Bladsye / Pages

Wednesday, August 24, 2022

Resensie | Jef Geeraerts – Mister Angelo Alzheimer (Vertaal deur fanie olivier) | Naledi, 2022

Jef Geeraerts – Mister Angelo Alzheimer (Vertaal deur fanie olivier). Naledi, 2022. ISBN 978 1 77 617 222 1

Resensent: Joan Hambidge

 

Mister Angelo Alzheimer  deur Jef Geeraerts is ‘n uitmuntende krimi met Vincke en Verstuyft as die speurders. Dit het sopas verskyn by Naledi en is vertaal deur die digter en bloemleser Fanie Olivier.

 

Wat ‘n wonderlike speurverhaal en alle liefhebbers van die krimi, veral diegene wat Georges Simenon en Hercule Poirot waardeer, sal hier ‘n hele dag lank kan weglees. Jef Geeraerts (1930-2015) is in Antwerpen gebore en word beskou as een van die belangrikste Vlaamse skrywers uit die tweede helfte van die vorige eeu.

 

‘n Mens dink aan ‘n roman soos Black Venus en sy tekste oor die indertydse Belgiese-Kongo (DRK) kom telkemale aan bod by kongresse. Is dit pornografie?, word gevra, en sy kommentaar op die kolonialisme open steeds gesprekke. 

 

Eers dan iets oor hierdie pakkende roman: dit is geskryf met ‘n vaart en handel oor twee speurders wat moorde moet oplos gekoppel aan geldwassery en bedrog. Die psige van die reeksmoordenaar en Alzheimer se siekte is die ondergrond van hierdie boeiende teks met twee speurders wat alles ondersoek oor die “vuil gekonkel” van die mensdom.

 

Van die krimi’s is al verfilm soos Memory met Liam Neeson in 2022.

 

Vir elke gaatjie is daar ‘n draadjie en dit is dan van toepassing op hierdie besonder knap gekomponeerde roman waarin jy die stad Antwerpen kan sien en ruik met bekende straatname. Daar is selfs kaarte voorin om die begeleiding te vergemaklik. Die Schelde hier in die roman wat oorspronklik in 1985 verskyn het.

 

Die forensika word deeglik verantwoord en ‘n fout van ‘n ondersoekbeampte deur die twee beterweters uitgelag. En leuens met verdraaiings (‘n betroubare kroegman is so skaars soos ‘n wit kraai, lees ons op bladsy 87) met verwysings na films wat die idee van die werklikheid van die storie beklemtoon, ‘n truuk altyd bekend aan hierdie sub-genre. Die speurders is werklike mense wat nadink oor fiktiewe helde soos Charles Bronson in New York in die film Death Wish(1974). Hier is ‘n verwysing na  Dauphne de Maurier se Rebecca (1938) en met toespelings op Manderley. Hitchcock se filmweergawe speel natuurlik eweneens in op jou leeservaring, indien jy dit ken. The Godfather (Mario Puzo se roman van 1969 en Francis Ford Coppola se manjifieke rolprent) word betrek.  ‘n Karakter lyk soos Philippe Noiret. 

 

Laurel en Hardy maak ook ‘n draai. Alles kortpaaie om die storie te verpak.

 

Die kill thrill en die adrenalien van die moordenaar word deeglik ondersoek en jy as leser (as speurder) word saamgeneem op ‘n ongelooflike, senutergende wiprit. Die karakters word kleurryk geteken en daar is beskrywings van seks tussen eggenotes.

 

Lawrence Venuti onderskei in The translator’s invisibility: A history of translation (1995) tussen twee maniere van vertaal: om die vertaling huis toe bring of dit weg te stuur. Olivier het dit meestal huis toe gebring, ofskoon, hier en daar, vreemdhede is wat opval. Byvoorbeeld spreek ek (in plaas van praat ek, bladsy 132; hiermee wil die vertaler die outydse manier van praat registreer), tru (vir agteruitry, bladsy 57), skoonverdieping wat geen Afrikaanse leser sal ken nie, maar wat wél verduidelik word, bladsy 75). Franse uitdrukking word direk ná die Afrikaans geplaas. Die Vlaams is bekend aan die gemiddelde leser.

 

Dus bring Olivier die vlot vertaling huis toe, maar hy stuur dit ook wég na die plek van herkoms met Franse woorde of ou Vlaamse uitdrukkings. Venuti meen dat vreemde woorde en invloede in die vertaling moet bly en dit is presies wat Olivier dan doen. Hierom word die konsep Verharmlosung behou in die mond van Vincke.

 

Die vertaler gee voorin ‘n leersame verduideliking van sy vertaalroetes. En die leser dink na oor elke kwessie. ‘n Mens sidder om te dink hoe die Rand agteruitgeboer het wanneer jy Olivier se verduidelikings oor omsettings lees (bladsy 10).

 

Ander vertalings van Olivier is:  Die mooiste meisie van Genua (La Superba deur Ilja Leonard Pfeijffer), Wanneer gode slaap (Godenslaap deur Erwin Mortier) en Van kant gemaak (Woesten deur Kris van Steenbergen).

 

Oliver is die bloemleser van Die mooiste Afrikaanse liefdesgedigte en ‘n bekroonde digter, wat volgens hierdie leser nie genoegsame erkenning tans geniet nie.

 

Wat die vertaling betref: die roman lees besonder vlot. Dit is wat hierdie leser betref die allergrootste toets vir ‘n geslaagde vertaling: jy kom nie eens agter dat jy vertaling lees nie.

