiraud tereg aantoon in sy studie Semiology (Routledge & Kegan Paul, 1975, 66).

Behalwe dus vir die stemlose wat stemhebbend gemaak word in ‘n ander medium en in twee tale, vind ons ook hier dat die gedigte as estetiese objekte uitgestal word. En elke leser, in navolging van Mukaŕovský skep immers sy eie “estetiese objek” wanneer hy / sy die “artefak” lees.

Twee skilders: Adriaen Coorte (1659 – 1707) en Jan Mankes (1889 – 1920) word onder die loep geneem. Letterkundige lesers sal uiteraard anders lees as kunskenners en ‘n mens sien dan ook uit na die resepsie van kunshistorici op hierdie bundels.

Stillewe met aarbeie © Adriaen Coorte

Van Niekerk gebruik minder-bekende woorde. In die programgedig in Gesant van die mispels word die “opulente ongetraaktheid” beskryf; die on-gewone hoek kom aan bod en die “oopsplinter” (11) van ‘n skoenlapper …

Sy dwing die leser om na die besonderheid van elke skildery te kyk. Jy is as leser in terme van Culler besig met ‘n proses van “framing the sign”.

Hierom dalk is dit gepas dat daar byna niks bekend is van Coorte se lewe; dit gee vrye teuels aan die verbeelding van die digter wat terug beweeg na die tweede helfte van die Goue Eeu. Die gedig word ook skerp sosiale kommentaar op sy tydgenote met hul “selfbewondering” en narcisme. En dat hierdie kuns nooit verlore sal gaan nie.

In ‘n sentrale gedig op bladsy 27 word die “gerugte / van skermutselinge om die Spaanse troon” geaktiveer. Hierdie gedig word ‘n belangrike kommentaar op betrokkenheid en wat van kunstenaars verwag word. Hierdie gedig beweeg uit die raam van die tyd en word ʼn obiter dictum vir die debatte al oor hierdie onderwerp gevoer: van Sklovskij tot ons “cultural desk” en skuldgevoelens by onbetrokkenes wat nie “gerekruteer” is nie.

Van Niekerk skryf dat Coorte daarin slaag om “deur koel, presiese en niksverklappende vakmanskap die geheimsinnige outonomie van gewone dinge sigbaar te maak” (59)

Daar is telkens ‘n lys van skilderye en ‘n nawoord wat die leser deur hierdie leesavontuur rig.

Judaspennings in 'n Japannese vaas © Jan Mankes

Jan Mankes is bekend, aldus die nawoord, vir sy intieme, realistiese skilderye – opmerklik vir die verstilde, soms stralende kwaliteit (62).

Reaksie, ekspressie, instrumentalisering en retoriek, is van die intellektuele vrae wat opkom by die digter Van Niekerk – en dus ook by die leser.

Hierdie skilder neem die digter terug na haar eie lewe: as sy ooit weer ‘n eenling-kraai sien, sal sy soos die kraai probeer kyk … (terug by John Berger, dus).

“Alles wat jy skilder is ‘n talisman” (35), dig sy in die besonderse gedig oor die oliefles op die voorblad afgebeeld.

Daar is uiteraard toespelings op bekende gedigte: die dooie vleer, ‘n Ikarus, praat met Auden; die kerkuil met Totius se “Die wêreld is ons woning nie”; die valkenier met Yeats …

Die bundels is pragtig uitgegee op glanspapier met kleurafdrukke van die oorspronklike skilderye.

Hoe belangrik dat hierdie werke aan die vergetelheid ontruk is.


III

Hier onder volg 'n gedig van Van Niekerk:

Aspersies © Adriaen Coorte

Die spruite, bymekaar-
geskud en met ’n donker
twyg gebind, rangskik jy
eenkant op die steen met vlak
daaronder naam en agter-
naam in ’n oopgebuigde
lemniskaat, die krul
van die oneindigheid geprent
vlak langs die reguit kraak.
Jy watertand die ganse
dag na sout, botter, groente-
murg, maar skil of skilder
niks, tot waak bereid
en slapeloos – die elpelote
in die maanlig bespook jou
met hul Eurydice-agtigheid.
As jy eindelik jou kwaspunt
doop en oor die maalstok
in die donker mik, splyt
jy met ivore tinte
die somber ondergrond.
Soos die wande van ’n sarko-
faag val die hele hede los
om ligte lede oop. Jy verlaat
jou delikaat en duidelik
oorstelp op tien aspersies
en twee woorde –

Adriaen Coorte

*

De spruiten, bij elkaar
geraapt en met een donkere
twijg gebonden, rangschik jij
terzijde op het blad, met pal
eronder naam en achter-
naam in een uitgebogen
lemniscaat, de zwier van het
oneindige geprent vlak naast
de rechte naad.
Jij watertandt de ganse dag
naar zout, boter, groente-
merg, maar schilt of schildert
niets, slapeloos houd je
de wacht – de elpenloten
in hun clair-obscur beletten
jou het kijken als Eurydice
in het schimmenrijk.
Als je eindelijk de kwast-
punt doopt en langs
de maalstok in het donker
richt, splijt je met ivoren
tinten de sombere onder-
grond. Gelijk de wanden
van een sarcofaag valt heel
het heden om de lichte
leden open. Je verlaat je,
delicaat en duidelijk over-
stelpt, op tien asperges
en twee woorden –

Adriaen Coorte.
(Vertaal deur Henda Strydom)