Bladsye / Pages

Tuesday, October 24, 2023

Resensie | Duisend-en-een-nagte. Gekeur en oorvertel deur Kader Abdolah (vert. uit Ndl deur Wium van Zyl) | Hemel en See Boeke, 2023

Duisend-en-een-nagteGekeur en oorvertel deur Kader Abdolah (vert. uit Ndl deur Wium van Zyl). Vermont: Hemel en See Boeke, 2023. ISBN 

 

Resensent: Joan Hambidge

 

I

Die Duisend-en-een-nagte ook die Duisend-en-een-nag is ‘n raamvertelling uit die Midde-Ooste. ‘n Storie-binne-in-‘n-storie-binne-in-‘n-storie. Oor die oorsprong is daar verskillende interpretasies: Persië of ander gedeeltes uit die Midde-Ooste? Dalk Indië? Soos oor alle primordiale kennis en tekste heers daar verskillende sieninge. Oor die tarot is daar eweneens verskillende menings. Is dit uit die Verre Ooste “gesteel”? Of het dit in Italië ontstaan?

 

Wium van Zyl, ‘n puik vertaler uit Nederlands,  gee vir ons nou hierdie vertaling van Kader Abdolah. Die lieflike boek is “gekeur en oorvertel” deur Abdolah. Antoine Galland was indertyd die Franse vertaler en Richard F. Burton die Engelse skribeerder.

 

Van Zyl, ‘n gerekende vertaler, het Afrikaans en Nederlands aan die UWK doseer en Kader Abdolah, oftewel Hossein Sadjadi Ghaemmaghami Farahani, skryf in Nederlands, gebore in Iran. In 1988 kry hy politieke asiel in Nederland weens sy kritiek op die Sjah en die Khomeini-regimes.

 

Sy roman Het huis van de moskee het die Hollandse beste verkoperlys gehaal in 2007.

 

Die Afrikaanse vertaling lees vlot en dit is huis toe gebring in Venuti se terme.

 

II

Ons het as jong kinders die verhale van Aladdin en sy towerlamp gehoor en Ali Baba en die veertig rowers. En die storie van Sinbad.

 

Later jare het die werklike wreedhede van die verhale eers tot ons besef gekom. Koning Sjahriaar wat deur sy vrou bedrieg is met ‘n ander man. Uit weerwraak kies hy elke aand ‘n maagd, trou met haar en laat haar onthoof, die volgende dag. Dan ontmoet hy vir Sjeherazade. Sy fnuik sy planne en op die huweliksnag begin sy met ‘n verhaal wat sy nie voltooi nie. Nuuskierigheid en slinksheid red haar lewe. Sy begin die volgende nag weer met die verhaal, maar dit kom eweneens nie tot sluiting nie. Hy gee haar nog ‘n kans en so het sy dan vir ‘n duisend-en-een-nag aangehou. Uiteindelik het sy kinders by hom gehad en word sy lewensmaat. Waarskynlik weens die kinders? Of het hy dalk wérklik bekoor geraak deur haar?


Sjeherazade se vader is die grootvisier, dus die hoof van die regering in ‘n Oriëntale wêreld. Die verhale skep ‘n spanning tussen die patriargie en die vroulike (skoonheid) wat die manlike orde troef.

 

‘n Verhaal sonder closure of ‘n klassieke verteling wat anti-closure illustreer. Nou onlangs het hierdie leser weer die klassieke verhale gelees vir navorsing oor ‘n roman, saam met Boccacio se Decameron (1620).

 

En nou land hierdie dik uitgawe van Abdolah/Van Zyl by my. Hemel en See is die uitgewer van die pragboek wat elke aand vir hierdie leser genot verskaf. Van Zyl rig die leser oor die aard van hierdie tekste wat as “saggekookte kinderverhale opgedien” is. Abdolah kom ook aan die woord as begeleier (‘n moderne toergids of museumbegeleier) van die verhale. Nou – soos Van Zyl dit stel – lees ons ‘n goedgekruide Midde-Oosterse gereg.

