Bladsye / Pages

Thursday, February 8, 2018

Resensie | Marlene van Niekerk - Gesant van die mispels & In die stille agterkamer (2018)

Marlene van Niekerk - Gesant Van Die Mispels: Gedigte by skilderye van Adriaen Coorte (ca. 1659–1707). Human & Rousseau, 2017. ISBN 978-0-7981-7655-2
Marlene van Niekerk - In die stille agterkamer : Gedigte by skilderye van Jan Mankes (1889-1920). Human & Rousseau, 2017. ISBN 978-0-17981- 7654-5
Resensent: Joan Hambidge

I
Die beelddig of ekfrastiese vers het ‘n lang tradisie in Afrikaans met uitsonderlike digters soos Sheila Cussons en Johan van Wyk, beide skilders, wat hierdie digsoort op ‘n unieke en verrassende wyse ontgin het. Hierdie soort gedig maak aanspraak op sowel ‘n kennis van die skildery of kunswerk om die digter se reaksie daarop te begryp. Een skildery kan ‘n magdom reaksies ontlok. Ons dink hier aan D.J. Opperman se gedig oor Van Gogh of die genoemde Cussons se vers oor Jackson Pollock. Die digter Johann de Lange het ‘n belangrike indeks vir die speurende leser opgestel (Kaapse Paragrawe | Ekfrasis, oftewel 'Die Beeldgedig inAfrikaans'. Besoek 1 Februarie 2018).

Tussen skildery en gedig gebeur iets magistraals. Die digter sien iets raak en maak die kyker daarop attent (soos in Johann de Lange se “Olympia”-gedig, gebaseer op Manet, met 'n seksuele innuendo.

By Marlene van Niekerk se twee bundels Gesant van die mispels en In die stille agterkamer is daar afdrukke van die skilderye, Van Niekerk se gedigte, en Nederlandse vertaling van die verse deur Henda Strydom. Gesant van die mispels handel oor die lewe van Adriaen Coorte (ca. 1659-1707) en In die stille agterkamer oor die minder bekende Nederlandse skilder Jan Mankes (1889-1920).

Waar die meeste beeldverse in Afrikaans handel oor bekende kunswerke, is die meeste van hierdie werke waarop gereageer word onbekend vir die gemiddelde leser. Vir die kunsliefhebber, weliswaar al ‘n bekende avontuur.


II

Die leser beweeg dus van skildery na gedig na vertaling.


Musee des Beaux Arts
W. H. Auden

About suffering they were never wrong,
The old Masters: how well they understood
Its human position: how it takes place
While someone else is eating or opening a window or just walking dully along;
How, when the aged are reverently, passionately waiting
For the miraculous birth, there always must be
Children who did not specially want it to happen, skating
On a pond at the edge of the wood:
They never forgot
That even the dreadful martyrdom must run its course
Anyhow in a corner, some untidy spot
Where the dogs go on with their doggy life and the torturer's horse
Scratches its innocent behind on a tree.

In Breughel's Icarus, for instance: how everything turns away
Quite leisurely from the disaster; the ploughman may
Have heard the splash, the forsaken cry,
But for him it was not an important failure; the sun shone
As it had to on the white legs disappearing into the green
Water, and the expensive delicate ship that must have seen
Something amazing, a boy falling out of the sky,
Had somewhere to get to and sailed calmly on.


William Carlos Williams het eweneens oor hierdie skildery geskryf:

Landscape with the Fall of Icarus
William Carlos Williams

According to Brueghel
when Icarus fell
it was spring

a farmer was ploughing
his field
the whole pageantry

of the year was
awake tingling
with itself

sweating in the sun
that melted
the wings' wax

unsignificantly
off the coast
there was

a splash quite unnoticed
this was
Icarus drowning

Hier is 'n besondere indeks van Engelse gedigte (The Poet Speaks of Art. Besoek 4 Februarie 2018).