Hierdie roman is pico bello soos ‘n karakter opmerk.

 

(Hierdie resensie word geplaas met vriendelike vergunning van Beeld)

Monday, August 15, 2022

Onderhoud | Marlise Taljard gesels met Joan Hambidge oor haar nuwe bundel “Sanctum” | 2022


Marlies Taljard (MT)

Joan, veels geluk met jou nuwe bundel, Sanctum, wat pas by Protea Boekhuis verskyn het. Dit is jou derde bundel die afgelope twee jaar. Jy is ʼn akademikus wat navorsingstake het en klasgee by die Universiteit van Kaapstad. Hoe kry jy dit reg om soveel kreatiewe uitsette in so ʼn kort tyd te lewer? Wanneer het hierdie bundel ontstaan? Die titel dui aan dat gedigte met ʼn bepaalde tema in die bundel opgeneem is. Lê hierdie gedigte al ʼn ruk lank in die metaforiese “laai”, of is dit nuwe gedigte? Kan jy iets sê oor die ontstaansgeskiedenis van die gedigte en oor die skryfproses van die bundel.

 

Joan Hambidge (JH)

Die gedigte het ontstaan tydens die inperking in daardie tyd van onsekerheid. Ek sou reis Rusland toe vir my sabbatsverlof wat toe ‘n andersoortige reis geword het. ‘n Binnewaartse reis. Dus nie ‘n kort tyd nie, want ek het my hele lewe in oënskou geneem.

My klasse inspireer my altyd om nuwe temas te ontdek. Tegnieke. Ek dink hierdie bundel doen dit deur minder bekende vorme te ontgin soos byvoorbeeld:

 

Inuïet-gedig
Die Eskimo-woord wat beteken om ’n gedig te skep word gelykgestel aan asemhaling. Dit verwys na amerca of die siel. Die soort gedig werk ook met herhaling.


Kautata
’n Kautata is ’n nie-rymende Japannese gedig wat bestaan uit drie reëls in die vorm van ’n vraag en antwoord.


Redondilla

’n Spaanse gedig gewoonlik met  8 sillabes met ’n kwatryn-rymskema (aa / bb).

 

MT

In die openingsgedig, “Sanctum”, skryf jy:


In die huis van Onse Vader is daar glo

vele wonings nes in die huis-van-die-digkuns

met sy vertrekke en stansas en rondele.

En in “Kamer van spieëls”:

Die gedig is ’n sanctum,

’n tempel, ’n aktiewer woord,

’n plusquamperfektum

om Van Wyk Louw

by te haal.

 

“Sanctum” is die Latyn vir “heilige plek”. Dit kan ook verwys na ʼn eie, private plek waarvan ander mense uitgesluit is. As motto van jou bundel neem jy Van Wyk Louw se woorde uit Tristia: “Die groot Tempel, die aktiewe Woord”. In hoeverre is jou gedigte (vir jou) ʼn tempel of sanctum? Ook wat betref die skryf van gedigte oor die algemeen – nie net die gedigte wat in hierdie bundel opgeneem is nie.

 

JH

Hierdie tyd van inperking het my diep getref. My laaste werklike reis na Tunis en die beplande een na Rusland was skielik ver weg. Soos die een voor dit na Colombië.


Toe begin ek skryf. Ek bewaar altyd reiskaarte, biljette en ‘n plattegrond van ‘n stad. Ek het vele reisboeke. En dit bring herinneringe terug. Munte en note uit vreemde lande. In Nagasaki het ‘n restauranteienaar vir my ‘n pragtige afdruk gegee in ruil vir ‘n noot uit Suid-Afrika. Op my lessenaar is daar ‘n Dez Kwanzas en nommer 25836 vir die shuttle na Shiba Park in Tokio. Soveel reis wat in hierdie bundel beslag kry: Suid-Amerika (veral Peru), Amerika, Europa …


Ek het tot driekeer per jaar gereis. Een van die voordele van die akademie is lang vakansies en sabbatsverlof.

 

MT

Die bundel het ten minste gedeeltelik in die Covid19-tyd ontstaan. Hoe het Covid19 jou beïnvloed? Sou mens kon beweer dat die pandemie (in die kunste) ʼn nuwe koers aan die voor-Covid-lewe gegee het?

 

JH

Absoluut. Ons kyk nou anders na die lewe, na mense, na ervarings. Vir my was dit ‘n belangrike reinigingsproses. Om die lewe vanuit ‘n ander hoek te beskou. Dit het my opnuut bewus gemaak van die kortstondigheid van alles. Ons leef nou. Carpe diem. Ek leef elke dag asof dit my laaste dag is. Hierom het ek ook alles wat oortollig is uit my lewe gesny. Tyd van verhuising en besinning.

 

MT

Jy is ʼn wêreldreisiger. Vertel asseblief van die indrukwekkende plekke wat jy al besoek het – veral ook dié wat in hierdie bundel neerslag gevind het.

 

JH

Dit is alles op my blog en in my gedigte opgeteken. Machu Picchu wat ek driekeer besoek het. Tokio. Buenos Aires. Chili. Hong Kong. New York. Die Andes-gebergte. Suid-Amerika praat met my. Verdraaide raaisels verklap dit reeds.

 

El Condor Pasa

“Dit was my bestemming en hierin lê die reis van my begeerte”. Pablo Neruda

 

In Macchu Picchu, die heilige Inka-stad,

hoor ek Pablo Neruda se stem fluister deur die rotse:

“die nagwind draai in die lug en sing”.