 

Verhale oor lotsbestemming (fata), woestyngeeste (djinns), die verhaal van Aladdin wat nie ‘n Oosterse verhaal is nie, maar eerder aan die Franse behoort. Towery, mense wat uit die dood verwek word en die verband tussen toevallighede. ‘n Boek vol sosiaal-kulturele kennis – soos oor die Kaäba (vir hierdie leser).

 

En die gewone mens leer om geduldig te wag en geweld af te keur (134).

 

Die verhale wys op verskillende vertelkonvensies en ook oor die verskille tussen Islam en die Christendom.

 

En lewenslesse wat ingebed is in hierdie verhale. Dit was ‘n ander tyd en die konvensies van storievertelling anders. Geskep in die Islamitiese Goue Eeu.

 

Ons verneem van die poësie in die vertellings en die “prikkelende seksuele gedeeltes” van ou vertellings wat Galland geskrap het (349). Hierna het die Arabiere weer die wetsbepalings ingevoeg.

 

Ons kry dan van hierdie gedigte te lese. Die Persiese samesteller, verneem ons verder, en die poësie soos kleurryke mosaïeke in die verhale gemonteer. Rumi is hier, 800 jaar jonger as die storieverteller.

 

Abdolah vertel ook hoe sy oupa en oupagrootjie hul eie gedigte ingesmokkel het in die Duisend-en-een-nagte. Dadelpalms, die reise na Mekka (en die beproewinge) en die karavanserai word eweneens verduidelik. 

 

Die betekenis van heilige plekke en die Profeet Ghezr se rol word toegelig.

 

III

Primordiale tekste verklap alles wat ‘n mens van stories moet én wil weet. Hierom het  gesiene literatore soos Harold Bloom en Frank Kermode insigryk geskryf oor Bybeltekste. Job is waarskynlik een van die Bybeltekste wat die meeste byval vind by literatuuranalises nes die boek Jona.

 

En Bloom het verder indringend oor die Kabbalah geskryf. 

 

Open sesame soos ons weet uit “Ali Baba en die veertig diewe”. Verhale waar mense mekaar uitoorlê is hier belangrik. En resiteurs wat die Koran ritmies sing.

 

Die voorblad verskaf vele kodes vir die leser wat wil dieper kyk in die boek wat as volwasse leesstof bemark word. Die boek het my weer geneem na A.S. Byatt se The Djinn in the Nightingale’s eye (1994) wat inspeel op hierdie klassieke teks.

 

Lees hierdie boek met stories uitstekend vertaal deur Wium van Zyl. Dit is leesgenot uit die allerboonste rakke.


(Hierdie resensie word geplaas met vriendelike vergunning van Rapport)

 

Sunday, October 15, 2023

Rubriek | Joan Hambidge - Oor vriendskap | 2023


I

Wat is vriendskap en waarom sluit ons verbintenisse met mekaar?

 

Waarom vermy ons ander in vriendskap en word sekere mense deel van ons binne-wêreld?

 

Dikwels kan ons eers ná iemand se finale vertrek hul impak volledig verstaan en dan, wanneer dit helaas te laat is, by ‘n begrafnis die spreekwoordelike blomme bring.

 

Nou onlangs, by die onverwagse afsterwe van ‘n vriendin, wat meer as veertig jaar deel was van lewe, is ek by die herinneringsdiens. Hier sien ek mense wat ek laas op universiteit meegemaak het. Meestal tersluiks; ander meer indringend. Mense verdwyn, maar keer onverwags terug.

 

Party herken jy aan die stem (veral) of ‘n manier van stap. Ander stel hulleself voor en dan onthou jy die tydperk van gedeelde tyd.

 

II

Die spreekwoord waarsku: laat jou vriendelikheid goedkoop wees, maar jou vriendskap duur. 

 

En duur is hier inderdaad betekenisvol. Duur soos in van waarde, maar ook: dit moet kan duur, aanhou.

 

Die uwe het geen geduld met mense wat mekaar sosiaal sien in die skitterlig van uitspattige saambroei-etes en dan agterna mekaar beskinder en kritiseer nie. Hierom verklaar ek altyd my verbintenis met ‘n vriend en stop ‘n losgemaal en praatjies.