Die ekfrastiese gedig is waarskynlik die mees eksteme vorm van intertekstualiteit: die leser moet die skildery beskou as skildery; dan volg die interpretasie van die digter – en dan die leser wat sy of haar interpretasie gee en dit dan "toets" op die gedig.

Johan van Wyk in Heldedade kom dikwels nie voor nie (Perskor, 1978) neem die leser na 'n besondere en aweregse interpretasies van 'n skildery. "The Parable of the Blind" van William Carlos Williams bly 'n ongelooflike gedig:

The Parable of the Blind
William Carlos Williams

This horrible but superb painting
the parable of the blind
without a red

in the composition shows a group
of beggars leading
each other diagonally downward

across the canvas
from one side
to stumble finally into a bog

where the picture
and the composition ends back
of which no seeing man

is represented the unshaven
features of the des-
titute with their few

pitiful possessions a basin
to wash in a peasant
cottage is seen and a church spire

the faces are raised
as toward the light
there is no detail extraneous

to the composition one
follows the others stick in
hand triumphant to disaster

Inderdaad: this horrible, but superb painting ...


III

Groot uil © Jan Mankes

Hierdie twee bundels van Marlene van Niekerk neem hierdie leser na John Berger se Ways of Seeing (Penguin, 1972). In hierdie studie wys hy op die versweë ideologieë in groot kunswerke. Van Niekerk se keuse aktiveer alreeds 'n gesprek: kunstenaars wat buite die kanon val, kom hier aan bod.

In sy beroemde essay "The Distribution of Discourse" opgeneem in On Difficulty and other Essays (Oxford University Press, 1972) bekyk George Steiner die kwessie van die selfgesprek. So beskou, is hierdie kunswerke uitnemende voorbeelde van die helende stiltes van die self. Hy verwys ook na die proses van dédoublement.

Vir Steiner kan die volledige taalproduksie verdeel word tussen hoorbaar / onhoorbaar; stemloos / stemhebbend (1972, 91).

Die artikel is beskikbaar op die internet (George Steiner - On Difficulty & Other Essays(Oxford, 1978) | Maryanne Moll - Academia.edu. Besoek 8 Februarie 2018).

Valéry se neologisme esthésique verwys nie net na mooi-heid of skoonheid nie, maar ook na die konkrete en die sensuele soos Pierre Guiraud tereg aantoon in sy studie Semiology (Routledge & Kegan Paul, 1975, 66).

Behalwe dus vir die stemlose wat stemhebbend gemaak word in ‘n ander medium en in twee tale, vind ons ook hier dat die gedigte as estetiese objekte uitgestal word. En elke leser, in navolging van Mukaŕovský skep immers sy eie “estetiese objek” wanneer hy / sy die “artefak” lees.

Twee skilders: Adriaen Coorte (1659 – 1707) en Jan Mankes (1889 – 1920) word onder die loep geneem. Letterkundige lesers sal uiteraard anders lees as kunskenners en ‘n mens sien dan ook uit na die resepsie van kunshistorici op hierdie bundels.

Stillewe met aarbeie © Adriaen Coorte

Van Niekerk gebruik minder-bekende woorde. In die programgedig in Gesant van die mispels word die “opulente ongetraaktheid” beskryf; die on-gewone hoek kom aan bod en die “oopsplinter” (11) van ‘n skoenlapper …

Sy dwing die leser om na die besonderheid van elke skildery te kyk. Jy is as leser in terme van Culler besig met ‘n proses van “framing the sign”.

Hierom dalk is dit gepas dat daar byna niks bekend is van Coorte se lewe; dit gee vrye teuels aan die verbeelding van die digter wat terug beweeg na die tweede helfte van die Goue Eeu. Die gedig word ook skerp sosiale kommentaar op sy tydgenote met hul “selfbewondering” en narcisme. En dat hierdie kuns nooit verlore sal gaan nie.