In iedere kliptafel lees ons sy boodskap van ‘n reis

ver weg van aardse vernietiging, eindigheid en verdriet.

Heilige Macchu Picchu bewaar sy gees

teen die onstuimige rivier en kil berglug

– sy sterk stem praat sag deur die mistige môrelug.

Al die aangebode raaisels hier aanwesig

in ongeskonde berg en rivier en ryk relieke.

Telkens lees ons dieselfde opdrag: in elke einde, dood

lê ‘n nuwe begin ópgesluit.

Met die aflegging van die self soos ons opbeur

na die hoogste punt van ‘n eens verlore beskawing,

pynlik bewus van ons argeloosheid

oor die krag van die lewegewende natuur.

Klim op, hoër na self-

loosheid – na stilte volledig.

Die kosmiese plan hier aanwesig,

argetipies in die roerlose rotse afgedruk – ontdaan

van nuttelose oordaad of menslike verdelging.

So ook die reis in die self: ‘n smagting

na antwoorde, stilte en kosmiese eenheid.

Dit alleen gebeur in die ongerepte natuur gewyd.

 

Uit: Verdraaide raaisels. Human & Rousseau, Kaapstad. 1990.

 

MT

In sy gedig “Dietrich Bonhoeffer: brief aan homself” skryf I.L. de Villiers:


as niks meer heilig is nie

word alles heilig


De Villiers verwys hier na Bonhoeffer se verklaring in die gevangenis, dae voordat hy deur die Nazi’s tereggestel is. Sy sel en die plant van tamaties tuis en in die binnehof van die gevangenis het vir hom heilig geword:


“Wenn die Bibel auch Orte “heilig” nennt, dann tut sie es deswegen, weil Menschen an diesen Orten die Gegenwart Gottes erlebt haben. Ein Ort ist heilig, weil dort der Heilige, der ganz Andere, weil Gott dort einem Menschen spürbar nahe gekommen ist.”

(As die Bybel plekke “heilig” noem, is dit omdat mense die teenwoordigheid van God in daardie plekke ervaar het. ‘n Plek is heilig omdat die Heilige daar is, die Gans Ander, omdat God daar merkbaar naby aan ‘n mens gekom het.)


In Afdeling I skryf jy oor die heilige stad Nagasaki, “Gandhi se ashram in Ahmedabad”, oor die Tao, oor Freud se huis in Wene in die Berggasse, oor lyke op die Ganges … Die leser lei af dat hierdie plekke ook sanctums is. Die reis en die besoek aan vreemde plekke is in die Jungiaanse psigoanalise besonder sterk motiewe. Wat is dit wat jou fassineer aan reise?


Ek kry die gevoel dat hierdie bundel ʼn soort bedevaart is …?

 

JH

Ja ‘n bedevaart. ‘n In-kering. ‘n Mens verstaan dikwels eers by nabaat wat jy beleef het. Soos met verhoudings en vriendskappe wat jy eers volledig verstaan wanneer dit verby is …


Ek het altyd notaboeke by my en skryf indrukke neer.


Freud se huis het ek besoek in Wene tydens ‘n ICLA-kongres. En Wene het besonder mooi katedrale. Freud is ‘n verstommende intellektueel en The Third Man is ook in Sanctum.


En I.L. de Villiers is ‘n besondere digter wat sowel vorm as inhoud betref.

 

MT

Hoewel die woord “sanctum” ʼn mens aan stilte laat dink, word daar egter in hierdie bundel heelwat gekuier. Jy dra die bundel op aan Johann de Lange, jy dra gedigte op aan (onder andere) Johann Lodewyk Marais, Wilhelm Jordaan, Bernard Odendaal, C.F. Rudolph; jy leen by N.P. van Wyk Louw, Elisabeth Eybers, D.J. Opperman, Velázques, Escher; jy skryf herinneringsverse aan gestorwe vriende – Danie van Niekerk, Thomas Deacon, Gisela Ullyatt, Biskop Tutu en Johan van Wyk. Verwysing na vriende, kollegas, teoretici en ander kunstenaars is ʼn kenmerk van jou poësie. In hoeverre is gedigte gesprekke/selfgesprekke? Hoe beïnvloed mense wat jy ken of geken het, teoretici wat jy lees en kunstenaars wie se werk jy bewonder jou eie kunsskepping? Kan kuns vandag überhaupt nog iets anders as ekfrase en hersirkulasie wees?


Ek dink byvoorbeeld aan dié vers:

 

Brevet

na Eybers


Stip soos ’n belastingkontroleur

sal ek allengs idees bly navigeer:

oor ervarings by tempels en katedrale,

nou net in fantasie hierdie opgawe.

 

JH

Alles is reeds geskryf en gesprekke met die Ander is ‘n voorreg.


Alles is waarskynlik hersirkulasie. Ek keer altyd terug na dieselfde temas en kwessies.


‘n Mens is ‘n mens deur ander mense. Jy is ook ‘n digter gevorm deur ander digters en mentors. Opperman het my aan Wallace Stevens voorgestel. My gesprekke met Johann de Lange, wat reeds vanaf die begin van my digterskap daar is, moet altyd gesien word as van onskatbare waarde. (Hierdie bundel word aan hom opgedra en my bure wat my ondersteun het tydens die inperking. En vir al die aangesprokenes.)


Eybers se Verbruikersverse en Winter-surplus wat my inspireer om die besondere tegniek, lees ek daagliks.