In my jeug is “vriendskappe” beleef dikwels rondom een wat die hoofman word en dan storietjies aandra oor die ander om hom te behaag. 

 

Goeie vriendskap beteken dat jy eerder vir iemand direk (en in die oog) moet sê: jy is nou verkeerd.

 

Veral in hoë sosiale samekomste (lees ryk en invloedryk) word dit dikwels die nag van die lang messe. Is dit vriendskap of eerder die ander mens as gebruiksartikel of currency soos die Engelse dit noem?

 

Dit beter om van toksiese verbintenisse weg te stap as om van jou hart ‘n spreekwoordelike moordkuil te maak.

 

Ons dink aan die vriendskap tussen Elisabeth Eybers en Olga Kirsch, die Jodin wat Afrikaans verryk het met haar beroemde gedig:

 

Hoe het dit skielik laat geword?
Die oggend was so lank en stil,
die middag ruim en warm en gul.
Die afdraand van die dag is kil.
Hoe het dit skielik laat geword?

 

Olga Kirsch

 

 

III

Jy word gemeet aan jou vriende. Wyle Danie van Niekerk, my uitgewer, wat vra of hy my plante kan natgooi, terwyl ek oorsee rinkink. My buurvrou wat melk en jogurt voor die deur laat, wetend dat ek olik is. My buurman wat sonder om te kla (alweer), my rekenaar kom instel. Ons sekretaresse wat my handtekening elektronies op ‘n Pdf inklik, voordat ek uitgevind het ek kan dit self doen. Die bank wat alyd vriendelik help en selfs ‘n sjokolade oorhandig. Die gesiene afgetrede akademikus in Pretoria wat ‘n gedig in ‘n eerste weergawe lees en belangrike kommentaar lewer. Digtersvriende wat eerlike reaksies gee. Die advokaatvriend wat saam uiteet. Die restaurantbestuurder wat wonderlike kos aanbied en ‘n nuwe dis aanbeveel. Die bekende musikus wat ‘n dag deurbring met my en die waarde van humor en ironie toelig. Die taxibestuuder wat vir my wag in die laatnag voor ‘n restaurant en my sak help indra. Die pompjoggie wat soggens grappies met my maak wanneer ek petrol ingooi. Die jong skoonmaker in ons woonstelblok wat aflewerings uit ander oorde opbring tot voor my deur en per whatsapp laat weet dis hier.

 

Hierdie mense behoort tot verskillende sosiale stande. Maar elkeen word gekoester.

 

 

IV

Jare terug het ‘n man van aansien in ‘n koerant oor ‘n ander hoë geskryf dat hy ‘n wonderlike man was en selfs met gewone mense kon kommunikeer.

 

Meerderwaardig en só uit die hoogte. Ons is almal gewone mense. 

Van waar praat jy? (D’où parlez-pas?)

 

So vra die groot filosoof Paul Ricoeur. Jy moet altyd net uit eerlikheid praat sonder om seermakend te wees. Agter die hand moet ook voor die mond gebeur.

 

D’où parlez-pas?

Joan Hambidge

 

Vir Robert Vosloo

 

Paul Ricoeur vra tereg uit watter plek

praat jy met my? In die hewige nag 

hoor ek jou woorde terugkeer na my:

 

opgeteken in ‘n afdraand-van-die-dag

is-kil, soos daardie Jodin dit verwoord,

presies soos net sý kon; nou spreek 

 

jy my aan in ‘n droom: ná ‘n vertrek

na daardie ander ruimte waar Auden leer

dat gedigte skryf, is om brood te breek

 

met die dooies roepend terug na plek:

hier, ‘n lewe, sienlik, sintuiglik, verleer

wanneer alles verdwyn in die groot wag

 

wanneer ons mekaar dalk weer mag herken

in ‘n ander ruimte buite tyd-en-verdriet:

 

die afdraand van die nag word nou verken.

 

25 September 2023

 

(Hierdie resensie word geplaas met vriendelike vergunning van Beeld)