In ‘n sentrale gedig op bladsy 27 word die “gerugte / van skermutselinge om die Spaanse troon” geaktiveer. Hierdie gedig word ‘n belangrike kommentaar op betrokkenheid en wat van kunstenaars verwag word. Hierdie gedig beweeg uit die raam van die tyd en word ʼn obiter dictum vir die debatte al oor hierdie onderwerp gevoer: van Sklovskij tot ons “cultural desk” en skuldgevoelens by onbetrokkenes wat nie “gerekruteer” is nie.

Van Niekerk skryf dat Coorte daarin slaag om “deur koel, presiese en niksverklappende vakmanskap die geheimsinnige outonomie van gewone dinge sigbaar te maak” (59)

Daar is telkens ‘n lys van skilderye en ‘n nawoord wat die leser deur hierdie leesavontuur rig.

Judaspennings in 'n Japannese vaas © Jan Mankes

Jan Mankes is bekend, aldus die nawoord, vir sy intieme, realistiese skilderye – opmerklik vir die verstilde, soms stralende kwaliteit (62).

Reaksie, ekspressie, instrumentalisering en retoriek, is van die intellektuele vrae wat opkom by die digter Van Niekerk – en dus ook by die leser.

Hierdie skilder neem die digter terug na haar eie lewe: as sy ooit weer ‘n eenling-kraai sien, sal sy soos die kraai probeer kyk … (terug by John Berger, dus).

“Alles wat jy skilder is ‘n talisman” (35), dig sy in die besonderse gedig oor die oliefles op die voorblad afgebeeld.

Daar is uiteraard toespelings op bekende gedigte: die dooie vleer, ‘n Ikarus, praat met Auden; die kerkuil met Totius se “Die wêreld is ons woning nie”; die valkenier met Yeats …

Die bundels is pragtig uitgegee op glanspapier met kleurafdrukke van die oorspronklike skilderye.

Hoe belangrik dat hierdie werke aan die vergetelheid ontruk is.


III

Hier onder volg 'n gedig van Van Niekerk:

Aspersies © Adriaen Coorte

Die spruite, bymekaar-
geskud en met ’n donker
twyg gebind, rangskik jy
eenkant op die steen met vlak
daaronder naam en agter-
naam in ’n oopgebuigde
lemniskaat, die krul
van die oneindigheid geprent
vlak langs die reguit kraak.
Jy watertand die ganse
dag na sout, botter, groente-
murg, maar skil of skilder
niks, tot waak bereid
en slapeloos – die elpelote
in die maanlig bespook jou
met hul Eurydice-agtigheid.
As jy eindelik jou kwaspunt
doop en oor die maalstok
in die donker mik, splyt
jy met ivore tinte
die somber ondergrond.
Soos die wande van ’n sarko-
faag val die hele hede los
om ligte lede oop. Jy verlaat
jou delikaat en duidelik
oorstelp op tien aspersies
en twee woorde –

Adriaen Coorte

*

De spruiten, bij elkaar
geraapt en met een donkere
twijg gebonden, rangschik jij
terzijde op het blad, met pal
eronder naam en achter-
naam in een uitgebogen
lemniscaat, de zwier van het
oneindige geprent vlak naast
de rechte naad.
Jij watertandt de ganse dag
naar zout, boter, groente-
merg, maar schilt of schildert
niets, slapeloos houd je
de wacht – de elpenloten
in hun clair-obscur beletten
jou het kijken als Eurydice
in het schimmenrijk.
Als je eindelijk de kwast-
punt doopt en langs
de maalstok in het donker
richt, splijt je met ivoren
tinten de sombere onder-
grond. Gelijk de wanden
van een sarcofaag valt heel
het heden om de lichte
leden open. Je verlaat je,
delicaat en duidelijk over-
stelpt, op tien asperges
en twee woorden –

Adriaen Coorte.
(Vertaal deur Henda Strydom)