Ek lees ook elke dag Henning Snyman se Mirakel en muse oor die implikasie van die digkuns en Cuddon se studie oor literêre terme. Veral Snyman se siening van literêre semantiek en Ina Gräbe se uitmuntende interpretasies van gedigte is handleidings.


By my word die digterskap gevoed deur teorie en psigoanalise. Tom Chetwynd se Dictionary of symbols is ‘n ander Bybel. Jung is altyd neffens my soos die versamelde Opperman wat op my bed rus.


Afrikaans het uitstekende digters. En soos die sublieme Cussons en Neruda glo ek: daar is nie digters nie; net ‘n digkuns …


As dosent in kreatiewe skryfwerk het ek deur die jare uitstaande digters begelei en elkeen by sy of haar eiesoortige styl of lewensreis probeer uitbring. En eweneens studente begelei akademies oor digters soos Olga Kirsch (Thomas Minnaar) en Johann de Lange (Dawn Fritz).


Umberto Eco, Roland Barthes, Harold Bloom, Jacques Derrida, Hélène Cixous, o.a. inspireer ook. Volgende jaar verskyn my kampusroman Stasies by Protea waarin ek die problematiek van die moderne kampus en kreatiewe skryfwerk ondersoek.


Lewensreise. Geboekstaaf in gedigte. En die mentors hoef jy nie in lewende lywe te ontmoet nie. Hulle praat deur gedigte en tekste.


Wyle Danie van Niekerk, die uitgewer, het my aangemoedig as digter. Ons het later groot vriende geword en sy dood was vir my ‘n groot verlies.


Deborah Steinmair en Joan-Mari Barendse het stip gelees en vrae gevra en die proefleser, Anzette Williams, moet vermeld word soos die kunstenaar Hanli Deysel. Protea het ook Nomadiese sterre uitgegee.

 

MT

Soos in jou vorige werk figureer jou kindertyd en herinnering aan jou ouers ook in hierdie bundel. In die openingsgedig reeds:

 

As kind in huurhuise, hotelle, tydelike vestings

vertoef; selfs in ’n woning langs ’n begraafplaas:

ligene, geroep klipblomme, groeiend op die stene

tot ons laaste huis langs die walle van die Vaal

met kannas en malvas en sipresbome.

My moeder, die tuinier-met-groen-vingers

en my vader, die man-van-versekering, leer my

jou huis is tydelik, temporeel, behalwe vir daardie

Huis van die Vader, buite tyd of verdriet.

 

Jy is ʼn kenner van die Jungiaanse psigoanalise. Kom ʼn mens ooit los van jou ouers en van jou kindertyd – die werklike of die gedroomde? Hoe het jou ouers en jou kindertyd jou en jou lewe en jou kuns gevorm? Is die verlede met die bekendes, jou ouers en susters uiteindelik argetipes wat jou rig?

 

JH

My ouers is eweneens in my gedigte nes my susters. Argetipes, maar ook werklik. Toe ek onlangs my kantoor moes opruim, kom ek af op briewe van my ouers. Ondersteunende ouers. Ook kompleks toe ek jonger was. Hierdie gedig, ‘n lament geskryf voor hulle dood.

 

My ouers 

 

i

Van haar, my kromgetrekte moederlief

erf ek my ontevrede, wrewelige, onvergenoegde aard:

Gister was ‘n beter dag.

Van hom, my forsgeboude vaderlief

kry ek my droomverlore, romantiese, onverskrokke aard.

Die een kan woorde soos blokkies pas.

Die ander het bykans die lewe in drome verpas.

En ek?

Hul erfstuk?

Die een sy van die Januskop

kyk terug na wat was;

die ander sy vooruit

na dit wat woorde kon vermag.

ii

 

Vroeër was dit maklik om my weg

te draai van julle, my ouers

ewige aangesprokenes

in my gedigte en gebede.

Kyk, hierdie is ‘n klaagsang

eer julle vertrek na die ander oord

omdat ‘n lykdig onvanpas mag opklink

by ‘n geleentheid van onherroeplike stilte.

Vir haar, my kromgetrekte moederlief

vir hom, my forsgeboude vaderlief

iets korter as ‘n brief

iets meer as ‘n erflating

durender as ‘n grafsteen

betroubaarder as ‘n polis

kosbaarder as ‘n familiering:

Elke vers wat uit my spruit

met toegeneentheid 

aan hul te dank.

 

Haar stem die metrum van my verse

Sy hand die vorm vir my verse.

Uit: Lykdigte. Tafelberg, Kaapstad. 2000

 

MT

Die oop hand verskyn op die voorblad van die bundel en aan die begin van elke afdeling. Dit is ʼn belangrike kode in die bundel. Wat is die belang van die hand vir die bundel as geheel? In aansluiting by my vorige vraag: is daar argetipiese betekenis in die hand?

 

JH

Ja, die hand is simbolies belangrik. Ek kyk altyd na mense se hande. In die VSA het ek by ‘n tweedehandse boekwinkel ‘n boek gekoop oor palms en die betekenis van jou hande.

 

Pyn het glo geen vervaldatum

La bonne aventure dans de la main,

as u wil, ’n Idealistiese hand,

vol intuïsie en melancholie.

Beide gidse aangekoop

in die verre vreemde

op Harvard Square voor 9/11

en al die ander vuishoue

van ’n hand se avonture.

 

MT

Die laaste afdeling van die bundel bevat vertalings van Plath en Kavafy. Wat is die nut daarvan om gedigte te vertaal? Wat was jou vertaalstrategie?

 

JH

Om ‘n gedig te vertaal is ‘n uitdaging. Veral Plath was moeilik om te transporteer na Afrikaans. Sy gebruik ‘n beeld binne-in ‘n beeld …


Ek het hierdie gedig “Morning Song” ongeveer 6 keer oorgedig. Dan lees ek dit hardop voor om die klankpatrone in Afrikaans reg te laat klink en terselfdertyd getrou te bly aan haar gedig. Ek het ‘n opname van haar gedigte waarna ek geluister het om iets te probeer verstaan van haar skryfstrategie. (HarperCollins 1977). Sy lees so gedistansieerd voor. Pynlik om na haar te luister.


Sy is ‘n baken in my lewe. As jong skolier Ariel gelees en was meegevoer deur haar gedigte …


Om ‘n digter te vertaal leer jou altyd iets van tegniek.


Jy moet presies elke woord verstaan en dit dan korrek vertaal in jou taal. Vertaling is ‘n soort reis.

 

MT

ʼn Voorlaaste vraag: Hoe belangrik is vormgewing vir jou as digter? Kan ons nie nou maar van allerhande voorskriftelikhede en vaste vorme in die poësie ontslae raak en skryf soos ons wil nie?

 

JH

Nee. Vorm is belangrik. Ons kan nie net skryf soos ons wil nie. Poësie, ook die vrye vers, het reëls. En as jy snap watter spel die digter met jou speel, is dit ‘n ontdekkingsreis. Soos jy verander, verander die gedig ook. Jy sien meer raak. Komas uit ‘n bamboesstok is byvoorbeeld soos Tristia bundels wat uitdaag.

En om te dig, moet jy jou tradisie ken. Wat het vóór jou gebeur.

 

MT

Watter gedig som die bundel vir jou die beste op?

 

JH

Vir nou:

 

Totem

 

Ek is my tempels

my katedrale ruïnes

versugtinge

verbeelde reise –

Ek is my onthoue

verliese verdriete

verraad (soos)

versmade verse –

Ek is my vrese

verlatings om en by

die wortel van dié kwaad:

opgehoopte kwellings –

Ek is my aandagstrepe

tersydes en aanhalings

konfessies en vermanings

in gedoemde ellipse –

Net die allergroot verhouding

met die groot aktiewe woord

daardie tempel staangemaak in Tristia

maak nog sin tot die dood

ons skei – leser, jy of u.


(Hierdie onderhoud word geplaas met vriendelike vergunning van Versindaba)

Monday, August 8, 2022

Resensie | Quintus van der Merwe – Om te lewe, om te sterwe | Naledi, 2022

Quintus van der Merwe – Om te lewe, om te sterwe. Naledi, 2022. ISBN: 9781776172269 

Resensent: Joan Hambidge

 

Quintus van der Merwe se twee vorige romans is Die blou van ons hemel (2007),  en In landsbelang (2010).

 

Quintus van der Merwe se misdaadroman (dalk ook thriller of spanningsroman) Om te lewe, om te sterwe pak die spreekwoordelike bul by die horings rondom terreur. Die skrywer ondersoek die fyn, onsigbare netwerk tussen spioenasie, Ambassades en die politiek ná die koueoorlog. Die roman word in die hier-en-nou gesitueer: Covid en die oorlog in die Oekraïene.

 

Die omstrede posisie van Moeslems en terreurdade, word deur die outeur ondersoek met deeglike navorsing. Ons verneem o.a. wat ‘n waterslams beteken. Boonop beweeg die roman teen ‘n ongelooflike pas en die topografie van moderne stede word teen mekaar geplaas: Kopenhagen, Brussel, Amsterdam, Washington, Leuven…

 

Hoe elke stad verskil, word deur die verteller weergegee. Koffiewinkels en winkelsentrums wat uniek is. Douwe Egberts versus croissants. Dit is belangrik in hierdie soort sub-genre waar die verisimo belangrik is, want die verhaal gee voor om “werklik” te wees.

 

Ons ontmoet Wayne Petersen. ‘n Bomontploffing in die besigste inkopiestraat in Kopenhagen. Dan beweeg die verhaal direk tot in Antwerpen. Ons ontmoet Johan Castelyn, ‘n voormalige diplomaat,  wat sy sieninge oor terreur en Islam vir ons weergee. Hy is egter ‘n man wat in die tronk was in Togo en alleenheid in Parys beleef het. Boonop ontplof daar ‘n bom in Kaapstad en sy swaer word verbind hieraan. Onwettige wapenhandel is ‘n verdere motief. Dan die ontmoeting met ene Pascal Mort in België

 

Van ‘n bom net voor Kersfees in Kopenhagen tot ‘n videoboodskap wat terreur aankondig, dryf die verhaal vorentoe.  ‘n Bom in Kaapstadse moskee met ‘n Nederlandstalige vrou met ernstige brandwonde en ‘n arrestasie maak alles verder ingewikkeld. Castelyn, woonagtig in Antwerpen, doen ondergrondse werk vir die Franse Geheimediens. Hy moet egter uitvind wat ágter die skerms gebeur in die aksie-verhaal met verwysings na 007 en De Niro se spieroefeninge in Taxi Driver. ‘n Oud-kollega, in Washington se dogter is dalk betrokke by die gekonkel en Johan Castelyn se indertydse geliefde is op ‘n ander manier ‘n aktant.

 

Verskillende rolspelers wat die plotgedrewe verhaal vorentoe dryf: Katja  Milanovic (wat geskiet word), daar is Elmarie die eks (met ‘n verrassing wat die verhaal ‘n ander wending gee) en Aisha en Nazim. Mbanga en Xolisa. ‘n Sjirurg in Brussel. Gerber, die hoof van die Geheimediens in die Ambassade. Ingrid en Pieter, o.a.

 

So word hy beskryf: “Gerber, een van die min agente wat die oorgang van apartheid na demokrasie oorleef het, is soos altyd in ’n donker pak geklee.” (28)

 

Daar is verwysings na PAGAD. Kinders in gevaarlike verhoudings. Voorgee en leuens, soos ons leer uit spioenasieverhale. From Russia with Love is immers die beste voorbeeld van ‘n James Bond-verhaal waar identiteite verdoesel en “gesteel” word. Die film gemaak in 1963, deur Terence Young, bly ‘n klassiek weens die verskillende stede en kulture wat weergegee word en die fyn weergawe van spioenasie en verraad. SMERSH wat Bond wil diskrediteer, soos sy regering.

 

Baie aksie, baie konfrontasies in Om te lewe, om te sterwe  (soos die een op Schiphol met Ahmed). Uraan en kernbomme. Waarom kan Isis hul kloue inslaan in Suid-Afrika? Omdat Moeslems nie hier geradikaliseer is nie of dalk omdat die goeie banke en kommunikasiestelsels die finansiering van terrorisme vergemaklik? So meen die implisiete outeur.

 

En ‘n verwonde held wat dink:

Soos Breyten Breytenbach, sy gunstelingdigter, geskryf het, die lewe is ’n asem lank en die sterre op die anderplek donker (p. 121). 

 

Castelyn was ‘n krygsgevange in Togo, hierna gevra om te spioeneer op die ambassadeur in Parys.


Maar is hy as gekweste persoon “objektief”? Sien hy werklik wat alles gebeur het rondom hom? Hoekom was hy so naïef oor die vrou wat hy “liefgehad” het? Die verwysing na Togo is baie goed, want hiermee word die fetisj-mark en voedoe in Lomé betrek.

 

Daar word dikwels, verkeerdelik of korrek, verwys na John le Carré, die meester van hierdie sub-genre, wanneer tekste in Afrikaans beoordeel word. In 1964 het Le Carré se loopbaan in die spioenasiediens tot ‘n einde gekom weens verraad en ‘n dubbele agent se optrede. George Smiley in Tinker Tailor Soldier Spy (1974) se “Gerald” is gebaseer op Kim Philby.

 

The Spy who Came in from the Cold (1963) bly wat my betref een van die beste verhale nog met die onverwagse openingstoneel wat jou in die maag tref.

 

Watter soort karakter word so ‘n spioen of dubbel-agent? Presies dít wat Quintus van der Merwe uitwys: ‘n weifelende, ambivalente, komplekse persoonlikheid.

 

Anders as James Bond wat adret en presies weet wat om te doen. Daarom was die laaste film met Daniel Craig in, No Time to Die, nie korrek nie; al het ‘n feminis by ‘n kongres beweer hy ontdek sy vroulike self. Ai, afwykings van die voorskrifte van die oorspronklike Fleming-matriks, krap die kaarte deurmekaar.

 

Jerry Palmer in  Thrillers - Genesis and structure of a popular genre  (1978) in die afdeling "Competition and conspiracy: Paranoia as ideology" en Umberto Eco in The Role of the Reader (1981) verwys na paranoia as ‘n belangrike dryfveer in die thriller (Umberto Eco: The narrative structure in Ian Fleming. Besoek 27 Julie 2022).

 

Le Carré het uit eie ervaring geskryf nes Quintus van der Merwe sy spore verdien het in die wêreld van die diplomatieke diens.

 

Monday, August 1, 2022

Rubriek | Reis in jou eie stad | 2022

JHPierneef | Dar-es-Salaam, 1926

I

Vroeg opstaan in die stad om ‘n motor te neem na ‘n herstelplek in Goodwood. Dis nou die neukery met ‘n oopdakmotor: die wieletjies van die dak kan net by ‘n sekere plek vervang word. En die winterreën kom nader.

 

Vyfuur is jy daar. Die afspraak is eers om 9 en jy ry ‘n Kaapse draai en kyk na die liggies van ‘n ontwakende stad. Flonkerende liggies amper soos op ‘n goedkoop dansrok.

 

Jy ry deur Goodwood en gooi ‘n draai deur Bellville en ry terug Kaap se kant toe.

 

Dis nou eers 7 vm – twee ure se wag.

 

Die vaak bekruip jou en ‘n bietjie dut in die motor met die wete dat die sonsopkoms altyd vriesend koud is. 

 

Die gawe man wat jy 9 vm moet ontmoet, tik-tik teen jou venster, presies om 9. 

 

Nou ‘n gedoente. Hy is alleen aan diens en kan my nie by ‘n wagplek uitbring nie.

 

En hier gebeur ‘n wonderwerk met ‘n jongeling uit die Demokratiese Republiek van die Kongo wat opgebel word. En hy arriveer binne 2 minute en ons gesels land en sand oor sy lewe.

 

Hoe moeilik dit is om ‘n inkommer te wees. Boonop is hy boorling van die DRC, maar opgegroei in Tanzanië. Jy vertel hom van ‘n reis aldaar. Die wonderlike mense. ‘n Verdere reis na strande by Zanzibar. ‘n Bootreis na Dar-es-Salaam.

 

II

 

Dis nou 9.15. Ons stop by Nando’s. Nee, weier ‘n streng matrone-tipe. Hulle maak eers om 10 oop.

Ons beide sug diep. Maar aha, McDonald’s se inry-kafee bedien vir ons Mac’s en koffie. 

 

Ons praat oor die onbuigsaamheid van onse mense alhier. Die sluimerende woede onder alles. Dreigemente. Afdreigings.

   “Mag ek vandag saam met jou ry en die stad uit ‘n ander hoek besigtig?”

   “Natuurlik.”

 

Hy vertel my alles van sy lewe. Ek sien ‘n Engelse kinderboek agter in sy motor. Sy vrou is van hier en hy is van daar. Die kinders gaan na ‘n skool met wit en swart en bruin kinders. ‘n Dogtertjie en seuntjie. 8 en  13 onderskeidelik. Hy is 33.

 

Die kinderboek is een van twee pappas met ‘n seuntjie.

   “Hoe reageer jou kinders hierop?”

   “Vir hulle is dit nie vreemd nie. Kinders vandag is baie anders as toe ons jonk was.”

 

Niemand kontak hom vir ‘n rit nie. Ons ry deur die strate van Goodwood. Ek kyk na ‘n skool met wit en swart kinders. Almal lyk in harmonie.

   “Watter taal praat julle tuis?”

   “Ons praat Engels met hulle. Ek praat ook Frans met my kinders en hulle leer ons weer Afrikaans. My vrou en haar familie praat Xhosa met hulle.” Ek wys vir hom my Franse grammatikaboek wat ek elke aand lees om nuwe woorde te ontdek.

   “Nou kom ons kyk hoe goed is jou Frans.” Ek lag en verduidelik my leeskennis is beter, maar hy hou aan. Ruk-ruk gesels ons oor sake van die dag.

   Hy verduidelik vir my die verskillende betekenisse van barrage: barrikade, blokkasie …

   Hoe vertaal ‘n mens holderstebolder? Hy lag.

   “Sens dessus-dessous?”

 

Nog steeds geen ander rit wat bespreek word nie. Hoe bly hierdie man aan die lewe? Die tyd stap aan. Dis nou 12.30. Ons stop weer by McDonald’s en ek stiek hom vir ‘n hoender op die menu. 

‘n Gawe vrou bedien ons. Sy gee vir ons ‘n doughnut. Hoe dikwels het argumente in polemieke nie ‘n gat in die middel nie.

 

Nog geen oproep vir ‘n ander rit nie. Weer ry ons deur die strate van die voorstad.

   “Is kinderboeke net kinderboeke of moet dit aanpas by al die kwessies van die dag?”

   “Dit moet kinders tog iets leer … ek onthou toe ek klein was, het my ouma vir ons stories vertel. En elke storie het ‘n les in gehad. Daar is een storie wat ek altyd sal onthou … die kind wat nie luister nie en deur die krokodil in die water gesleep word. Maar gelukkig red die ou seekoei hom en land hy veilig op die walle van die oorkantste bank. Hierna het hy altyd geluister na sy ouers. Hy lag.

   En ek op my beurt onthou en vertel van ‘n besoek aan Botswana. Die rivier het afgekom en ‘n moeder-olifant was geskei van haar babatjie. Sy het vir drie dae na hom bly roep van die oorkant. Drie dae later het sy vertrek. Met die outjie alleen agtergelaat. ‘n Verdrietige, argetipiese verhaal van abandonment.

   Hy tel die kinderboek op. “Wanneer ek vandag na kinderboeke kyk, is dit so wonderlik om te sien hoe gay-mense, swart mense, mense uit die Ooste, sommer almal in die stories te siene is. Dis een ding van hierdie land: julle kinderboeke is pragtig. Daar is plek vir almal. Ek wens ek was nou ‘n kind!”

   Ek vertel hom van Jaco Jacobs se kinderboeke. Fanie Viljoen en Carina Diedericks-Hugo. 

   Hy lag toe ek hom vertel van Trompie.

   “Serious?”

 

Laatmiddag bel die motorman. Die kar se dak is reg.

   Ek gee vir die taximan ‘n halwe duisend vir die leersame dag. 

 

III

 

Dar-es-Salaam: Pierneef

 

Die stad van vrede wat jy betree,

onthou sy vir die lang reënvalle,

oorrompelende sonsondergange.

In hierdie skildery sien die kyker

verbeeldend, 'n wêreld vergange.

Is die twee vroue sy (en haar voor-

malige geliefde) ontdekkend, soekend 

in Upanga en Kisutu in Swahili na stilte?

In watter tyd metafisies of emosioneel

het die skilder dit so volkome beleef?

Meen dis alles in 'n ander tongval ópgehef,

met nog 'n afdruk in iets soos 'n gedig.


© Joan Hambidge


(Hierdie teks word geplaas met vriendelike vergunning van BY)

Rubriek | Opruiming | 2022

Nou onlangs word daar kantore geskuif. Van groot permanente kantoor tot tydelike een, danksy aftrede. Daar word besluit om eerder ‘n argief tuis te skep.

Om dertig jaar se boeke, papiere, dokumente, tesisse, skryfwerk, tydskrifte, manuskripte op te pak is geen grap nie. Vir ongeveer veertien dae sit jy elke dag vir ongeveer ses ure en neem ‘n akademiese loopbaan in oënskou. Waar o waar kom al die stof vandaan?

 

Vergete briewe duik op. Selfs ‘n brief van ons allergrootste randfiguur Etienne Leroux vind jy hier in ‘n kas neffens briewe van Elize Botha. ‘n Poskaart van T.T. Cloete. Briewe van jou ouers. Pynlike briewe van mense wat oorlede is. Briewe van dekane en kollegas.

 

Geliefdes wat reageer op gedigte. Gedigte wat reageer op geliefdes.

 

Reisverslae. ‘n E-pos van iemand wat jy nie meer ken nie. ‘n Chileense reis met besoeke na Neruda se drie huise. Op die spoor van Márquez in Colombië. ‘n Plattegrond van Tokio, die stad sonder straatnommers.

 

Aan die begin lees jy elke dokument en ruim stadig op. Later begin jy ou papiere wegsmyt soos werkswinkels van studente deur die jare: alles netjies in leggers. Geswartsak. 

 

Lesingnotas wat nog tersaaklik is word bewaar. Jy glimlag wrang oor jou aanvanklike sieninge en hoe jy later flinker met teorie werk. Jy kom af op vergete resensies en polemieke. Toe daar nog vurig verskil is oor die verdwying van resensieruimtes. Jy glimlag wrang oor hoe komputers verander het. Briewe word e-posse.

 

Die opruiming is pynlik en onthutsend, want dit karteer die geskiedenis van die universiteit van ‘n faux-Cambridge-Oxford tot ‘n universiteit wat praat oor transformasie en uiteindelik volledig ‘n beduidende Afrika-universiteit geword het. Dekolonisasie is die kodewoord.

 

Van manlike hoofde tot vroue wat regeer.

 

Jou werk as voormalige Direkteur van die Skool vir Tale waar meertaligheid die wagwoord is tot die werk as Vise-dekaan met een van die portefeuljes indertyd die Musiekskool. Wonderlike tye. Hier het jy ‘n bloedjong Pretty Yende meegemaak wat by Angelo Gobbato se afskeid gesing het as ‘n derdejaarstudent (met Gobbato wat toe reeds ‘n groot loopbaan voorspel het) tot Virginia Davids wat jou parodies begelei voor ‘n vergadering met “Die blinkvosperd”. 

 

Heerlike pret. En toe in Maart 2015 verander alles handomkeer. Rhodes Must Fall. ‘n Studenteopstand wat begin as aan die UK versprei nie alleen landwyd nie, maar selfs na die buiteland. Ons probeer sin maak.

 

Hieroor is indertyd geskryf (“protes en anargie”) en gevra of die verwydering van Rhodes se standbeeld alles sou oplos?

 

Indertyd is daar beweer:

 

Emmer vol ekskresie is oor Rhodes se standbeeld uitgeslinger. Tampons met bloed en plakkate (Is verkragting erger as menstruasie?) voor die Arts-gebou gelaat; swastikas teen die Jameson Hall; 'n besetting van die Bremner; 'n uitkoggeling van dr. Max Price met 'n afskakeling van sy mikrofoon:  kenmerkend van hierdie protes wat Jacques Lacan, die Franse psigoanalis, as 'n passage à l'acte sou tipeer. Acting out. Woedeaanvalle omdat die universiteit nie genoegsaam transformeer nie. 

 

[Woorde wat weeg | Joan Hambidge - Protes en anargie (2015). Besoek 30 Junie 2022.]

 

Hierna het ons FeesMustFall, Shackville, die Corona-inperking (met aanlynklasse) en ‘n verwoestende brand by hierdie universiteit beleef.

 

En behalwe vir die virale oorlog ‘n werklike oorlog waar Poetin nie wil bes gee en wat op ons ekonomie ‘n verwoestende impak het met stygende petrol en kospryse wat hemelhoog is. Te midde van Eskom se beurende beurtkrag.

 

Jy tel Leipoldt se Polfyntjies vir die proe op en vind die woord: Sonneklaar.

 

Deur hierdie emosionele reis word ‘n lewensloop van ‘n universiteit gekarteer wat die argivaris glashelder sien. Dit sal die titel wees van jou memories oor die UK.

 

Voetjie-vir-voetjie? Allengs? Meestal stadige verandering; die laaste tye helaas meer dramaties.

 

Leipoldt en Eugène N. Marais kyk stilswyend toe wanneer jy die deur finaal sluit. 33 bokse; 25 swart sakke; 3 ou komputerbokse.

 

Opruiming 

 

Hoe skryf mens ‘n lykdig vir ‘n kantoor?

Waar plaas jy ‘n “in memoriam”

vir dié vesting van meer as 30 jaar?

 

Soveel treurverse en funeraire verse

vir geliefdes, bekendes, selfs diere.

En nou vir ‘n ruimte, ‘n plek?

 

Maar hierdie kantoor 4.16.7 dra

boekmerke, vingerafdrukke, letsels

van my bestaan: ek ken jou, jou ken ek

 

Pakplek, veral ‘n stil getuie 

van dekolonisasie, Dag O, 

waterbesparing tot après le déluge:

 

#RhodesMustFall, #FeesMustFall, 

Shackville, tot die virale oorlog,

almal gemasker onkant betrap.

 

Daar het ‘n brand gewoed, rakelings

hierdie kantoor net-net gemis:

‘n treurende boom swart gevlek.

 

Stil getuie van somber tye.

 

 

© Joan Hambidge


(Hierdie teks word geplaas met vriendelike vergunning van BY)